अद्वैतशैवसिद्धान्ते पुरुष-प्रकृति-विचारः (Puruṣa–Prakṛti Analysis in Advaita Śaiva Doctrine)

Verse 1

वामदेव उवाच । नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति । पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा

ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ?

Verse 2

मायया संकुचद्रूपस्तदधस्तादिति प्रभो । इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਤੱਤ ਸੰਕੁਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ‘ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ’ ਉਤਰਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਥ! ਸੱਚ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 3

श्रीसुबह्मण्य उवाच । अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतन्न सहते क्वचित् । द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतम्परमनश्वरम्

ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ; ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਦ੍ਵੈਤ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।”

Verse 4

सर्वज्ञस्सर्वकर्ता च शिवस्सर्वेश्वरोऽगुणः । त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः

ਸ਼ਿਵ ਸਰਬਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਬਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦਾ ਜਨਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਸਰੂਪ।

Verse 5

स एव शंकरो देवस्स्वेच्छया च स्वमायया । संकुचद्रूप इव सन्पुरुषस्संबभूव ह

ਉਹੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪਣੀ ਸਵੈਇੱਛਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਕੁਚਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 6

कलादि पञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः । प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्

ਕਲਾ ਆਦਿ ਪੰਜਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜੀਵ ਭੋਗਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਇਹ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਜਨਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

इति स्थानद्वयान्तस्थः पुरुषो न विरोधकः । संकुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਧਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਏਕਤ੍ਰ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਸਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुध्यादित्रितयात्मकम् । चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्

ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਤ੍ਰੈ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी

ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਸਤੂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 10

ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च । जातानि मनसो रूपं स्यात्संकल्पविकल्पकम्

ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਵਿਕਲਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 11

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः

ਬੁੱਧੀਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ—ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਹਨ।

Verse 12

बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः । वैकारिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧੀ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 13

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभि स्तत्त्वदर्शिभिः । कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्य्यसहितानि च

ਤੱਤਵ ਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः । वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ! ਵਾਕ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੋਲਣਾ, ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ (ਗ੍ਰਹਿਣ/ਦਾਨ), ਗਮਨ, ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 15

भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् । तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः

ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ) ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਹਨ—ਇਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕ੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 16

तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् । विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਹੀ ‘ਪੰਚ ਮਹਾਭੂਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 18

वामदेव उवाच । भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथम्पुनः । अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द संदेहोऽत्र महान्मम

ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਕੰਦ! ਪਹਿਲਾਂ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਕਲਾ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

आत्मतत्त्वमकारस्स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् । शिवतत्त्वम्मकारस्स्याद्वामदेवेति चिंत्यताम्

ਅਕਾਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ। ਮਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਵਾਮਦੇਵ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ।

Verse 20

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ । तत्रत्या देवतायाश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्

ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਜਾਣ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।

Verse 21

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ । ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 22

इत्युक्तम्भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम

ਭਗਵਨ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿ ਉਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।

Verse 23

कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत

“ਹੇ ਸਕੰਦ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।” ਮੁਨੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 24

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने । ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतया द रात्

ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ‘ਤਸਮਾਤ੍’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।

Verse 25

जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् । स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹੀ ਭੂਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦੇਹ-ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 26

शिवतत्त्वादि पृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤਵ ਤੱਕ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद्भूतकारणम् । अविरुद्धत्व मेवात्र विद्धि ब्रह्माविदांवर

ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਏਕਤ੍ਰ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੂਰਨ ਅਵਿਰੋਧਤਾ ਜਾਣ।

Verse 28

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः । सनक्षत्राश्च संजातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः

ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜ੍ਯੋਤਿਮਾਨ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ।

Verse 29

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः । इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ; ਸਭ ਭੂਤ-ਜਾਤੀਆਂ; ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦਿਕਪਾਲ; ਦੇਵ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰ—ਇਹ ਸਭ (ਇਸ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 30

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जंगमत्वविभागिनः । पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादि प्रभेदिनः

ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਮ ਜੀਵ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ—ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।

Verse 31

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः । गंगाद्यास्सरितस्सप्त सागराश्च महर्द्धयः

ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ; ਅੱਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ; ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ (ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦੇ) ਅੰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 32

यत्किंचिद्वस्तुजातन्तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् । विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ (ਇਸ ਸਤਿ/ਅੰਤਰ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਦਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ; ਬਾਹਰ ਨਾ ਲੱਭ।

Verse 33

स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः । भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 34

सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि । श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः

‘ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ; ਅਤੇ ‘ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਆਤਮਾ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 35

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्याद्वैतभावना । सदाशिवोऽहमेवेति भावि तात्मा गुरुः शिवः

ਅਠੱਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਆਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵਨਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹਾਂ’। ਇਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 36

एवं विचारी सच्छिष्यो गुरुस्स्यात्स शिवस्स्वयम् । प्रपञ्चदेवतायंत्रमंत्रात्मा न हि संशयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਪੰਚ, ਦੇਵਤੇ, ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।

Verse 37

आचार्य्य रूपया विप्र संछिन्नाखिलबन्धनः । शिशुः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति धुवम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਆਚਾਰ੍ਯ-ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਦ/ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ (ਗੁਰਵਾਤਮਾ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुण प्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थम्प्रचक्षते

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਸਤੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ—ਸਮਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਸ਼ਟੀ—ਉਹ ਸਭ ‘ਪ੍ਰਣਵ’ (ਓਂਕਾਰ) ਦਾ ਹੀ ਅਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवो दिशः । तुभ्यम्मे कथितम्प्रीत्याऽद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्

ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਿਯ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।

Verse 40

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः । देवो वा मानवस्सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा

ਜੋ ਕੋਈ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਗੰਧਰਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਨਵ ਹੋਵੇ।

Verse 41

दुरात्मनस्तस्य शिरश्छिंद्यां समतयाद्ध्रुवम् । सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः

ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ—ਆਪਣੀ ਉਸ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਕਾਲਾਗਨੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 42

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदांवरः । शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋ।

Verse 43

यद्देहभस्मसम्पर्कात्संछिन्नाघव्रजोऽशुचिः । महापिशाचः सम्प्राप्य त्वत्कृपातस्सतां गतिम्

ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਹ-ਭਸਮ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਕੱਟ ਗਿਆ; ਉਹ ਅਸ਼ੁਚਿ ਮਹਾਪਿਸਾਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 44

शिवयोगीति संख्यातत्रिलोक विभवो भवान् । भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशु पशुपतिर्भवेत्

ਤੁਸੀਂ ‘ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਪਾ-ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਵੀ ਪਸ਼ੁਪਤੀ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तव तस्य मयि प्रेक्षा लोकाशिक्षार्थमादरात् । लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः

ਤੁਹਾਡੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਨਿਗਾਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ ਜਨ ਸਭ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।

Verse 46

इदं रहस्यम्परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि । त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्

ਇਹ ਪਰਮ ਭੇਦ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ।

Verse 47

उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे । शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ—ਭਸਮ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ।

Verse 48

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः । विचरंलोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि

ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈਂ—ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਚਰ ਅਤੇ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ੈ ਆਨੰਦ ਪਾ।

Verse 49

सूत उवाच । श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्त्तिः । भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्तत्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—਷ਡਾਨਨ (ਕਾਰ্তਿਕੇਯ) ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਇਹ ਅਦਭੁਤ, ਵੇਦਾਂਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਮਤ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਨਿਮਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਿਆਂ, ਮਧੁਪ-ਭਾਵ—ਮਧੁਰ ਆਨੰਦ-ਰਸ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।