Adhyaya 1
अध्याय ३.१ समय-स्थान-उत्पत्ति तथा पक्षकार-सामर्थ्यविषयक नियमेषु समाश्रयणेन व्यवहारवैध्यं राज्यसुरक्षायाः साधनं करोति, छल-व्याजेभ्यः प्रतिरक्षणं कुर्वन्। व्यवहारं शासन-जोखिमरूपेण संरचयति: छलः कोल्लुसिवः च राजस्वं विश्वासं च क्षीणयतः। धर्मस्थ-अमात्याः प्रमुख-प्रशासनिक-स्थलेषु व्यवहारान् नियन्त्रयितुं नियुक्ताः। उच्च-जोखिम-सन्दर्भान् चिनोति, गुप्त-व्यापाराः, अन्तःपुर-अरण्य-स्थलानि, रात्रिकालः, वेष-आवृत-जीविकाः, परस्पर-कोल्लुसिवः, अधीन-रक्षित-व्यक्तिषु, सेवक-पण-श्रमिकेषु, दोषित-अधिकारिषु, अभियुक्तेषु, संन्यासिषु, मन्द-व्यसनिषु च सामर्थ्य-सीमाः आरोपयति। क्षुभ्ध-मानसिक-अवस्थाः अपि निषिद्धाः: क्रोधः, व्याधिः, मद्यपानं, उन्मादः, आवेशः च। परिणामः: स्पष्ट-अधिकारः, न्यून-छल-हस्तान्तरणं, प्रागनुमेय-न्यायविधिः, विस्ताराय आन्तरिक-सुद्ढीकरणं पोषयति।
Sutras
Sutra 1
धर्मस्थास्त्रयस्त्रयोऽमात्या जनपदसंधिसंग्रहणद्रोणमुखस्थानीयेषु व्यावहारिकानर्थान् कुर्युः ॥ कZ_०३.१.०१ ॥
धर्मस्थास्त्रयस्त्रयोऽमात्याश्च जनपदसंधिसंग्रहणद्रोणमुखस्थानीयेषु व्यावहारिकानर्थान् कुर्युः।
Sutra 2
तिरोहितान्तरगारनक्तारण्योपध्युपह्वरकृतांश्च व्यवहारान्प्रतिषेधयेयुः ॥ कZ_०३.१.०२ ॥
तिरोहितेषु व्यवहारान्—अन्तर्गारेषु, नक्तं, अरण्येषु, उपध्युपह्वरकृतेषु च—प्रतिषेधयेयुः।
Sutra 3
कर्तुः कारयितुः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१.०३ ॥
कर्तुः प्रथमः साहसदण्डः; ततः कारयितुः।
Sutra 4
श्रोतृऋणामेकैकं प्रत्यर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.१.०४ ॥
श्रोतृऋणयोः प्रत्येकं प्रत्यर्धदण्डः।
Sutra 5
श्रद्धेयानां तु द्रव्यव्यपनयः ॥ कZ_०३.१.०५ ॥
श्रद्धेयानां तु द्रव्यव्यपनय एव दण्डः।
Sutra 6
परोक्षेणाधिकर्णग्रहणमवक्तव्यकरा वा तिरोहिताः सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.०६ ॥
परोक्षेण कृतानि कर्माणि—यथा परोक्षेणाधिकरणग्रहणम्, अवक्तव्यकरग्रहणं वा—तिरोहितैरेव सिध्येयुः; अतः न्यायनिर्णये संशयहेतवः।
Sutra 7
दायनिक्षेपोपनिधिविवाहयुक्ताः स्त्रीणामनिष्कासिनीनां व्याधितानां चामूढसंज्ञानामन्तरगारकृताः सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.०७ ॥
दाय-निक्षेप-उपनिधि-विवाह-सम्बद्धाः विवादाः—अनिष्कासिनीनां स्त्रीणां तथा व्याधितानां च अमूढसंज्ञानां जनानां विषये—अन्तर्गारकृतैः कर्मभिः सिद्ध्यन्ति; अतः ते स्वभावतः सन्देह्याः।
Sutra 8
साहसानुप्रवेशकलहविवाहराजनियोगयुक्ताः पूर्वरात्रव्यवहारिणां च रात्रिकृताः सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.०८ ॥
साहस-अनुप्रवेश-कलह-विवाह-राजनियोग-युक्ताः तथा पूर्वरात्रव्यवहारिणां रात्रिकृताः व्यवहाराः सिद्ध्यन्ति; अतः ते सन्देह्याः, प्रमाणकठिन्येन परीक्ष्याः।
Sutra 9
