Adhyaya 10
अध्यायः ३.१० ग्रामं शासितसुरक्षादायित्वैककं करोति: परिसीमां रक्ष, परिचितान् अपराधिनः निष्कासय, गोहानिं मानकदण्डैः परिमाणय उत्पादनाधारं रक्ष। सार्वभौम्यं ग्रामिकेन परिवर्त्यमानैः पश्चाद्वर्तिभिः अनुगामिभिः च ग्रामे कार्यान्वितं भवति। परिचिताः अपराधिनः निष्कासनीयाः बहिष्करणीयाः च, पुनरपराधं स्थानीयताडनं च निवारयितुम्। स्थानिकशासनं महत्त्वपूर्णं: सीमाचिह्नाः चौकिः च पुनःप्रवेशं निवारयन्ति गतिं स्पष्टां कुर्वन्ति। पशुहानिः मापनीयहानित्वेन गण्यते, पशु-क्रियानुसारं निश्चितप्रतिपूर्तिदण्डैः। सीमिताः अपवादाः धार्मिकवैधतां रक्षन्ति निवारणं च स्थापयन्ति। रणनीतिकप्रभावः: जनपदकठिनीकरणं, व्यवस्थाह्रासः, आर्थिकक्षरणं, विजिगीषोः स्थिरराजस्वपूर्तिः।
Sutras
Sutra 1
कर्मोदकमार्गमुचितं रुन्धतः कुर्वतोऽनुचितं वा पूर्वः साहसदण्डः सेतुकूपपुण्यस्थानचैत्यदेवायतनानि च परभूमौ निवेशयतः ॥ कZ_०३.१०.०१ ॥
कर्मोदकमार्गम् उचितं रुन्धतः, अनुचितं वा कुर्वतः, पूर्वः साहसदण्डः; तथा परभूमौ सेतुकूपपुण्यस्थानचैत्यदेवायतनानि निवेशयतः अपि।
Sutra 2
पूर्वानुवृत्तं धर्मसेतुमाधानं विक्रयं वा नयतो नाययतो वा मध्यमः साहसदण्डः श्रोतृऋणामुत्तमः अन्यत्र भग्नोत्सृष्टात् ॥ कZ_०३.१०.०२ ॥
पूर्वपरम्परया प्रवृत्तं धर्मसेतुं नयतः (अपहरतः) नाययतः (न पुनः स्थापयतः) वा, तदाधानं विक्रयं वा कुर्वतः मध्यमः साहसदण्डः। श्रोत्रियऋणविषये तु उत्तमः दण्डः—अन्यत्र भग्नोत्सृष्टात्।
Sutra 3
स्वाम्यभावे ग्रामाः पुण्यशीला वा प्रतिकुर्युः ॥ कZ_०३.१०.०३ ॥
स्वामिनि अभावे ग्रामाः (ग्रामसमूहाः) पुण्यशीलाः वा प्रतिकुर्युः।
Sutra 4
पथिप्रमाणं दुर्गनिवेशे व्याख्यातम् ॥ कZ_०३.१०.०४ ॥
पथिप्रमाणं दुर्गनिवेशे व्याख्यातम्।
Sutra 5
क्षुद्रपशुमनुष्यपथं रुन्धतो द्वादशपणो दण्डः महापशुपथं चतुर्विंशतिपणः हस्तिक्षेत्रपथं चतुष्पञ्चाशत्पणः सेतुवनपथं षट्शतः श्मशानग्रामपथं द्विशतः द्रोणमुखपथं पञ्चशतः स्थानीयराष्ट्रविवीतपथं साहस्रः ॥ कZ_०३.१०.०५ ॥
क्षुद्रपशुमनुष्यपथं रुन्धतः द्वादशपणो दण्डः। महापशुपथं चतुर्विंशतिपणः। हस्तिक्षेत्रपथं चतुष्पञ्चाशत्पणः। सेतुवनपथं षट्शतः। श्मशानग्रामपथं द्विशतः। द्रोणमुखपथं पञ्चशतः। स्थानीयराष्ट्रविवीतपथं साहस्रः।
Sutra 6
अतिकर्षणे चैषां दण्डचतुर्था दण्डाः ॥ कZ_०३.१०.०६ ॥
अतिकर्षणे चैषां दण्डचतुर्था दण्डाः।
Sutra 7
कर्षणे पूर्वोक्ताः ॥ कZ_०३.१०.०७ ॥
कर्षणे पूर्वोक्ताः दण्डनियमाः।
Sutra 8
