Adhyaya 238: The Path of Liberation: Self-Knowledge, Sense-Restraint, and Crossing the River of Worldly Flow
ਅਧਿਆਇ 238 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਲਿਪਤਤਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਸਵ ਨੂੰ ਮਕੜੀ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਧਨਾ ਪੱਖ ਵਿੱਚ—ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ, ਹर्ष ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਨਦੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੇਗ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਹਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ‘ਪਰ ਧਰਮ’ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੈ; ਸੰਯਮ, ਆਚਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸ਼-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧ ਲਈ ਖ਼ਮਾ, ਕਾਮ ਲਈ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤਿਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਕ-ਕਾਇਆ-ਮਨ ਦੇ ਨਿਯਮਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਰਗ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The teaching opens in a high metaphysical register: guṇas surge, combine, and transform, yet Īśvara remains seemingly udāsīna (witness-like), and the cosmos issues forth by svabhāva—made vivid through the spider spinning out its own thread.","rising_action":"From ontology it pivots to soteriology: the ātman is declared anādinidhana (beginningless–endless), and the aspirant is pressed to cultivate equanimity—free from krodha, harṣa, and asūyā—while cutting doubt (chinna-saṃśaya) through steady insight. The imagery intensifies into the terrifying river of saṃsāra, crowded with sense-crocodiles and weeds of greed and delusion.","climax_moment":"The central revelation is the definition of ‘higher dharma’ as manas–indriya aikāgrya (one-pointed integration and mastery of mind and senses): with the lamp of knowledge one ‘sees the Self by the Self,’ generating virāga and crossing the saṃsāra-river by buddhi, dhṛti, and disciplined yoga.","resolution":"The discourse resolves into a practical map: a catalog of antidotes (kṣamā against krodha, saṃkalpa-renunciation against kāma, and allied restraints), purification through śauca–satya–dāna–adhyayana, and correction of yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna). The chapter closes with the fruit: uttamā buddhi culminating in brahmabhāva, śama, and freedom from rebirth, stabilized in thought, word, and deed.","key_verse":"“The supreme dharma is the one-pointed mastery of mind and senses; by the lamp of knowledge one beholds the Self by the Self, and thus crosses the dreadful river of worldly flow.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Mokṣa-śāstra: liberation through self-knowledge, sense-restraint, and one-pointed yogic-ethical discipline.","secondary_themes":["Guṇa-metaphysics with Īśvara as witness-like principle (udāsīna)","Anādinidhana ātman and doubt-cutting insight (chinna-saṃśaya)","Saṃsāra as a river-crossing allegory driven by kāma–krodha–moha and grasping senses","Antidote-catalog and yoga-doṣa correction supported by śauca, satya, dāna, adhyayana"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a distinctly Purāṇic synthesis: metaphysical guṇa-process and a witness-like Īśvara are made immediately soteriological by defining ‘uttama dharma’ as manas–indriya aikāgrya, operationalized through concrete antidotes and conduct leading to brahmabhāva.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage dharma-mokṣa instruction, it functions like a capstone: after cosmology and sacred geography elsewhere, it internalizes pilgrimage into an inner crossing—turning the Purāṇic world-map into a disciplined path of liberation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → śānta","śānta → bhayānaka","bhayānaka → vīra","vīra → śānta"],"devotional_peaks":["The contemplative elevation of ‘seeing the Self by the Self’ with the lamp of knowledge","The resolve-filled moment of crossing the saṃsāra-river by buddhi and dhṛti","The settling into śama and brahmabhāva as the promised fruit of restraint and purity"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"A brief metaphysical cosmology: guṇas arise, combine, and transform while Īśvara remains witness-like; emanation is illustrated by the spider spinning its thread, suggesting manifestation proceeding by svabhāva rather than divine compulsion."}
Shlokas in Adhyaya 238
Verse 1
व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः //
ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਲੋਕ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ-ਵਚਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 2
स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा //
ਦੂਜਾ ਸ਼ਲੋਕ—ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 3
प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे //
ਤੀਜਾ ਸ਼ਲੋਕ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
उभयं संप्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् //
ਚੌਥਾ ਸ਼ਲੋਕ—ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः //
ਇਹ ਛੇਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 7
तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा //
ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः //
ਇਹ ਅੱਠਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानाम् आगतिं गतिम् समचेष्टश् च वै सम्यग् लभते शमम् उत्तमम् //
ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः आत्मज्ञानसमस्नेहपर्याप्तं तत्परायणम् //
ਇਹ ਦਸਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 12
न भवति विदुषां महद् भयं यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र नहि गतिर् अधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुषः सनातनी
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 13
लोके मातरम् असूयते नरस् तत्र देवम् अनिरीक्ष्य शोचते तत्र चेत् कुशलो न शोचते ये विदुस् तद् उभयं कृताकृतम्
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 14
यत् करोत्य् अनभिसंधिपूर्वकं तच् च निन्दयति यत् पुरा कृतम् यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियं तस्य तज् जनयतीह कुर्वतः
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 15
मुनय ऊचुः यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन यो विशिष्टश् च भूतेभ्यस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 16
व्यास उवाच धर्मं च संप्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 17
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् //
ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਵਾਰਥ ਸਮੇਤ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 18
मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं परमं तपः विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते //
ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 19
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यम् अचिन्तयन् //
ਉੱਨੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਗਿਣਤੀ ਹੈ; ਪਾਠ ਬਿਨਾਂ ਅਰਥ-ਨਿਰਣੇ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 20