सार्थव्रजाश्रमव्याधचारणमध्येष्वरण्यचराणामरण्यकृताः सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.०९ ॥
सार्थ-व्रज-आश्रम-व्याध-चारण-मध्येषु अरण्यचराणाम् अरण्यकृताः व्यवहाराः सिद्ध्यन्ति; अतः ते निरीक्षणातीतत्वात् सन्देह्याः, सूक्ष्मतया परीक्ष्याः।
Sutra 10
गूढाजीविषु चोपधिकृताः सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.१० ॥
गूढाजीविषु च उपधिकृताः व्यवहाराः सिद्ध्यन्ति; अतः ते मायाप्रधानत्वात् सन्देह्याः।
Sutra 11
मिथःसमवाये चोपह्वरकृताः सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.११ ॥
मिथःसमवाये च उपह्वरकृताः व्यवहाराः सिद्ध्यन्ति; अतः समवायव्यवहाराः सन्देह्याः, विवेचनीयाः।
Sutra 12
अतोऽन्यथा न सिध्येयुः अपाश्रयवद्भिश्च कृताः पितृमता पुत्रेण पित्रा पुत्रवता निष्कुलेन भ्रात्रा कनिष्ठेनाविभक्तांशेन पतिमत्या पुत्रवत्या च स्त्रिया दासाहितकाभ्यामप्राप्तातीतव्यवहाराभ्यामभिशस्तप्रव्रजितन्यङ्गव्यसनिभिश्च अन्यत्र निषृष्टव्यवहारेभ्यः ॥ कZ_०३.१.१२ ॥
अतः अन्यथा न सिध्येयुः—अपाश्रयवद्भिः कृताः व्यवहाराः; तथा पितृमता पुत्रेण, पुत्रवता पित्रा, निष्कुलेन भ्रात्रा, कनिष्ठेन भ्रात्रा, अविभक्तांशेन, पतिमत्या स्त्रिया, पुत्रवत्या स्त्रिया, दासेन आहितकेन च, अप्राप्तातीतव्यवहाराभ्याम्, अभिशस्तप्रव्रजितन्यङ्गव्यसनिभिः च कृताः—अन्यत्र निषृष्टव्यवहारेभ्यः।
Sutra 13
तत्रापि क्रुद्धेनार्तेन मत्तेनोन्मत्तेनावगृहीतेन वा कृता व्यवहारा न सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.१३ ॥
तत्रापि क्रुद्धेन आर्तेन मत्तेन उन्मत्तेन अवगृहीतेन वा कृताः व्यवहाराः न सिध्येयुः।
Sutra 14
कर्तृकारयितृश्रोतृऋणां पृथग् यथोक्ता दण्डाः ॥ कZ_०३.१.१४ ॥
कर्तृकारयितृश्रोतृऋणां पृथक् यथोक्ता दण्डाः।
Sutra 15
स्वे स्वे तु वर्गे देशे काले च स्वकरणकृताः सम्पूर्णाचाराः शुद्धदेशा दृष्टरूपलक्षणप्रमाणगुणाः सर्वव्यवहाराः सिध्येयुः ॥ कZ_०३.१.१५ ॥
स्वे स्वे तु वर्गे देशे काले च स्वकरणकृताः सम्पूर्णाचाराः शुद्धदेशाः दृष्टरूपलक्षणप्रमाणगुणाः सर्वव्यवहाराः सिध्येयुः।
Sutra 16
पश्चिमं चैषां करणमादेशाधिवर्जं श्रद्धेयम् । इति व्यवहारस्थापना ॥ कZ_०३.१.१६ ॥
एषां लेख्येषु पश्चिमं करणम् आदेशाधिवर्जं श्रद्धेयम्। इति व्यवहारस्थापना।
Sutra 17
संवत्सरमृतुं मासं पक्षं दिवसं करणमधिकरणमृणं वेदकावेदकयोः कृतसमर्थावस्थयोर्देशग्रामजातिगोत्रनामकर्माणि चाभिलिख्य वादिप्रतिवादिप्रश्नानर्थानुपूर्व्या निवेशयेत् ॥ कZ_०३.१.१७ ॥
संवत्सर-ऋतु-मास-पक्ष-दिवस-करणम्, अधिकरणम्, ऋणम्, वादि-प्रतिवादिनोः कृत-अकृत-समर्थ-असमर्थावस्थां, तथा देश-ग्राम-जाति-गोत्र-नाम-कर्माणि चाभिलिख्य, वादि-प्रतिवादिनोः वचनानि प्रश्नांश्च अर्थानुपूर्व्या निवेशयेत्।
Sutra 18
निविष्टांश्चावेक्षेत ॥ कZ_०३.१.१८ ॥