क्षेत्रिकस्याक्षिपतः क्षेत्रमुपवासस्य वा त्यजतो बीजकाले द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः ॥ कZ_०३.१०.०८ ॥
क्षेत्रिकस्याक्षिपतः क्षेत्रम् उपवासस्य वा त्यजतः बीजकाले द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः।
Sutra 9
करदाः करदेष्वाधानं विक्रयं वा कुर्युः ब्रह्मदेयिका ब्रह्मदेयिकेषु ॥ कZ_०३.१०.०९ ॥
करदाः करदेष्व् आधानं विक्रयं वा कुर्युः; ब्रह्मदेयिकाः ब्रह्मदेयिकेषु।
Sutra 10
अन्यथा पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१०.१० ॥
अन्यथा पूर्वः साहसदण्डः।
Sutra 11
करदस्य वाकरदग्रामं प्रविशतः ॥ कZ_०३.१०.११ ॥
करदस्य वा अकरदग्रामं प्रविशतः।
Sutra 12
करदं तु प्रविशतः सर्वद्रव्येषु प्राकाम्यं स्यात् अन्यत्रागारात् ॥ कZ_०३.१०.१२ ॥
करदं तु प्रविशतः सर्वद्रव्येषु प्राकाम्यं स्यात्, अन्यत्रागारात्।
Sutra 13
तदप्यस्मै दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.१३ ॥
तदप्यस्मै दद्यात्।
Sutra 14
अनादेयमकृषतोऽन्यः पञ्चवर्षाण्युपभुज्य प्रयासनिष्क्रयेण दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.१४ ॥
अनादेयम् अकृषतः अन्यः पञ्चवर्षाण्युपभुज्य प्रयासनिष्क्रयेण दद्यात्।
Sutra 15
अकरदाः परत्र वसन्तो भोगमुपजीवेयुः ॥ कZ_०३.१०.१५ ॥
अकरदाः परत्र वसन्तो भोगमुपजीवेयुः।
Sutra 16
ग्रामार्थेन ग्रामिकं व्रजन्तमुपवासाः पर्यायेणानुगच्छेयुः ॥ कZ_०३.१०.१६ ॥
ग्रामार्थेन ग्रामिकं व्रजन्तमुपवासाः पर्यायेणानुगच्छेयुः।
Sutra 17
अननुगच्छन्तः पणार्धपणिकं योजनं दद्युः ॥ कZ_०३.१०.१७ ॥
अननुगच्छन्तः (यथावश्यकं) प्रति योजनं पणार्धपणिकं दण्डं दद्युः।
Sutra 18
ग्रामिकस्य ग्रामादस्तेनपारदारिकं निरस्यतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः ग्रामस्योत्तमः ॥ कZ_०३.१०.१८ ॥
ग्रामिकस्य ग्रामादस्तेनपारदारिकं निरस्यतः, तं निरासनं योऽवमन्यते तस्य ग्रामस्योत्तमो दण्डः चतुर्विंशतिपणः।
Sutra 19
निरस्तस्य प्रवेशो ह्यभिगमेन व्याख्यातः ॥ कZ_०३.१०.१९ ॥
निरस्तस्य प्रवेशः अभिगमविधिना व्याख्यातः (दण्डनीयः)।
Sutra 20
स्तम्भैः समन्ततो ग्रामाद्धनुःशतापकृष्टमुपसालं कारयेत् ॥ कZ_०३.१०.२० ॥
ग्रामात् समन्ततः धनुःशतापकृष्टे स्तम्भैः उपसालं कारयेत्।
Sutra 21
पशुप्रचारार्थं विवीतमालवनेनोपजीवेयुः ॥ कZ_०३.१०.२१ ॥
पशुप्रचारार्थं विवीतम् आलवनेन सह उपजीवेयुः।
Sutra 22
विवीतं भक्षयित्वापसृतानामुष्ट्रमहिषाणां पादिकं रूपं गृह्णीयुः गवाश्वखराणां चार्धपादिकं क्षुद्रपशूनां षोडशभागिकम् ॥ कZ_०३.१०.२२ ॥
