Sukta 72
Sukta 10.72
Bṛhaspati / Angirasa-tradition (hymn as cosmogonic revelation; traditional attribution varies in ancillary lists)
Devāḥ (the Gods collectively); underlying cosmogonic powers of manifestation
Triṣṭubh (11-syllable pādas; typical for reflective/cosmogonic statements)
ଏହି ସୃଷ୍ଟି-ତତ୍ତ୍ୱମୟ ସୂକ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର “ଜନ୍ମ” (ଜନ୍ମ) ଓ ତାଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ସ୍ଥାପନା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ କ୍ରମେ-କ୍ରମେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି—ଯାହାକୁ ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ “ଦେଖି” ପାରାଯାଏ। ଏହା ଦକ୍ଷ ଓ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଘିରିଥିବା ବିରୋଧାଭାସୀ ବଂଶାବଳୀକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଅଦିତିଙ୍କ ସାତ ପୁତ୍ର ଓ ମାର୍ତାଣ୍ଡଙ୍କ ପୁନରାଗମନର ପ୍ରତୀକରେ ଉପସଂହାର କରେ—ଯାହା ପ୍ରକଟିକରଣ ମଧ୍ୟରେ ଅମରତ୍ୱ ଓ ମରଣଶୀଳତା କିପରି ସହଯୋଗେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ତାହା ପ୍ରକାଶ କରେ।
Mantras
Mantra 1
देवानां नु वयं जाना प्र वोचाम विपन्यया । उक्थेषु शस्यमानेषु यः पश्यादुत्तरे युगे ॥
ଏବେ ଆମେ ଦେବମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମକୁ ଦୀପ୍ତ, ବିବେକମୟ ବାଣୀରେ ପ୍ରକାଶ କରିବୁ। ଉକ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ଗାୟିତ ହୁଏ, ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରେ ସେଇ ଉତ୍ତର ଯୁଗରେ—ପ୍ରଥମ ଗଠନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି—ଦର୍ଶନ କରେ।
Mantra 2
ब्रह्मणस्पतिरेता सं कर्मार इवाधमत् । देवानां पूर्व्ये युगेऽसतः सदजायत ॥
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି କର୍ମାର (ଲୋହାର-ଶିଳ୍ପୀ) ପରି ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଫୁଙ୍କି ଏକତ୍ର କରି ସୁସଙ୍ଗତ କଲେ। ଦେବମାନଙ୍କର ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ଅସତରୁ ସତ ଜନ୍ମିଲା—ଅରୂପରୁ ଶୃଙ୍ଖଳା ଉଦିତ ହେଲା।
Mantra 3
देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत । तदाशा अन्वजायन्त तदुत्तानपदस्परि ॥
ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ଅସତରୁ ସତ ଉଦିତ ହେଲା। ତାପରେ ଆଶାର ଦିଗମାନ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଥିବା, ବିଶାଳ ପଦକ୍ଷେପବାହୀ ଆଧାରପଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ଯାହାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଜଗତ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିପାରେ।
Mantra 4
भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त । अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥
ବିଶାଳ ପଦାଧାର ସହିତ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମିଲା; ମଧ୍ୟଲୋକ ପ୍ରକଟ ହେଲା ଏବଂ ଆଶାର ଦିଗମାନ ଜନ୍ମିଲେ। ଅଦିତିରୁ ଦକ୍ଷ (ରୂପଦାୟିନୀ ବୁଦ୍ଧି) ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷରୁ ପୁଣି ଅଦିତି—ଅନନ୍ତତା ନିଜ ସୁସଂଗଠିତ ଶକ୍ତିରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ପୁନରାବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Mantra 5
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥
ହେ ଦକ୍ଷ, ତୁମର କନ୍ୟାରୂପେ ଅଦିତି ସତ୍ୟରେ ତୁମଠାରୁ ଜନ୍ମିଲା; ଏବଂ ତାହା ପରେ ଦେବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ—ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅମୃତ-ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ, ଅନନ୍ତ ବିସ୍ତାରର ସନ୍ତାନ।
Mantra 6
यद्देवा अदः सलिले सुसंरब्धा अतिष्ठत । अत्रा वो नृत्यतामिव तीव्रो रेणुरपायत ॥
ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ସେଠାରେ ଜଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ସୁସଂଗଠିତ ଓ ତତ୍ପର ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ—ନୃତ୍ୟକାରମାନଙ୍କ ପରି, ଏକାଗ୍ର ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ—ତୁମର ତୀବ୍ର ଧୂଳିସଦୃଶ ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିତ ହେଲା; ଜାଗୃତ ଗତି ସମ୍ମୁଖେ ଆବରଣ ଢିଲା ପଡ଼ି କମ୍ପିତ ହେଲା।
Mantra 7
यद्देवा यतयो यथा भुवनान्यपिन्वत । अत्रा समुद्र आ गूळ्हमा सूर्यमजभर्तन ॥
ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ଯତିମାନଙ୍କ ପରି ସଂୟମୀ ସାଧକ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଭୁବନକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ରରେ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସେମାନେ ବାହାର କରିଲେ—ଅଗାଧ ଗଭୀରତାର ଗୁହାରୁ ଆଲୋକକୁ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶିତ କଲେ।
Mantra 8
अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्वस्परि । देवाँ उप प्रैत्सप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यत् ॥
ଅଦିତିଙ୍କ ଆଠ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ନିଜ ତନୁରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ସାତଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଷ୍ଟମ—ମାର୍ତାଣ୍ଡକୁ—ସେ ଦୂରେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, କାରଣ ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମର୍ତ୍ୟ-ରୂପ ଥିଲା, ଦେବସଭା ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ।
Mantra 9
सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रैत्पूर्व्यं युगम् । प्रजायै मृत्यवे त्वत्पुनर्मार्ताण्डमाभरत् ॥
ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ଅଦିତି ପୂର୍ବ୍ୟ ଯୁଗ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ପୁନଃ ସେ ମାର୍ତାଣ୍ଡକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ—ପ୍ରଜାଜନ୍ମ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ; ଦେହଧାରଣରେ ମର୍ତ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ପୁନଃପୁନଃ ଫେରିଆସେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନର୍ଗଠନରେ ଦୈବୀ ରୂପ ନ ନେଇ।
Frequently Asked Questions
It reflects on how the Gods come into manifestation and how cosmic order (ṛta) is established. It uses the figures of Aditi and Dakṣa to express creation as an unfolding of infinity and organizing power.
The hymn presents a paradox to show that creation is not a simple one-way sequence. Dakṣa stands for formative intelligence, Aditi for unbounded wholeness, and their mutual relation expresses how order and infinity depend on each other in manifestation.
Mārtāṇḍa represents the mortal element within creation. His return “toward birth and toward death” conveys that mortality and repeated embodiment are part of the cosmic process until transformation and full realization are achieved.
Ask anything about Sukta 72 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.