ਬ੍ਰਹਮ

ਉਸਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਰਣਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਵਿਭਿੰਨ ਜਗਤ ਸਮੂਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਦ ਉੱਥੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਵੀਣਾ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਬਣ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪੀ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਘਨਰਾਜ ਹਨ।

ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸੂਤਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਸ਼ੈਵ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ‘ਮੁਖ’ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ‘ਪੁੱਛ’ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਛੇਦ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗੰਢ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਸੁਰ ਧਵਲ ਹਨ; ਸਪਰਸ਼ ਵਰਣ ਪੀਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਵਰਣ ਲਾਲ ਹਨ।

ਤਦੇ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਦਿੱਤਿਅ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਹੇ ਭਗਵਨ੍, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਓ।' ਆਦਿੱਤਿਅ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੱਤਵਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਅਤਿ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਦਿਆਂ ਤੂੰ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।

ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਹੈ, ਨਾ ਅਚਿੰਤਨਯੋਗ; ਨਾ ਵਿਚਾਰਯ ਹੈ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰਯ ਹੀ। ਜਦੋਂ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਈਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ‘਋ਤ’ ਹੈ, ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵੀ।

‘ਹੇ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਹਾਂ, ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ?’

ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਥੇ ਪਰ੍ਵਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾਵੇ, ਉਹ ਪਾਪ ਧੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਹਦ੍ ਬ੍ਰਹਮ (ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ)। ਹੇ ਜਨਾਸੋ (ਲੋਕੋ), ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਮਹਦ੍ ਬ੍ਰਹਮ ਉਚਾਰੇਗਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਦਿਵਿ (ਆਕਾਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਵੀਰੁਧਃ (ਔਸ਼ਧੀਆਂ/ਬੂਟੀਆਂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਵੇਨਾ ਨੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵੇਖਿਆ—ਪਰਮ ਗੁਹਾ, ਉਹ ਗੁਪਤ ਗਰਭ—ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਿਸ਼ਨੀ ਨੇ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੋਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ; ਸਵਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੋਜੀ ਨਵਜਾਤ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਗਾਈ।

ਤੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਕ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਿਵ੍ਯ ਦਾ ਖ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਮੈਨੂੰ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਿਵ੍ਯ ਨੂੰ ਹੰਢਾ ਕੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼—ਸ੍ਵਾਹਾ।