
Sukta 10.68
Bṛhaspati / Angiras-tradition
Bṛhaspati
Triṣṭubh
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏହି ସୂକ୍ତ ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ (ବ୍ରହ୍ମନ୍)ର ଉଦ୍ଧତ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ଯାହା ଗୁପ୍ତତାର ଗୁହାକୁ ଭେଦି ଆଲୋକ ଓ ସତ୍ୟର ଦୀପ୍ତିମାନ “ଗାଈ”ମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଏହା ଅଙ୍ଗିରସ/ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୌରାଣିକ ବିଜୟକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ—ଗୁପ୍ତ ନାମକୁ ଖୋଜିବା, ଡିମ୍ବ ପରି ପାହାଡ଼କୁ ଫାଟିବା, ଏବଂ ଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା। ଶେଷରେ କବିମାନେ ସମାପ୍ତ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାକୁ ଅର୍ପଣ କରି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଜୀବନର ପ୍ରଚୁରତା, ଶକ୍ତି ଓ ମାନବ ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
Mantra 1
उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा वावदतो अभ्रियस्येव घोषाः । गिरिभ्रजो नोर्मयो मदन्तो बृहस्पतिमभ्यर्का अनावन् ॥
ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି, ନିଜ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ରକ୍ଷା କରି, ମେଘର ଗର୍ଜନା ପରି ଧ୍ୱନିମାନେ ନିନାଦ କରେ। ପର୍ବତ ଢାଳରେ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପରି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସ୍ତୁତିମନ୍ତ୍ରମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦିଗକୁ ଉମ୍ମୁଖ ହୋଇ ଉଛ୍ଛ୍ୱସିତ ହେଲେ।
Mantra 2
सं गोभिराङ्गिरसो नक्षमाणो भग इवेदर्यमणं निनाय । जने मित्रो न दम्पती अनक्ति बृहस्पते वाजयाशूँरिवाजौ ॥
ଗୋ-କିରଣମାନଙ୍କ ସହ ଅଙ୍ଗିରସ ଲକ୍ଷ୍ୟଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ; ଭଗଙ୍କ ପରି ସେ ଆର୍ୟମଣଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରଙ୍କ ପରି ସେ ଗୃହର ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରେ। ହେ ବୃହସ୍ପତେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦ୍ରୁତବାନମାନଙ୍କ ପରି ଆମକୁ ବାଜ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦିଗକୁ ହାଙ୍କିନେ।
Mantra 3
साध्वर्या अतिथिनीरिषिरा स्पार्हाः सुवर्णा अनवद्यरूपाः । बृहस्पतिः पर्वतेभ्यो वितूर्या निर्गा ऊपे यवमिव स्थिविभ्यः ॥
ଯାତ୍ରାର ଅତିଥି ସେ ସାଧୁଜନ—ତୀବ୍ର, ଆକାଙ୍କ୍ଷଣୀୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଦୋଷ ରୂପବାନ—ବୃହସ୍ପତି ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଚିରି ଗାଈମାନଙ୍କୁ ବାହାର କଲେ; ଯେପରି ଭୁସାରୁ ଧାନ ଝାଡ଼ି ଅଲଗା କରାଯାଏ।
Mantra 4
आप्रुषायन्मधुन ऋतस्य योनिमवक्षिपन्नर्क उल्कामिव द्योः । बृहस्पतिरुद्धरन्नश्मनो गा भूम्या उद्नेव वि त्वचं बिभेद ॥
ସେ ଋତର ଯୋନିକୁ ମଧୁର ମଧୁରେ ସିଞ୍ଚିଦେଲେ; ସ୍ତୁତି ଆକାଶରୁ ଉଲ୍କା ପରି ତଳକୁ ପତିତ ହେଲା। ବୃହସ୍ପତି ପାଥରରୁ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଭୂମିର ତ୍ୱଚାକୁ ଭେଦିଦେଲେ—ଯେପରି କେହି ଜଳଥଳିକୁ ଫାଟି ଖୋଲେ।
Mantra 5
अप ज्योतिषा तमो अन्तरिक्षादुद्नः शीपालमिव वात आजत् । बृहस्पतिरनुमृश्या वलस्याभ्रमिव वात आ चक्र आ गाः ॥
ଜ୍ୟୋତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରୁ ତମସକୁ ହଟାଇଦେଲେ—ଯେପରି ବାତାସ ଜଳର ଚର୍ମଥଳି (ଶୀପାଲ)କୁ ଉଡାଇ ଦିଏ। ବୃହସ୍ପତି ବଲର ଗୁହାକୁ ଅନୁମୃଶ୍ୟ (ସ୍ପର୍ଶ କରି-ଖୋଜି) ଜାଣି, ବାତାସ ଯେପରି ମେଘକୁ ଗଢ଼େ ସେପରି, ଗୋମାନଙ୍କ ଆଗମନକୁ ରଚିଲେ; କିରଣମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲେ।
Mantra 6
यदा वलस्य पीयतो जसुं भेद्बृहस्पतिरग्नितपोभिरर्कैः । दद्भिर्न जिह्वा परिविष्टमाददाविर्निधीँरकृणोदुस्रियाणाम् ॥
ଯେତେବେଳେ ବୃହସ୍ପତି ଅଗ୍ନି-ତପସ୍ ସମ ଅର୍କ (ସ୍ତୁତି-ମନ୍ତ୍ର) ଦ୍ୱାରା ବଲର ଲୋଭୀ ଆବରଣକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ସେତେବେଳେ—ଯେପରି ଜିଭ ଚାରିପାଖେ ରଖା ଖାଦ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ—ସେ ତାହାକୁ ଧରିନେଲେ; ଏବଂ ଉସ୍ରିୟାମାନଙ୍କ (ପ୍ରକାଶମାନମାନଙ୍କ) ନିହିତ ନିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲେ।
