Adhyaya 31: The Manifestation of Viṣṇu’s Form for Cosmic Governance (the Vaiṣṇava Creation Narrative)

Verse 1

महातपा उवाच । मनोर् नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ॥ ३१.१ ॥

ମହାତପା କହିଲେ— ‘ମନୁଙ୍କ ନାମ’ ଏବଂ ‘ମନୁତ୍ୱ’ ବୋଲି ଯାହା ପଠିତ ହୁଏ, ସେଇ ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁ; ପ୍ରୟୋଜନାନୁସାରେ ସେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 2

योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरॊ नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥ ३१.२ ॥

ହେ ନୃପ! ପରାତ୍ପରତର ସେଇ ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କ, ନରୋତ୍ତମ ତାଙ୍କ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରତି ଏକ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 3

सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनिया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ॥ ३१.३ ॥

‘ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ; ଏହାର ପାଳନ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ହିଁ କରିବାକୁ ହେବ। କିନ୍ତୁ ଅମୂର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରେ କର୍ମକାଣ୍ଡ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ସୃଜନ କରୁଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ପାଳିତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ।’

Verse 4

एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ॥ ३१.४ ॥

ହେ ନୃପ! ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ ଥିବା ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ହେ ରାଜନ, ପ୍ରାକ୍ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 5

पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ॥ ३१.५ ॥

ସେହି ପ୍ରକଟତା ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲାପରେ, ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ନାରାୟଣ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖାଗଲେ; ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ତ୍ରିଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।

Verse 6

ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् । वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात् तस्य पुनर्वरम् ॥ ३१.६ ॥

ତାପରେ ଭଗବାନ ପୁରାତନ ବରଦାନକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ଓ ବାଣୀ ଆଦିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଏକ ବର ଦେଲେ।

Verse 7

सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविघ्ननाशाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ॥ ३१.७ ॥

ତୁମେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ। ତ୍ରିଲୋକର ବିଘ୍ନନାଶ ପାଇଁ ତୁମେ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉ।

Verse 8

देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ॥ ३१.८ ॥

ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ହେ ଦେବ, ତୁମର ସର୍ବଜ୍ଞତା ହେଉ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 9

एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ॥ ३१.९ ॥

ଏପରି କହି ଦେବ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥ ହେଲେ। ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏବେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 10

तदा सञ्चिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ॥ ३१.१० ॥

ତେବେ ମହାତପସ୍ବୀ ଭଗବାନ୍ ଯୋଗନିଦ୍ରାକୁ ସଞ୍ଚିନ୍ତନ କଲେ। ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟଜ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରମ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପ୍ରଭୁ ସତ୍ୟରେ ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 11

तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविसृष्टम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ॥ ३१.११ ॥

ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ଜଠରରୁ ଏକ ମହାନ୍ ପଦ୍ମ ନିର୍ଗତ ହେଲା; ଏବଂ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପବତୀ ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ର ଓ କାନନ ସହିତ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।

Verse 12

तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ॥ ३१.१२ ॥

ସେହି ରୂପର ବିସ୍ତାରରେ ପାତାଳ ନାଳ (ଡ଼ାଣ୍ଡ)ରେ ଅବସ୍ଥିତ; କର୍ଣିକାରେ ମେରୁ ଅଛି। ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ ଅଛି।

Verse 13

एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु सम्भवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर् वायुं समं सृजत् ॥ ३१.१३ ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ସେହି ଶରୀରର ଆଗାମୀ ସମ୍ଭବକୁ ଦେଖି, ଶରୀରସ୍ଥ ବାୟୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ନିଜ ସମାନ ବାୟୁକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା।

Verse 14

अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ॥ ३१.१४ ॥

ଏହି ଅବିଦ୍ୟା-ବିଜୟକୁ ଶଙ୍ଖରୂପେ ଧାରଣ କର; ଅଜ୍ଞାନ ଛେଦନାର୍ଥେ ତୋ ହାତରେ ସଦା ଖଡ୍ଗ ରହୁ।

Verse 15

कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ॥ ३१.१५ ॥

ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଏହି ଘୋର କାଳଚକ୍ର—ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର—ଧାରଣ କର। ହେ କେଶବ, ଅଧର୍ମରୂପୀ ଗଜକୁ ନିହତ କରିବା ପାଇଁ ଗଦା ଧାରଣ କର।

Verse 16

मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्वदा । श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ॥ ३१.१६ ॥

ହେ ଭୂତମାତା, ଏହି ମାଳା ସଦା ତୁମ କଣ୍ଠରେ ରହୁ। ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ଛଳରେ ଏହି ଦୁଇ—ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ କୌସ୍ତୁଭ—ତୁମେ ଉପରେ ବିରାଜୁ।

Verse 17

मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ॥ ३१.१७ ॥

ହେ ବୀର, ମାରୁତ (ବାୟୁ) ତୁମ ଗତି ହେଉ; ଗରୁତ୍ମାନ (ଗରୁଡ) ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଉ। ହେ ସଦାଶ୍ରୟ, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟଗାମିନୀ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମର ହେଉ। ତୁମର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି ହେଉ; ଏବଂ (ଭକ୍ତ) ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁ।

Verse 18

घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ॥ ३१.१८ ॥

ଯେ ଅଳ୍ପ ସାଧନ ଥାଇ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଘିଅକୁ ଆହାର କରେ, ସେ ପୁରୁଷ ହେଉ କି ବିଶେଷତଃ ସ୍ତ୍ରୀ—ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ହେଉ।

Verse 19

एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ॥ ३१.१९ ॥

ଏହିପରି ତୁମକୁ କୁହାଗଲା—ଏହିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଶରୀରମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରେ, ରକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ନିଜଠାରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପ/ଶରୀର ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

Verse 20

युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ॥ ३१.२० ॥

ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଏହି ପୁରୁଷ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ବେଦାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ହୀନ ବୁଦ୍ଧିରେ ତାଙ୍କୁ କେବେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 21

य एवँ शृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ ३१.२१ ॥

ଯେ କେହି ପାପନାଶକ ବୋଲି କଥିତ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।