Adhyaya 18
अध्यायः ३.१८ वाचं शासनीयं जोखिमरूपं मन्यते: अपमान-निन्दा-धमकीनां कृते क्रमबद्धदण्डान् विहितवान्, विवादनिवारणाय जनपदस्थिरतारक्षणाय च सक्षमप्रमाणं अपेक्षते। वाग्दोषाः सार्वजनिकव्यवस्थाप्रेरकाः (विवादः, गुटः, आर्थिकहानिः) इति परिगणिताः, न तु व्यक्तिगतभावनाः। दण्डाः पणेषु निर्धारिताः, सत्यासत्यभेदेन, स्थानपदपद्धत्या, संरक्षितलक्ष्यक्षेत्रभेदेन च मापिताः। वृत्तीनां प्रदेशानां च कीर्तिः राज्यसम्बद्धपूञ्जीरूपेण विधिसंरक्षणयोग्या। धमक्यादनकार्याणि हिंसापरिणामनिवारणाय विधिसम्मतानि। प्रमाणं नौकरशाहीकृतम्: समीपस्थसाक्षिणः, चिकित्साशारीरिकारोपणानां विशेषज्ञपरीक्षणं च। परिमितः पूर्वानुमेयः दण्डः अनुपालनं, आयस्थिरतां, बाह्यअभियानसज्जतां च दृढयति।
Sutras
Sutra 1
वाक्पारुष्यमुपवादः कुत्सनमभिभर्त्सनमिति ॥ कZ_०३.१८.०१ ॥
वाक्पारुष्यम्—उपवादः, कुत्सनम्, अभिभर्त्सनम् इति।
Sutra 2
शरीरप्रकृतिश्रुतवृत्तिजनपदानां शरीरोपवादे काणखञ्जादिभिः सत्ये त्रिपणो दण्डः मिथ्योपवादे षट्पणो दण्डः ॥ कZ_०३.१८.०२ ॥
शरीर-प्रकृति-श्रुत-वृत्ति-जनपदानां शरीरोपवादे ‘काण-खञ्ज’आदिभिः—सत्ये त्रिपणो दण्डः, मिथ्योपवादे षट्पणो दण्डः।
Sutra 3
शोभनाक्षिमन्तः इति काणखञ्जादीनां स्तुतिनिन्दायां द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.१८.०३ ॥
काणखञ्जादीनां स्तुतिनिन्दायां—यथा ‘शोभनाक्षिमान्’ इति—द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 4
कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां च सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दासु द्वादशपणोत्तरा दण्डास्तुल्येषु ॥ कZ_०३.१८.०४ ॥
कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां तथा सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दासु तुल्येषु द्वादशपणोत्तराः दण्डाः।
Sutra 5
विशिष्टेषु द्विगुणाः हीनेष्वर्धदण्डाः परस्त्रीषु द्विगुणाः प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.१८.०५ ॥
विशिष्टेषु दण्डा द्विगुणाः; हीनेषु अर्धदण्डाः। परस्त्रीविषये द्विगुणाः। प्रमादमदमोहादिभिः कृतं चेत् अर्धदण्डाः।
Sutra 6
कुष्ठोन्मादयोश्चिकित्सकाः संनिकृष्टा पुमांसश्च प्रमाणं क्लीबभावे स्त्रियो मूत्रफेनोऽप्सु विष्ठानिमज्जनं च ॥ कZ_०३.१८.०६ ॥
कुष्ठोन्मादयोः चिकित्सकाः संनिकृष्टाः पुमांसश्च प्रमाणम्। क्लीबभावे स्त्रियो प्रमाणम्; मूत्रफेनोऽप्सु विष्ठानिमज्जनं च प्रमाणम्।
Sutra 7
प्रकृत्युपवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायिनामपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तरा दण्डाः पूर्वेणापरस्य द्विपणाधराः कुब्राह्मणादिभिश्च कुत्सायाम् ॥ कZ_०३.१८.०७ ॥
प्रकृत्युपवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायिनाम्, अपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तरा दण्डाः; पूर्वेणापरस्य द्विपणाधराः। कुब्राह्मणादिभिश्च कुत्सायां च (एवमेव) क्रमदण्डाः।
Sutra 8
तेन श्रुतोपवादो वाग्जीवनानां कारुकुशीलवानां वृत्त्युपवादः प्राज्जूणकगान्धारादीनां च जनपदोपवादा व्याख्याताः ॥ कZ_०३.१८.०८ ॥
तेनैव नियमेन श्रुतोपवादः, वाग्जीवनानाम् उपवादः, कारुकुशीलवानां वृत्त्युपवादः, तथा प्राज्जूणकगान्धारादीनां जनपदोपवादाश्च व्याख्याताः।
Sutra 9
यः परं एवं त्वां करिष्यामि इति करणेनाभिभर्त्सयेदकरणे यस्तस्य करणे दण्डस्ततोऽर्धदण्डं दद्यात् ॥ कZ_०३.१८.०९ ॥
यः परम् ‘एवं त्वां करिष्यामि’ इति करणेनाभिभर्त्सयेत्, अकरणे तस्य करणे यः दण्डः स्यात् ततोऽर्धदण्डं दद्यात्।
Sutra 10
अशक्तः कोपं मदं मोहं वापदिशेद्द्वादशपणं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०३.१८.१० ॥
अशक्तः कोपं मदं मोहं वा अपदिशेत्, द्वादशपणं दण्डं दद्यात्।
Sutra 11
जातवैराशयः शक्तश्चापकर्तुं यावज्जीविकावस्थं दद्यात् ॥ कZ_०३.१८.११ ॥
जातवैराशयः शक्तश्च अपकर्तुं, यावज्जीविकावस्थं दद्यात्।
Sutra 12
आक्रोशाद्देवचैत्यानामुत्तमं दण्डमर्हति ॥ कZ_०३.१८.१२च्द् ॥
देवचैत्यानाम् आक्रोशे उत्तमं दण्डम् अर्हति।
Frequently Asked Questions
Reduced feuds and factional escalation (jātavaira), higher trust in adjudication, protection of vulnerable/protected targets (parastrī; sacred sites), and preservation of occupational and regional reputations—thereby stabilizing janapada productivity and public order.
Graded fines: for bodily-defamation using terms like ‘one-eyed/cripple’—3 paṇas if true, 6 if false; praising/blaming such traits—12 paṇas; using ‘leper/madman/impotent’ and similar—12 paṇas and higher depending on parity/status; doubled for superiors and others’ women, halved for inferiors or when due to negligence/intoxication/delusion; threats incur half the penalty of the threatened act if the speaker cannot execute, but if capable and malicious may be punished up to loss of livelihood; insults against deva-caitya merit the highest (uttama) penalty.
Ask anything about Adhyaya 18 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.