Adhyaya 17
अध्यायः ३.१७ व्याजं धर्मानुसारं परिमितं साधनं करोति, वृद्धिव्याजस्य प्रसारं शासनगुणस्य परीक्षायां परिवर्तयति। व्याजः उच्चतापरिचयनियमैः नियमितः, उन्नतमूलधनसीमाभिः सह। मुख्यः विधिभेदः - धर्म्यप्रकृतिः (वैधव्यवहारः) विरुद्धं रूपव्याज्यः (प्रच्छन्नवृद्धिव्याजः)। अत्यधिकव्याजः न केवलं व्यक्तिगतदोषः अपि तु न्यायालयैः प्रबन्धितः सार्वजनिकव्यवस्थासङ्कटः। यदा शोषणरूपाः प्रसरन्ति, तदा कारणानि दोषबाहुल्ये (जनदोषघनत्वे) अथवा भावदोषे (राज्याधिकारिदोषेषु) अन्विष्यन्ते। नियमबद्धदण्डः अनुपालनं वर्धयति, वाणिज्यं स्थिरीकरोति, कोशं स्वामिनं च बलयति।
Sutras
Sutra 1
साहसमन्वयवत्प्रसभकर्म ॥
साहसं अन्वयवत् प्रसभकर्म—यत् कर्म कर्तृणा सह अन्वयेन (चिह्नैः प्रमाणैश्च) ज्ञायते।
Sutra 2
निरन्वये स्तेयमपव्ययने च ॥
निरन्वये स्तेयम्; अपव्ययने च (तथैव स्तेयशब्दः प्रयुज्यते)।
Sutra 3
रत्नसारफल्गुकुप्यानां साहसे मूल्यसमो दण्डः इति मानवाः ॥
रत्नसारफल्गुकुप्यानां साहसे मूल्यसमो दण्डः—इति मानवाः।
Sutra 4
मूल्यद्विगुणः इत्यौशनसाः ॥
मूल्यद्विगुणः (दण्डः)—इत्यौशनसाः।
Sutra 5
यथापराध इति कौटिल्यः ॥
यथापराध इति कौटिल्यः।
Sutra 6
पुष्पफलशाकमूलकन्दपक्वान्नचर्मवेणुमृद्भाण्डादीनां क्षुद्रकद्रव्याणां द्वाद्शपणावरश्चतुर्विंशतिपणपरो दण्डः ॥
पुष्प-फल-शाक- मूल- कन्द- पक्वान्न- चर्म- वेणु- मृद्भाण्ड-आदीनां क्षुद्रकद्रव्याणां दण्डः द्वादशपणावरः चतुर्विंशतिपणपरः ॥
Sutra 7
कालायसकाष्ठरज्जुद्रव्यक्षुद्रपशुपटादीनां स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणावरोऽष्टचत्वारिंशत्पणपरो दण्डः ॥
कालायस-ಕाष्ठ-रज्जु-द्रव्य-क्षुद्रपशु-पट-आदीनां स्थूलकद्रव्याणां दण्डः चतुर्विंशतिपणावरः अष्टचत्वारिंशत्पणपरः ॥
Sutra 8
ताम्रवृत्तकंसकाचदन्तभाण्डादीनां स्थूलकद्रव्याणामष्टचत्वारिंशत्पणावरः षण्णवतिपरः पूर्वः साहसदण्डः ॥
ताम्रवृत्त-कंस-काच-दन्तभाण्ड-आदीनां स्थूलकद्रव्याणां पूर्वः साहसदण्डः अष्टचत्वारिंशत्पणावरः षण्णवतिपरः ॥
Sutra 9
महापशुमनुष्यक्षेत्रगृहहिरण्यसुवर्णसूक्ष्मवस्त्रादीनां स्थूलकद्रव्याणां द्विशतावरः पञ्चशतपरो मध्यमः साहसदण्डः ॥
महापशु-मनुष्य-क्षेत्र-गृह-हिरण्य-सुवर्ण-सूक्ष्मवस्त्र-आदीनां स्थूलकद्रव्याणां मध्यमः साहसदण्डः द्विशतावरः पञ्चशतपरो ॥
Sutra 10
स्त्रियं पुरुषं वाभिषह्य बध्नतो बन्धयतो बन्धं वा मोक्षयतः पञ्चशतावरः सहस्रपर उत्तमः साहसदण्डः । इत्याचार्याः ॥
स्त्रियं पुरुषं वा अभिषह्य बध्नतः बन्धयतः बन्धं वा मोक्षयतः उत्तमः साहसदण्डः पञ्चशतावरः सहस्रपरः । इत्याचार्याः ॥
Sutra 11
यः साहसं प्रतिपत्ता इति कारयति स द्विगुणं दद्यात् ॥
यः साहसं प्रतिपत्ता इति कारयति, स द्विगुणं दद्यात्।
Sutra 12
यावद्द् हिरण्यमुपयोक्ष्यते तावद्दास्यामि इति स चतुर्गुणं दण्डं दद्यात् ॥
यावद् हिरण्यमुपयोक्ष्यते तावद्दास्यामि इति कारयति, स चतुर्गुणं दण्डं दद्यात्।
Sutra 13
यः एतावद्द् हिरण्यं दास्यामि इति प्रमाणमुद्दिश्य कारयति स यथोक्तं हिरण्यं दण्डं च दद्यात् इति बार्हस्पत्याः ॥
यः एतावद् हिरण्यं दास्यामि इति प्रमाणमुद्दिश्य कारयति, स यथोक्तं हिरण्यं दण्डं च दद्यात् इति बार्हस्पत्याः।
Sutra 14
स चेत्कोपं मदं मोहं वापदिशेद् यथोक्तवद्दण्डमेनं कुर्यादिति कौटिल्यः ॥
स चेत् कोपं मदं मोहं वा अपदिशेत्, यथोक्तवद् दण्डम् एनं कुर्यात् इति कौटिल्यः।
Sutra 15
शतात्परेषु व्याजीं च विद्यात्पञ्चपणं शतम् ॥
शतादधिकेषु राशिषु व्याजीं च प्रयोजयेत्—शतं पञ्चपणं भवति।
Sutra 16
रूपव्याज्यावधर्मिष्ठे धर्म्या तु प्रकृतिः स्मृता ॥
रूपव्याज्यौ यदा अधर्मिष्ठे तदा अधर्मौ; धर्म्या तु प्रकृतिः स्मृता।
Frequently Asked Questions
Credit remains available yet non-predatory; disputes reduce, commercial confidence rises, and the king’s courts gain legitimacy—supporting stable revenue and social order.
Disguised or unlawful interest (rūpa-vyājya/adharmya vyājī) is treated as punishable in adjudication—typically via enforced restitution and fines under the court’s vyavahāra procedures, with severity scaled to proven wrongdoing and harm.
Ask anything about Adhyaya 17 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