निविष्टांश्चावेक्षेत।
Sutra 19
निबद्धं वादमुत्सृज्यान्यं वादं संक्रामति पूर्वोक्तं पश्चिमेनार्थेन नाभिसंधत्ते परवाक्यमनभिग्राह्यमभिग्राह्यावतिष्ठते प्रतिज्ञाय देशं निर्दिशेत्युक्ते न निर्दिशति हीनदेशमदेशं वा निर्दिशति निर्दिष्टाद्देशादन्यं देशमुपस्थापयति उपस्थिते देशेऽर्थवचनं नैवमित्यपव्ययते साक्षिभिरवधृतं नेच्छति असम्भाष्ये देशे साक्षिभिर्मिथः सम्भाषते इति परोक्तहेतवः ॥ कZ_०३.१.१९ ॥
निबद्धं वादमुत्सृज्य अन्यं वादं संक्रामति; पूर्वोक्तं पश्चिमेनार्थेन नाभिसंधत्ते; परवाक्यमनभिग्राह्यम् अभिग्राह्यावतिष्ठते, अभिग्राह्यं च न गृह्णाति; प्रतिज्ञाय देशं निर्दिशेत्युक्ते न निर्दिशति, हीनदेशम् अदेशं वा निर्दिशति; निर्दिष्टाद्देशादन्यं देशमुपस्थापयति; उपस्थिते देशेऽर्थवचनं ‘नैवम्’ इति अपव्ययते; साक्षिभिरवधृतं नेच्छति; असम्भाष्ये देशे साक्षिभिर्मिथः सम्भाषते—इति परोक्तहेतवः।
Sutra 20
परोक्तदण्डः पञ्चबन्धः ॥ कZ_०३.१.२० ॥
परोक्तदण्डः पञ्चबन्धः।
Sutra 21
स्वयं वादिदण्डो दशबन्धः ॥ कZ_०३.१.२१ ॥
स्वयं वादिदण्डो दशबन्धः।
Sutra 22
पुरुषभृतिरष्टांशः ॥ कZ_०३.१.२२ ॥
पुरुषभृतिः अष्टांशः।
Sutra 23
पथिभक्तमर्घविशेषतः ॥ कZ_०३.१.२३ ॥
पथिभक्तम् अर्घविशेषतः दद्यात्।
Sutra 24
तदुभयं नियम्यो दद्यात् ॥ कZ_०३.१.२४ ॥
तदुभयं नियम्य दद्यात्।
Sutra 25
अभियुक्तो न प्रत्यभियुञ्जीत अन्यत्र कलहसाहससार्थसमवायेभ्यः ॥ कZ_०३.१.२५ ॥
अभियुक्तः न प्रत्यभियुञ्जीत, अन्यत्र कलहसाहससार्थसमवायेभ्यः।
Sutra 26
न चाभियुक्तेऽभियोगेऽस्ति ॥ कZ_०३.१.२६ ॥
न चाभियुक्तेऽभियोगोऽस्ति।
Sutra 27
अभियोक्ता चेत्प्रत्युक्तस्तदहरेव न प्रतिब्रूयात्परोक्तः स्यात् ॥ कZ_०३.१.२७ ॥
अभियोक्ता यदि प्रत्युक्तः सन् तदह एव न प्रतिब्रूयात्, तर्हि सः परोक्तः (परोक्तं स्वीकृतवान्) इति मन्यते।
Sutra 28
कृतकार्यविनिश्चयो ह्यभियोक्ता नाभियुक्तः ॥ कZ_०३.१.२८ ॥
कृतकार्यविनिश्चयः (कार्ये निश्चयवान्) अभियोक्ता एव, न तु अभियुक्तः।
Sutra 29
तस्याप्रतिब्रुवतस्त्रिरात्रं सप्तरात्रमिति ॥ कZ_०३.१.२९ ॥
अप्रतिब्रुवतः तस्य त्रिरात्रं (अवकाशः); अन्ये तु सप्तरात्रम् इति।
Sutra 30
अत ऊर्ध्वं त्रिपणावरार्ध्यं द्वादशपणपरं दण्डं कुर्यात् ॥ कZ_०३.१.३० ॥
ततः ऊर्ध्वं त्रिपणावरार्ध्यं द्वादशपणपरं दण्डं कुर्यात्।
Sutra 31
त्रिपक्षादूर्ध्वमप्रतिब्रुवतः परोक्तदण्डं कृत्वा यान्यस्य द्रव्याणि स्युस्ततोऽभियोक्तारं प्रतिपादयेदन्यत्र वृत्त्युपकरणेभ्यः ॥ कZ_०३.१.३१ ॥
त्रिपक्षात् ऊर्ध्वम् अपि यो न प्रतिब्रूयात्, तस्य परोक्तदण्डं कृत्वा, यानि अस्य द्रव्याणि स्युः ततोऽभियोक्तारं प्रतिपादयेत्—वृत्त्युपकरणेभ्यः अन्यत्र।
Sutra 32
तदेव निष्पततोऽभियुक्तस्य कुर्यात् ॥ कZ_०३.१.३२ ॥
तदेव निष्पततोऽभियुक्तस्य कुर्यात्।
Sutra 33
अभियोक्तुर्निष्पातसमकालः परोक्तभावः ॥ कZ_०३.१.३३ ॥
