Adhyaya 3
अध्यायोऽयं गृहं राज्यस्य प्रति सुस्पष्टं करोति सामर्थ्यसीमाः स्थिरीकृत्य, पोषणकर्तव्यानि प्रवर्तयित्वा, गृहशिक्षणं च सीमितं कृत्वा येन व्यक्तिगतो विवादो जनव्यवस्थाभङ्गं न प्राप्नुयात्। गृहं शासनैकां इव पश्यन्तु: विवादाः शीघ्रनिर्णयाय वर्गीकृताः। सामर्थ्यवयःसीमाः सेवागृहकर्तव्येषु अस्पष्टतां ह्रासयन्ति। शुश्रूषानियमाः अवज्ञाय श्रेणीबद्धदण्डैः श्रमानुशासनं रक्षन्ति। भर्मनियमाः कालशर्तैः सीमाभिः च पोषणदायित्वं वितरन्ति, विशेषतः सपिण्डप्रवेशवियोगयोः। पारुष्यनियमाः न्यूनं संशोधनं अनुमन्यन्ते परं अतिप्रहारान् दुर्व्यवहारोन्नतिं च अपराधीकुर्वन्ति। सुस्पष्टप्रमाणसूचनाः प्रवर्तनव्ययं ह्रासयन्ति प्रतिहिंसाहिंसां च निवारयन्ति। विजिगीषोः महत्परिणामः: स्थिरतरा जनपदानुपालना, न्यूनाः पक्षपातपीडाः, पूर्वानुमेयाश्च दायश्रमसम्बन्धाः।
Sutras
Sutra 1
द्वादशवर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति षोडशवर्षः पुमान् ॥
द्वादशवर्षा स्त्री विधिसम्मतव्यवहारयोग्या भवति; षोडशवर्षः पुमान्।
Sutra 2
अत ऊर्ध्वमशुश्रूषायां द्वादशपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः । इति शुश्रूषा ॥
ततोऽनन्तरम् अशुश्रूषायां स्त्रिया द्वादशपणो दण्डः, पुंसो द्विगुणः। इति शुश्रूषा।
Sutra 3
भर्मण्यायामनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं वाधिकं यथापुरुषपरिवापं सविशेषं दद्यात् ॥
भरण्यायाम् अनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं च, पुरुषपरिवापानुसारं वाधिकं सविशेषं च दद्यात्।
Sutra 4
निर्दिष्टकालायां तदेव संख्याय बन्धं च दद्यात् ॥
निर्दिष्टकालायां तदेव संख्यया दद्यात्, बन्धं च दद्यात्।
Sutra 5
शुल्कस्त्रीधनाधिवेदनिकानामनादाने च ॥
शुल्कस्य स्त्रीधनस्य अधिवेदनिकायाश्च अनादाने च (एवमेव नियमाः)।
Sutra 6
श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः । इति भर्म ॥
श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा पतिः तस्मिन् विषये नाभियोज्यः। इति भर्म।
Sutra 7
नष्टे विनष्टे न्यङ्गे अपितृके अमातृके इत्यनिर्देशेन विनयग्राहणम् ॥
नष्टे विनष्टे न्यङ्गे अपितृके अमातृके इत्यनिर्देशेन—विनयग्राहणं कर्तव्यम्।
Sutra 8
वेणुदलरज्जुहस्तानामन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिराघातः ॥
वेणुदलरज्जुहस्तानाम् अन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिराघातः।
Sutra 9
तस्यातिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्यामर्धदण्डाः ॥
तस्यातिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्याम् अर्धदण्डाः।
Sutra 10
तदेव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः ॥
यथा पूर्वोक्तो नियमः/दण्डः, तथैव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः अपि (प्रवर्तते)।
Sutra 11
ईर्ष्यया बाह्यविहारेषु द्वारेष्वत्ययो यथानिर्दिष्टः । इति पारुष्यम् ॥
ईर्ष्यया बाह्यविहारेषु द्वारेषु वा (पारुष्ये) यथानिर्दिष्टोऽत्ययः प्रवर्तते। इदं पारुष्यम्।
Sutra 12
भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्यमण्डयमाना तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारमन्यया सह शयानमनुशयीत ॥
भर्तारं द्विषती स्त्री या सप्तार्तवानि अमण्डयमाना, तत्काले एव स्थाप्याभरणं निधाय, भर्तारम् अन्यया सह शयानम् अनुशयीत—सा दोष्या।
Sutra 13
भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानामन्यतमे वा भर्ता द्विषन् स्त्रियमेकामनुशयीत ॥
भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानाम् अन्यतमे वा भर्ता द्विषन् स्त्रियम् एकाम् अनुशयीत—स दोषी।
Sutra 14
दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात् ॥
दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात्।
Sutra 15
अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या भार्यायाश्च भर्ता ॥
अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या; भार्यायाश्च भर्ता (अमोक्ष्यः)।
Sutra 16
परस्परं द्वेषान्मोक्षः ॥
परस्परद्वेषे मोक्षः अनुमतः।
Sutra 17