विवीते भक्षयित्वा अपसृतानाम् उष्ट्रमहिषाणां पादिकं रूपं गृह्णीयुः, गवाश्वखराणां चार्धपादिकं, क्षुद्रपशूनां षोडशभागिकम्।
Sutra 23
भक्षयित्वा निषण्णानामेत एव द्विगुणा दण्डाः परिवसतां चतुर्गुणाः ॥ कZ_०३.१०.२३ ॥
भक्षयित्वा निषण्णानाम् एत एव द्विगुणा दण्डाः; परिवसतां चतुर्गुणाः।
Sutra 24
ग्रामदेववृषा वानिर्दशाहा वा धेनुरुक्षाणो गोवृषाश्चादण्ड्याः ॥ कZ_०३.१०.२४ ॥
ग्रामदेववृषाः वा निर्दिशाहाः वा, धेनुरुक्षाणो गोवृषाश्च अदण्ड्याः।
Sutra 25
सस्यभक्षणे सस्योपघातं निष्पत्तितः परिसंख्याय द्विगुणं दापयेत् ॥ कZ_०३.१०.२५ ॥
सस्यभक्षणे निष्पत्तितः परिसंख्याय सस्योपघातं द्विगुणं दापयेत्।
Sutra 26
स्वामिनश्चानिवेद्य चारयतो द्वादशपणो दण्दः प्रमुञ्चतश्चतुर्विंशतिपणः ॥ कZ_०३.१०.२६ ॥
स्वामिनम् अनिवेद्य पशून् चारयतः द्वादशपणो दण्डः; प्रमुञ्चतः चतुर्विंशतिपणः।
Sutra 27
पालिनामर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.१०.२७ ॥
पालिनां दण्डा अर्धदण्डाः।
Sutra 28
तदेव षण्डभक्षणे कुर्यात् ॥ कZ_०३.१०.२८ ॥
षण्डभक्षणे तदेव कुर्यात्।
Sutra 29
वाटभेदे द्विगुणः वेश्मखलवलयगतानां च धान्यानां भक्षणे ॥ कZ_०३.१०.२९ ॥
वाटभेदे दण्डो द्विगुणः; वेश्मखलवलयगतानां धान्यानां भक्षणे च।
Sutra 30
हिंसाप्रतीकारं कुर्यात् ॥ कZ_०३.१०.३० ॥
हिंसायाḥ प्रतीकारं कुर्यात्।
Sutra 31
अभयवनमृगाः परिगृहीता वा भक्षयन्तः स्वामिनो निवेद्य यथावध्यास्तथा प्रतिषेद्धव्याः ॥ कZ_०३.१०.३१ ॥
अभयवनमृगाः परिगृहीता वा भक्षयन्तः स्वामिनो निवेद्य यथावध्यास्तथा प्रतिषेद्धव्याः।
Sutra 32
पशवो रश्मिप्रतोदाभ्यां वारयितव्याः ॥ कZ_०३.१०.३२ ॥
पशवो रश्मिना च प्रतोदेन च वारयितव्याः।
Sutra 33
तेषामन्यथा हिंसायां दण्डपारुष्यदण्डाः ॥ कZ_०३.१०.३३ ॥
तेषां नियमनकाले अन्यथाहिंसायां दण्डपारुष्यदण्डाः प्रवर्तन्ते।
Sutra 34
प्रार्थयमाना दृष्टापराधा वा सर्वोपायैर्नियन्तव्याः । इति क्षेत्रपथहिंसा ॥ कZ_०३.१०.३४ ॥
प्रार्थयमानाः दृष्टापराधा वा सर्वोपायैर्नियन्तव्याः। इति क्षेत्रपथहिंसा।
Sutra 35
कर्षकस्य ग्राममभ्युपेत्याकुर्वतो ग्राम एवात्ययं हरेत् ॥ कZ_०३.१०.३५ ॥
कर्षकस्य ग्राममभ्युपेत्य अकुर्वतो ग्राम एवात्ययं हरेत्।
Sutra 36
कर्माकरणे कर्मवेतनद्विगुणम् हिरण्यादाने प्रत्यंशद्विगुणम् भक्ष्यपेयादाने च प्रहवणेषु द्विगुणमंशं दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.३६ ॥
कर्माकरणे कर्मवेतनद्विगुणं, हिरण्यादाने प्रत्यंशद्विगुणं, भक्ष्यपेयादाने च प्रहवणेषु द्विगुणमंशं दद्यात्।
Sutra 37