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् //
ਵੀਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ-ਪਾਠ ਬਿਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ।
Verse 21
सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇਕੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤਕ ਅਨੁਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਬਾਈਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 23
एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो ऽन्व् अहम् अन्यो ह्य् अस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਤੇਈਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੱਕਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 24
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਚੌਵੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 25
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः परां बुद्धिम् अवाप्येहाप्य् अचिन्ता विगतज्वराः //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪੱਚੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ।
Verse 26
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 27
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 28
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तराम् अकृतात्मभिः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 29
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 30
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 31
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः //
ਅਧਿਆਇ 238 ਦਾ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ 31 ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 32
भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा //
ਅਧਿਆਇ 238 ਦਾ ਬੱਤੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ 32 ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 33
ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः //
ਅਧਿਆਇ 238 ਦਾ ਤੇਤੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ 33 ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम् //
ਅਧਿਆਇ 238 ਦਾ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ 34 ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् //
ਅਧਿਆਇ 238 ਦਾ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ 35 ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 36
अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम् //
ਇੱਥੇ ਛੱਤੀਵੀਂ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੂਚਨਾ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
Verse 37
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् //
ਇੱਥੇ ਸੈਂਤੀਵੀਂ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੂਚਨਾ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
Verse 38
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च //
ਇੱਥੇ ਅਠੱਤੀਵੀਂ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੂਚਨਾ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
Verse 39
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
ਇੱਥੇ ਉਨਤਾਲੀਵੀਂ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੂਚਨਾ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
Verse 40
मुनय ऊचुः मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने //
ਇੱਥੇ ਚਾਲੀਵੀਂ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੂਚਨਾ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
Verse 41
व्यास उवाच अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਕੇਵਲ ‘41’ ਅੰਕ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 42
घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਕੇਵਲ ‘42’ ਅੰਕ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 43
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਕੇਵਲ ‘43’ ਅੰਕ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 44
क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਕੇਵਲ ‘44’ ਅੰਕ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 45
अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਕੇਵਲ ‘45’ ਅੰਕ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 46
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात् //
ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਸਿਰਫ਼ ‘46’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਤਦ ਹੀ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
Verse 47
लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया //
ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਸਿਰਫ਼ ‘47’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਤਦ ਹੀ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
Verse 48
आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः //
ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਸਿਰਫ਼ ‘48’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਤਦ ਹੀ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
Verse 49
कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत् //
ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਸਿਰਫ਼ ‘49’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਤਦ ਹੀ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
Verse 50
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा //
ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਸਿਰਫ਼ ‘50’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਤਦ ਹੀ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
Verse 51
ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇਕਾਵਨਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 52
योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਬਾਵਨਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 53
परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਤ੍ਰੇਪਨਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 54
शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਚੌਵਨਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 55
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਚپنਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 56
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 57
अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतो ऽव्ययाः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is mokṣa through ātma-jñāna supported by indriya-saṃyama and mental one-pointedness (aikāgrya). Ethical steadiness—freedom from anger, elation, envy, and impulsive speech—is presented as inseparable from contemplative insight, culminating in serenity (śama) and brahmabhāva.
Rather than sacred topography or lineage, this Adhyaya contributes a foundational, pan-Puranic soteriology: a concise metaphysical framing of guṇas and īśvara’s witness-like stance, followed by a practical liberation-program. Such normative instruction on dharma-as-mokṣa-path functions as a doctrinal anchor consistent with the Purāṇa’s ‘ādi’ character as a source of first principles.
No tīrtha, vrata, or pilgrimage rite is instituted in this chapter. The text instead inaugurates an interior discipline: removal of five yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), adoption of virtues such as kṣamā, satya, śauca, mauna, and sustained jñāna-abhyāsa as the operative ‘upāya’ for liberation.