अभियोक्तुर्निष्पातसमकालः परोक्तभावः।
Sutra 34
प्रेतस्य व्यसनिनो वा साक्षिवचनमसारम् ॥ कZ_०३.१.३४ ॥
प्रेतस्य व्यसनिनो वा साक्षिवचनमसारम्।
Sutra 35
अभियोक्ता दण्डं दत्त्वा कर्म कारयेत् ॥ कZ_०३.१.३५ ॥
अभियोक्ता दण्डं दत्त्वा कर्म कारयेत्।
Sutra 36
आधिं वा स कामं प्रवेशयेत् ॥ कZ_०३.१.३६ ॥
अथवा सः यथाकामम् आधिं प्रवेशयेत्।
Sutra 37
रक्षोघ्नरक्षितं वा कर्मणा प्रतिपादयेदन्यत्र ब्राह्मणात् ॥ कZ_०३.१.३७ ॥
रक्षोघ्नरक्षितेन कर्मणा वा विषयं प्रतिपादयेत्, ब्राह्मणं वर्जयित्वा।
Sutra 38
नश्यतां सर्वधर्माणां राजा धर्मप्रवर्तकः ॥ कZ_०३.१.३८च्द् ॥
नश्यतां सर्वधर्माणां राजा धर्मप्रवर्तकः।
Sutra 39
विवादार्थश्चतुष्पादः पश्चिमः पूर्वबाधकः ॥ कZ_०३.१.३९च्द् ॥
विवादार्थं चतुष्पादः; पश्चिमः पूर्वबाधकः।
Sutra 40
चरित्रं संग्रहे पुंसां राज्ञामाज्ञा तु शासनम् ॥ कZ_०३.१.४०च्द् ॥
चरित्रं पुंसां संग्रहे स्थितम्; राज्ञामाज्ञा तु शासनम्।
Sutra 41
अरक्षितुर्वा क्षेप्तुर्वा मिथ्यादण्डमतोऽन्यथा ॥ कZ_०३.१.४१च्द् ॥
अरक्षितुः वा क्षेप्तुः वा—अतोऽन्यथा दण्डो मिथ्यादण्डः।
Sutra 42
राज्ञा पुत्रे च शत्रौ च यथादोषं समं धृतः ॥ कZ_०३.१.४२च्द् ॥
राजा स्वपुत्रे शत्रौ च यथादोषं सममेव दण्डं धारयेत्।
Sutra 43
न्यायेन च चतुर्थेन चतुरन्तां वा महीं जयेत् ॥ कZ_०३.१.४३च्द् ॥
न्यायेन चतुर्थेन च चतुरन्तां महीं अपि जयेत्।
Sutra 44
यस्मिन्नर्थे विरुध्येत धर्मेणार्थं विनिर्णयेत् ॥ कZ_०३.१.४४च्द् ॥
यत्र धर्मः अर्थेन विरुध्येत तत्र अर्थमेव निर्णीयेत्।
Sutra 45
न्यायस्तत्र प्रमाणं स्यात्तत्र पाठो हि नश्यति ॥ कZ_०३.१.४५च्द् ॥
तत्र न्याय एव प्रमाणं स्यात्; तत्र पाठमात्रस्य बलं नश्यति।
Sutra 46
अनुयोगार्जवं हेतुः शपथश्चार्थसाधकः ॥ कZ_०३.१.४६च्द् ॥
अनुयोगः आर्जवं हेतवश्च साधनानि; शपथश्च अर्थसाधकः।
Sutra 47
चारहस्ताच्च निष्पाते प्रदेष्टव्यः पराजयः ॥ कZ_०३.१.४७च्द् ॥
चारहस्तपर्यन्तेऽपि साक्षिवचनं यदि निष्पतति, तदा पराजयो निर्देष्टव्यः।
Frequently Asked Questions
Predictable commerce and reduced fraud: citizens can rely on enforceable transactions; courts face fewer collusive or coerced claims; property and family assets are protected, stabilizing tax base and public order.
Graded penalties: the principal doer (kartṛ) is punished first with a sāhasa-daṇḍa; the instigator (kārayitṛ) follows; each complicit hearer/witness (śrotṛ) receives a fractional penalty (pratyardha-daṇḍa). In certain cases involving “trustworthy persons,” the sanction is dravya-vyapanaya (forfeiture/privation of the property involved).
Ask anything about Adhyaya 1 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.