प्रेक्षायामनंशदः सस्वजनो न प्रेक्षेत ॥ कZ_०३.१०.३७ ॥
प्रेक्षायां निरंशदः स्वजनश्च न प्रेक्षेत।
Sutra 38
प्रच्छन्नश्रवणेक्षणे च सर्वहिते च कर्मणि निग्रहेण द्विगुणमंशं दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.३८ ॥
प्रच्छन्नश्रवणेक्षणे च सर्वहिते च कर्मणि निग्रहेण द्विगुणमंशं दद्यात्।
Sutra 39
सर्वहितमेकस्य ब्रुवतः कुर्युराज्ञाम् ॥ कZ_०३.१०.३९ ॥
सर्वहितमेकस्य ब्रुवतः कुर्युराज्ञाम्।
Sutra 40
अकरणे द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.१०.४० ॥
अकरणे द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 41
तं चेत्सम्भूय वा हन्युः पृथगेषामपराधद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०३.१०.४१ ॥
तं चेत्सम्भूय वा हन्युः पृथगेषामपराधद्विगुणो दण्डः।
Sutra 42
उपहन्तृषु विशिष्टः ॥ कZ_०३.१०.४२ ॥
उपहन्तृषु विशिष्टः पृथग् (विशेषेण) दण्ड्यः।
Sutra 43
ब्राह्मणश्चैषां ज्यैष्ठ्यं नियम्येत ॥ कZ_०३.१०.४३ ॥
एषां मध्ये ब्राह्मणस्य ज्यैष्ठ्यं नियमेन स्थाप्येत।
Sutra 44
प्रहवणेषु चैषां ब्राह्मणा नाकामाः कुर्युः अंशं च लभेरन् ॥ कZ_०३.१०.४४ ॥
प्रहवणेषु च एषां ब्राह्मणाः न अकामाः कार्याः; अंशं च लभेरन्।
Sutra 45
तेन देशजातिकुलसंघानां समयस्यानपाकर्म व्याख्यातम् ॥ कZ_०३.१०.४५ ॥
तेन देश-जाति-कुल-संघानां समयस्य अनपाकर्म व्याख्यातम्।
Sutra 46
ग्रामशोभाश्च रक्षाश्च तेषां प्रियहितं चरेत् ॥ कZ_०३.१०.४६च्द् ॥
ग्रामस्य शोभां च रक्षां च प्रवर्धयेत्, तेषां च प्रियहितं चरेत्।
Frequently Asked Questions
Reduced rural crime and crop-loss, predictable compensation for damage, and a disciplined village administration—stabilizing food supply and livelihoods while increasing the state’s dependable revenue base from a secure janapada.
Non-participation in mandated escort/watch: fine per yojana (paṇārdha-paṇika). Grāmika failing in expulsion duties: 24 paṇas. Grazing/trespass damage: graded rūpa/fines by animal type and circumstance (higher if animals sit or encamp). Unreported grazing: 12 paṇas; releasing/letting loose: 24 paṇas; herdsmen (pālin) receive half-penalties; fence-breaking and eating stored grain incur doubled penalties; plus required restitution for crop damage assessed and charged at double.
Ask anything about Adhyaya 10 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.