Adhyaya 4
अध्यायः ३.४ वैवाहिकगमनं गृहप्रवेशं च प्रवर्तनीयसार्वजनिकव्यवस्थानियमेषु परिवर्तयति: श्रेणीबद्धदण्डाः अवैधगमनं प्रोत्साहनं च निवारयन्ति, आवश्यकविधिसम्मतयात्राः संरक्षन्ति च। निष्पतनं शासनव्यवस्थापनसमस्यारूपेण विरचयति, न तु केवलं नैतिकदोषरूपेण। सुमापितदण्डं प्रयोजयति: अनधिकृतगमने लघुः, अवज्ञायां उच्चतरः, परगृहप्रवेशे अधिकः, परपुरुषस्य पत्न्या सह सम्पर्कसुविधायां च कठोरः। मूलबाह्यप्रभावान् प्रति लक्ष्यं करोति, कामप्रवञ्चना, गृहकलहः, स्त्रीधनगोपनं, पडोसीविघ्नः, आवश्यकताधारितगमनं स्वीकरोति (मृत्युसंस्कारः, रोगः, विपत्तिः, गर्भावस्था), तस्य गमनस्य बाधां दण्डयति, राजवैधिकतां दृढयति व्यक्तिगतप्रतिशोधस्थाने न्यायालयप्रवर्तनं प्रतिष्ठाप्य।
Officials
Technical terms
Sutras
Sutra 1
पतिकुलान्निष्पतितायाः स्त्रियाः षट्पणो दण्डः अन्यत्र विप्रकारात् ॥
पतिकुलान् निष्पतितायाः स्त्रियाः षट्पणो दण्डः, अन्यत्र विप्रकारात्॥
Sutra 2
प्रतिषिद्धायां द्वादशपणः ॥
प्रतिषिद्धायां द्वादशपणः॥
Sutra 3
प्रतिवेशगृहातिगतायाः षट्पणः ॥
प्रतिवेशगृहं प्रविष्टायाः स्त्रियाः षट्पणो दण्डः।
Sutra 4
प्रातिवेशिकभिक्षुकवैदेहकानामवकाशभिक्षापण्यदाने द्वादशपणो दण्डः ॥
प्रातिवेशिकभिक्षुकवैदेहकानाम् अवकाश-भिक्षा-पण्यदाने द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 5
प्रतिषिद्धानां पूर्वः साहसदण्डः ॥
प्रतिषिद्धेषु पूर्वः साहसदण्डः।
Sutra 6
परगृहातिगतायाश्चतुर्विंशतिपणः ॥
परगृहं प्रविष्टायाः स्त्रियाश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः।
Sutra 7
परभार्यावकाशदाने शत्यो दण्डः अन्यत्रापद्भ्यः ॥
परभार्यावकाशदाने शत्यो दण्डः, अन्यत्रापद्भ्यः।
Sutra 8
वारणाज्ञानयोर्निर्दोषः ॥
वारणाज्ञानयोः प्रसङ्गे दोषो नास्ति।
Sutra 9
पतिविप्रकारात्पतिज्ञातिसुखावस्थग्रामिकान्वाधिभिक्षुकीज्ञातिकुलानामन्यतममपुरुषं गन्तुमदोषः इति आचार्याः ॥
आचार्याः आहुः—पतिविप्रकारात् पतिज्ञातिषु, सुखावस्थे ग्रामिके, भिक्षुकीषु, स्वज्ञातिकुलेषु वा, तेषामन्यतमं ‘अपुरुषं’ गन्तुमदोषः।
Sutra 10
सपुरुषं वा ज्ञातिकुलम् ॥
अथवा सपुरुषं ज्ञातिकुलम्।
Sutra 11
कुतो हि साध्वीजनस्यच्छलम् ॥
कुतो हि साध्वीजनस्य छलम्?