स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षमिच्छेद् यथागृहीतमस्यै दद्यात् ॥
स्त्रीविप्रकारात् पुरुषो यदि मोक्षमिच्छेत्, तस्याः यथागृहीतं यत् तस्मै दत्तं तत् तस्यै दद्यात्।
Sutra 18
पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेन्मोक्षमिच्छेन्नास्यै यथागृहीतं दद्यात् ॥
पुरुषविप्रकारात् स्त्री यदि मोक्षमिच्छेत्, तस्याः यथागृहीतं न दद्यात्।
Sutra 19
अमोक्षो धर्मविवाहानाम् । इति द्वेषः ॥
धर्मविवाहानां मोक्षो नास्ति। इति द्वेषः।
Sutra 20
प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात् ॥
प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात्।
Sutra 21
दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः ॥
दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः; पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 22
रात्रौ द्विगुणः ॥
रात्रौ दण्डो द्विगुणः।
Sutra 23
सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुरदाने च द्वारस्य द्वादशपणः ॥
सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुरदाने च द्वारस्य द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 24
रात्रौ निष्कसने द्विगुणः ॥
रात्रौ निष्कसने दण्डो द्विगुणः।
Sutra 25
स्त्रीपुंसयोर्मैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोऽश्लीलसम्भाषायां वा चतुर्विंशतिपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः ॥
स्त्रीपुंसयोर्मैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोऽश्लीलसम्भाषायां वा स्त्रिया चतुर्विंशतिपणो दण्डः; पुंसो द्विगुणः।
Sutra 26
केशनीविदन्तनखालम्बनेषु पूर्वः साहसदण्डः पुंसो द्विगुणः ॥
केशग्रहणे वस्त्रकटीबन्धग्रहणे दन्तदंशने नखक्षतकरणे च पूर्वः साहसदण्डः; पुंसः तु द्विगुणः॥
Sutra 27
शङ्कितस्थाने सम्भाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः ॥
शङ्कितस्थाने सम्भाषायां शिफादण्डः; पणस्थाने तु एकपणदण्डः॥
Sutra 28
स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात् ॥
स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः (दृष्टः) चेत्, पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात्॥
Sutra 29
पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् । इत्यतीचारः ॥
पणिकं वा प्रहारं वा मोक्षयेत्; इत्यतीचारः॥
Sutra 30
प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः हिरण्यसुवर्णयोश्चतुष्पञ्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः पुंसोर्द्विगुणः ॥
प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोः अन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः, स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः, हिरण्यसुवर्णयोः चतुःपञ्चाशत्पणः। स्त्रिया दण्डः उक्तः, पुंसोः द्विगुणः।
Sutra 31
त एवागम्ययोरर्धदण्डाः तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च । इति प्रतिषेधः ॥
त एवागम्ययोर् अर्धदण्डाः; तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च। इति प्रतिषेधः॥
Sutra 32
स्त्रीधनानीतशुल्कानामस्वाम्यं जायते स्त्रियाः ॥
स्त्रीधनानीतशुल्कानाम् अस्वाम्यं जायते स्त्रियाः॥
Frequently Asked Questions
Household stability becomes a public good: dependents receive enforceable maintenance, domestic violence is bounded by clear limits, and disputes are settled with predictable fines—reducing feuds, abandonment, and disorder that weaken the janapada’s productivity and loyalty.
Key penalties include: 12 paṇa fine for a woman’s non-service/insubordination after the legal threshold, double for a man; confinement (bandha) when time-bound maintenance is defaulted after accounting; half-fines for exceeding the permitted three blows; and 12 paṇa for false statements in specified sexual/infidelity-related allegations.
Ask anything about Adhyaya 3 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