Mantra 7
बृहस्पतिरमत हि त्यदासां नाम स्वरीणां सदने गुहा यत् । आण्डेव भित्त्वा शकुनस्य गर्भमुदुस्रियाः पर्वतस्य त्मनाजत् ॥
ବୃହସ୍ପତି ସ୍ୱରୀଣାଂ (ପ୍ରକାଶମୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ) ସେଇ ଗୁପ୍ତ ‘ନାମ’କୁ ଜାଣିଲେ; ଯାହା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃସଦନରେ—ଗୁହାରେ—ଲୁଚିଥିଲା। ପକ୍ଷୀର ଗର୍ଭ ସଦୃଶ ଅଣ୍ଡାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବା ପରି ତାହାକୁ ଭେଦି, ପର୍ବତର ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ପ୍ରକାଶର ଦୀପ୍ତ ଗୋହର୍ଦ୍ଦମାନଙ୍କୁ (ଉସ୍ରିୟାଃ) ବାହାର କରିଆଣିଲେ।
Mantra 8
अश्नापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् । निष्टज्जभार चमसं न वृक्षाद्बृहस्पतिर्विरवेणा विकृत्य ॥
ସେ ପଥର ଭିତରେ ସିଲ୍ ହୋଇଥିବା ମଧୁକୁ ଦେଖିଲା—ଅଳ୍ପ ଜଳରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିବା ମାଛ ପରି। ପରେ ବୃହସ୍ପତି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଞ୍ଜୁଥିବା, ରୂପକୁ ଭେଦିଦେଉଥିବା ନାଦରେ ତାହାକୁ ବାହାର କାଢ଼ିଲେ—ଗଛରୁ ଚମସ (ପାତ୍ର) ଟାଣିନେବା ପରି।
Mantra 9
सोषामविन्दत्स स्वः सो अग्निं सो अर्केण वि बबाधे तमांसि । बृहस्पतिर्गोवपुषो वलस्य निर्मज्जानं न पर्वणो जभार ॥
ସେ ଉଷାକୁ ମିଳାଇଲା; ସେ ସ୍ୱଃ—ପ୍ରକାଶମୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ—ମିଳାଇଲା; ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ମିଳାଇଲା। ଅର୍କ (ସ୍ତୁତି-ହିମ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନ୍ଧକାରମାନଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କଲା। ଗୋବପୁଷ ବଳରୁ ବୃହସ୍ପତି ତାହାକୁ ବାହାର କାଢ଼ିଲେ—ସନ୍ଧିରୁ ମଜ୍ଜା ଟାଣିନେବା ପରି।
Mantra 10
हिमेव पर्णा मुषिता वनानि बृहस्पतिनाकृपयद्वलो गाः । अनानुकृत्यमपुनश्चकार यात्सूर्यामासा मिथ उच्चरातः ॥
ହିମ ଋତୁରେ ପତ୍ରମାନେ ଯେପରି ଛିଣି ନିଆଯାନ୍ତି, ସେପରି ବୃହସ୍ପତି ଦୟା ବିନା ବଳକୁ ବଶ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଗାଃ (ଗୋ-ସମୂହ)କୁ ବାହାର କରାଇଲେ। ସେ ଅନୁକରଣ ଅସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପରସ୍ପର ବଦଳି ବଦଳି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତିରେ ଆଗେଇଯାଉଥିବା ସେଇ ଋତ-ଗତିକୁ ସେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Mantra 11
अभि श्यावं न कृशनेभिरश्वं नक्षत्रेभिः पितरो द्यामपिंशन् । रात्र्यां तमो अदधुर्ज्योतिरहन्बृहस्पतिर्भिनदद्रिं विदद्गाः ॥
ପିତୃମାନେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୟାଉକୁ ଚିହ୍ନିତ କଲେ—ଯେପରି କୃଶାନୁଙ୍କ ଦୀପ୍ତ ରେଖାମାନେ ଶ୍ୟାମ ଅଶ୍ୱକୁ ରେଖାଙ୍କିତ କରନ୍ତି। ରାତ୍ରିରେ ସେମାନେ ତମସ୍କୁ ସ୍ଥାପିଲେ, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିକୁ ପ୍ରହାର କରି ପ୍ରକଟ କଲେ। ବୃହସ୍ପତି ଅଦ୍ରି (ଶିଳା)କୁ ଭେଦି ଗାଃ—ଜ୍ଞାନର କିରଣମାନେ—ଖୋଜି ପାଇଲେ।
Mantra 12
इदमकर्म नमो अभ्रियाय यः पूर्वीरन्वानोनवीति । बृहस्पतिः स हि गोभिः सो अश्वैः स वीरेभिः स नृभिर्नो वयो धात् ॥
ଏହି କର୍ମ ଆମେ କରିଛୁ—ଅଭ୍ରିୟ (ମହାବଳୀ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଯିଏ ପୂର୍ବଜ ପଥମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ନବ କରେ। ଗାଃ, ଅଶ୍ୱ, ବୀର ଓ ନରମାନଙ୍କରେ ସମୃଦ୍ଧ ବୃହସ୍ପତି ଆମ ପାଇଁ ବୟଃ—ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା—ସ୍ଥାପନ କରୁନ୍ତୁ।
Bṛhaspati is praised as the lord of inspired speech (sacred mantra) and the priestly power that reveals hidden truth and brings prosperity.
It is a Vedic image for removing concealment: Bṛhaspati’s mantra-knowledge opens what is sealed and releases the “cows,” meaning rays of light, truths, and blessings.
The hymn asks Bṛhaspati to establish “plenitude of being” for the worshippers—along with cattle, horses, heroic strength, and supportive people.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.