Sutra 12
सुखमेतदवबोद्धुमिति कौटिल्यः ॥
सुखमेतदवबोद्धुमिति कौटिल्यः।
Sutra 13
प्रेतव्याधिव्यसनगर्भनिमित्तमप्रतिषिद्धमेव ज्ञातिकुलगमनम् ॥
प्रेतकर्मव्याधिव्यसनगर्भनिमित्ते ज्ञातिकुलगमनम् अप्रतिषिद्धमेव।
Sutra 14
तन्निमित्तं वारयतो द्वादशपणो दण्डः ॥
तन्निमित्तं वारयतः द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 15
तत्रापि गूहमाना स्त्रीधनं जीयेत ज्ञातयो वा छादयन्तः शुल्कशेषम् । इति निष्पतनम् ॥
तत्रापि गूहमाना स्त्रीधनं जीयेत; ज्ञातयो वा छादयन्तः शुल्कशेषं दद्युः। इति निष्पतनम्।
Sutra 16
पतिकुलान्निष्पत्य ग्रामान्तरगमने द्वादशपणो दण्डः स्थाप्याभरणलोपश्च ॥
पतिकुलान्निष्पत्य ग्रामान्तरगमने द्वादशपणो दण्डः, स्थाप्याभरणलोपश्च।
Sutra 17
गम्येन वा पुंसा सह प्रस्थाने चतुर्विंशतिपणः सर्वधर्मलोपश्च अन्यत्र भर्मदानतीर्थगमनाभ्याम् ॥
गम्येन वा पुंसा सह प्रस्थाने चतुर्विंशतिपणो दण्डः, सर्वधर्मलोपश्च; अन्यत्र भर्मदान-तीर्थगमनाभ्याम्।
Sutra 18
पुंसः पूर्वः साहसदण्डः तुल्यश्रेयसोः पापीयसो मध्यमः ॥
पुंसः पूर्वः साहसदण्डः। तुल्यश्रेयसोः मध्यमः। पापीयसि मध्यमः॥
Sutra 19
बन्धुरदण्ड्यः ॥
बन्धुरदण्ड्यः॥
Sutra 20
प्रतिषेधेऽर्धदण्डाः ॥
प्रतिषेधेऽर्धदण्डाः॥
Sutra 21
पथि व्यन्तरे गूढदेशाभिगमने मैथुनार्थेन शङ्कितप्रतिषिद्धायां वा पथ्यनुसरणे संग्रहणं विद्यात् ॥
पथि व्यन्तरे गूढदेशाभिगमने मैथुनार्थेन शङ्कितप्रतिषिद्धायां वा पथ्यनुसरणे संग्रहणं विद्यात्॥
Sutra 22
तालावचरचारणमत्स्यबन्धकलुब्धकगोपालकशौण्डिकानामन्येषां च प्रसृष्टस्त्रीकाणां पथ्यनुसरणमदोषः ॥
तालावचरचारणमत्स्यबन्धकलुब्धकगोपालकशौण्डिकानामन्येषां च प्रसृष्टस्त्रीकाणां पथ्यनुसरणमदोषः॥
Sutra 23
प्रतिषिद्धे वा नयतः पुंसः स्त्रियो वा गच्छन्त्यास्त एवार्धदण्डाः । इति पथ्यनुसरणम् ॥
प्रतिषिद्धमार्गे नयतः पुंसः, अथवा स्त्रियः प्रतिषिद्धमार्गे गच्छन्त्याः, ते एव अर्धदण्डभागिनः। इति पथ्यनुसरणविधिः।
Sutra 24
ह्रस्वप्रवासिनां शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणानां भार्याः संवत्सरोत्तरं कालमाकाङ्क्षेरनप्रजाताः संवत्सराधिकं प्रजाताः ॥
ह्रस्वप्रवासिनां शूद्रवैश्य-क्षत्रिय-ब्राह्मणानां भार्याः संवत्सरानन्तरं कालम् अपेक्षेरन्। अप्रजाताः संवत्सरम्, प्रजाताः संवत्सराधिकम्।
Sutra 25
प्रतिविहिता द्विगुणं कालम् ॥
प्रतिविहितायाः द्विगुणः कालः।
Sutra 26
अप्रतिविहिताः सुखावस्था बिभृयुः परं चत्वारि वर्षाण्यष्टौ वा ज्ञातयः ॥
अप्रतिविहिताः सुखावस्थां बिभृयुः; ज्ञातयः परं चत्वारि वर्षाणि, अष्टौ वा।
Sutra 27
ततो यथादत्तमादाय प्रमुञ्चेयुः ॥
ततो यथादत्तम् आदाय प्रमुञ्चेयुः।
Sutra 28
ब्राह्मणमधीयानं दशवर्षाण्यप्रजाता द्वादश प्रजाता राजपुरुषमायुःक्षयादाकाङ्क्षेत ॥
यदि पतिर्ब्राह्मणोऽधीयानः, तदा अपुत्रा भार्या दशवर्षाणि प्रतीक्षेत; पुत्रवती द्वादशवर्षाणि। यदि तु राजपुरुषः, तर्हि आयुःक्षयात् (नियुक्तकालपर्यन्तं) प्रतीक्षेत।
Sutra 29
सवर्णतश्च प्रजाता नापवादं लभेत ॥
सवर्णेन पुरुषेण प्रजाता सती सा नापवादं (दोषं/निन्दां) लभेत।
Sutra 30
कुटुम्बर्द्धिलोपे वा सुखावस्थैर्विमुक्ता यथेष्टं विन्देत जीवितार्थमापद्गता वा ॥
कुटुम्बस्य ऋद्धिलोपे वा, सुखावस्थैर्वा विमुक्ता, यथेष्टं जीवितार्थं विन्देत; आपद्गता अपि जीवितार्थं तथा विन्देत।
Sutra 31
धर्मविवाहात्कुमारी परिग्रहीतारमनाख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत संवत्सरं श्रूयमाणम् ॥
धर्मविवाहात् कुमारी, परिग्रहीतारम् अनाख्याय प्रोषितम्—अश्रूयमाणं सप्त तीर्थानि प्रतीक्षेत; श्रूयमाणं संवत्सरं प्रतीक्षेत।
Sutra 32
आख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं पञ्च तीर्थान्याकाङ्क्षेत दश श्रूयमाणम् ॥
आख्याय प्रोषितम्—अश्रूयमाणं पञ्च तीर्थानि प्रतीक्षेत; श्रूयमाणं दश तीर्थानि प्रतीक्षेत।
Sutra 33
एकदेशदत्तशुल्कं त्रीणि तीर्थान्यश्रूयमाणं श्रूयमाणं सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत ॥
एकदेशदत्तशुल्के—अश्रूयमाणे त्रीणि तीर्थानि प्रतीक्षेत; श्रूयमाणे सप्त तीर्थानि प्रतीक्षेत।
Sutra 34
दत्तशुल्कं पञ्च तीर्थान्यश्रूयमाणम् दश श्रूयमाणम् ॥
दत्तशुल्के—अश्रूयमाणं पञ्च तीर्थानि, श्रूयमाणं दश तीर्थानि प्रतीक्षेत।
Sutra 35
ततः परं धर्मस्थैर्विसृष्टा यथेष्टं विन्देत ॥
ततः परं धर्मस्थैर्विसृष्टा यथेष्टं विन्देत।
Sutra 36
तीर्थोपरोधो हि धर्मवध इति कौटिल्यः । इति ह्रस्वप्रवासः ॥
तीर्थोपरोधो हि धर्मवध इति कौटिल्यः। इति ह्रस्वप्रवासः।
Sutra 37
दीर्घप्रवासिनः प्रव्रजितस्य प्रेतस्य वा भार्या सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत संवत्सरं प्रजाता ॥
दीर्घप्रवासिनः प्रव्रजितस्य प्रेतस्य वा भार्या सप्त तीर्थानि आकाङ्क्षेत; प्रजाता (सती) संवत्सरं (आकाङ्क्षेत)।
Sutra 38
ततः पतिसोदर्यं गच्छेत् ॥
ततः पतिः सहोदरं गच्छेत्।
Sutra 39
बहुषु प्रत्यासन्नं धार्मिकं भर्मसमर्थं कनिष्ठमभार्यं वा ॥
बहुषु (सम्भवेषु) प्रत्यासन्नं धार्मिकं भरणसमर्थं कनिष्ठम् अभार्यं वा प्राधान्येन।
Sutra 40
तदभावेऽप्यसोदर्यं सपिण्डं कुल्यं वासन्नम् ॥
तदभावेऽपि असहोदरं सपिण्डं कुल्यं वा—यः आसन्नः।
Sutra 41
एतेषामेष एव क्रमः ॥
एतेषां क्रमः एष एव।
Sutra 42
एतानुत्क्रम्य दायादान्वेदने जारकर्मणि । जारस्त्रीदातृवेत्तारः सम्प्राप्ताः संग्रहात्ययम् ॥
एतान् उत्क्रम्य दायादानां वेदने जारकर्म भवति। जारः स्त्री दातृ वेत्तारश्च—एते सम्प्राप्ताः; अनेन ‘संग्रह’ (मान्यः सम्बन्धः) अत्ययम् (समाप्तिः/परित्यागः) प्राप्नोति।
Inside Adhyaya 4
How it unfolds
- The problem
Unregulated movement of married women—unauthorized departure from the husband’s household and improper entry into others’ houses—creates governance risks: sexual intrigue, household violence, concealment or dispute over strīdhana, and cascading litigation that disturbs local order.
- The answer
Treat niṣpatana as a vyavahāra issue and deter it through a graded, predictable schedule of fines: lowest for mere unauthorized departure, higher for defiance of restraint, higher for entering another’s house, and severe penalties for those who facilitate access to another man’s wife; simultaneously carve out protected, legitimate mobility (death rites, illness, misfortune, pregnancy) and punish obstruction of such necessity.
- Where it lands
By converting a morally charged domain into administrable rules with calibrated danda and recognized exceptions, the king’s courts reduce private retaliation, stabilize households and kin obligations, and prevent domestic disputes from becoming public disorder.
The pillar of the state
Territory (Janapada) — social order, household discipline, and predictable civic conduct that stabilizes production and revenue
The focus
Household discipline as public order: regulating movement and access to reduce sexual intrigue, property concealment, and litigation through predictable fines and narrowly defined exceptions.
Topics covered
- Niṣpatana (unauthorized departure of a married woman)
- Entry into others’ houses and neighborhood boundaries
- Graduated fines (taratamya) for escalating misconduct
- Facilitation/abetment of illicit access to another’s wife
- Protected exceptions for necessary mobility (śauca/antyeṣṭi, illness, calamity, pregnancy)
- Penalties for obstructing lawful/necessary movement
- Prevention of strīdhana concealment and property-dispute spillover
- Court-managed deterrence to preempt private violence
The policy
- Who actsDharmastha (judge/court) acting under the King’s danda; supported by local gopa/grāmika-type authorities for enforcement
- Whom it governsMarried women, their natal kin networks, neighbors/householders, mendicants/visitors, and any person facilitating illicit access
- Why force, and how muchGraduated pecuniary penalties (paṇa-fines) to deter disorder, adultery-risk, and concealment of property; exceptions for necessity (āpadaḥ) and protected causes (death, illness, calamity, pregnancy) prevent danda from becoming socially destructive.
The administration
- What the state doesAdjudication and levy of graded fines for unauthorized departure, disobedience, trespass into others’ houses, facilitating illicit access; recognition of defenses (ājñāna, restraint/obstruction, and necessity grounds).
- Precedents and parallelsManu and later Dharmaśāstra traditions also regulate women’s movement and adultery-risk, but Kautilya is more explicitly administrative: he foregrounds measurable fines, facilitator-liability (avakāśadāna), and necessity-exceptions as statecraft rather than mere moral injunction.
The philosophy
- Artha and dharmaDharma (household fidelity, social propriety) is enforced through artha-instruments (paṇa-fines) to prevent disputes, violence, and property concealment; necessity-exceptions preserve welfare (yogakṣema) and avoid punishing unavoidable conduct.
- The strategyDaṇḍa (graduated punishment), with limited ‘anugraha’ via apad-exceptions to maintain legitimacy and compliance.
For the administrator
- Who it is forDharmastha (chief judge) with support from Nagaraka (city superintendent) / Gopa-Sthānika (local registrars) for enforcement and reporting
- The takeawayUse a clear escalation ladder of penalties plus enumerated necessity-exceptions to standardize adjudication, deter abetment networks, and prevent domestic disputes from escalating into neighborhood unrest or retaliatory violence.
How it is written
Prescriptive (rule-and-penalty schedule with defined exceptions and liability rules).
Frequently Asked Questions
Reduced household conflict and sexual intrigue, fewer retaliatory violences, clearer property accountability (including strīdhana), and a predictable civic order that supports stable production and revenue.
Fines escalate by conduct: 6 paṇas for leaving the husband’s household (except due to husband’s misconduct), 12 paṇas for disobedience when prohibited, 6 paṇas for going to a neighbor’s house, 24 paṇas for entering another’s house, and 100 paṇas for facilitating access to another man’s wife (except in emergencies). Defenses/exceptions include ignorance or valid restraint, and permitted natal-kin visits for death/illness/calamity/pregnancy; obstruction of such necessity attracts a 12-paṇa fine.
Ask anything about Adhyaya 4 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
