Sukta 69
Sukta 10.69
Vadhryaśva (as named patron/associated seer in the hymn’s framing)
Agni
Jagatī (probable for RV 10.69; long pādas typical, but needs metrical verification)
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଶୁଭ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନିରୂପେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ସୁମିତ୍ରା (ସଠିକ୍ ମିତ୍ରତା) ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରଜ୍ୱଳନ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ସବ କରାଯାଇଛି—ମାନବ ପ୍ରୟାସରେ ପରିଶୋଧିତ, ଦୀପ୍ତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଶେଷରେ ପ୍ରାଚୀନ ବୃତ୍ରହନ୍ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି ଯେ ସେ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଉପାସକମାନଙ୍କ ଉପରେ ରକ୍ଷାକବଚ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରୁହନ୍ତୁ।
Mantras
Mantra 1
भद्रा अग्नेर्वध्र्यश्वस्य संदृशो वामी प्रणीतिः सुरणा उपेतयः । यदीं सुमित्रा विशो अग्र इन्धते घृतेनाहुतो जरते दविद्युतत् ॥
ବଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଭଦ୍ର—ତାଙ୍କର ବାମୀ (କୃପାମୟ) ପ୍ରଣୀତି, ତାଙ୍କର ସୁରଣା ଉପେତୟଃ (ଉଦାର, ଶୁଭ ସମୀପଗମନ)। ଯେତେବେଳେ ସୁମିତ୍ରଭାବରେ ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଘୃତରେ ଆହୁତ ହୋଇ ସେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥାନ୍ତି ଏବଂ ଦବିଦ୍ୟୁତତ୍—ତୀବ୍ର ଦୀପ୍ତିରେ—ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
Mantra 2
घृतमग्नेर्वध्र्यश्वस्य वर्धनं घृतमन्नं घृतम्वस्य मेदनम् । घृतेनाहुत उर्विया वि पप्रथे सूर्य इव रोचते सर्पिरासुतिः ॥
ଘୃତ ହେଉଛି ଅଗ୍ନିର ବୃଦ୍ଧି—ବଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ ପାଇଁ ବର୍ଧକ; ଘୃତ ହିଁ ତାହାର ଅନ୍ନ, ଘୃତ ହିଁ ତାହାର ମେଧା/ପୋଷକଶକ୍ତିର ପୋଷଣ। ଘୃତଦ୍ୱାରା ଆହୁତ ହୋଇ ସେ ବିଶାଳ ଉର୍ବୀରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ରୋଚେ—ସର୍ପିରାସୁତି, ଘୃତରସ ଭାବେ ନିଷ୍ପୀଡିତ ପ୍ରବାହ।
Mantra 3
यत्ते मनुर्यदनीकं सुमित्रः समीधे अग्ने तदिदं नवीयः । स रेवच्छोच स गिरो जुषस्व स वाजं दर्षि स इह श्रवो धाः ॥
ହେ ଅଗ୍ନେ, ମନୁ ତୋ ପାଇଁ ଯାହା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସୁମିତ୍ର ଯାହା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଥିଲେ—ସେଇ ଏହା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନବୀନ ହୋଇଛି। ସମୃଦ୍ଧି ସହ ରୋଚ; ଆମ ଗିରଃ (ସ୍ତୁତି-ବାଣୀ) ଗ୍ରହଣ କର; ବାଜ—ବଳର ପୂର୍ଣ୍ଣତା—ଦେଅ; ଏବଂ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଶ୍ରବଃ (ଯଶ) ସ୍ଥାପନ କର।
Mantra 4
यं त्वा पूर्वमीळितो वध्र्यश्वः समीधे अग्ने स इदं जुषस्व । स नः स्तिपा उत भवा तनूपा दात्रं रक्षस्व यदिदं ते अस्मे ॥
ହେ ଅଗ୍ନେ, ଯାହାକୁ ବଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ ପୂର୍ବେ ସ୍ତୁତି କରି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଥିଲେ—ସେଇ ତୁମେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଆମ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ରକ୍ଷକ ହେଅ; ତନୂପା—ଦେହଧାରୀ ଜୀବନର ପାଳକ—ହେଅ; ଦାତ୍ର (ଦାନ/ଭେଟ)କୁ ରକ୍ଷା କର—ଏହି ଅର୍ପଣ, ଯାହା ଆମ ମଧ୍ୟରେ ତୋର ନିଜର।
Mantra 5
भवा द्युम्नी वाध्र्यश्वोत गोपा मा त्वा तारीदभिमातिर्जनानाम् । शूर इव धृष्णुश्च्यवनः सुमित्रः प्र नु वोचं वाध्र्यश्वस्य नाम ॥
ହେ ବାଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ, ଦ୍ୟୁତିମାନ ହେଅ; କିରଣମାନଙ୍କର ଗୋପା (ରକ୍ଷକ) ହେଅ। ଲୋକମାନଙ୍କର ଅଭିମାତି—ଶତ୍ରୁଭାବର ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା—ତୁମକୁ ନ ଅତିକ୍ରମ କରୁ। ଶୂରଙ୍କ ପରି ଧୃଷ୍ଣୁ ଓ ଅଚଳ, ସୁମିତ୍ର—ସୁବୁଦ୍ଧିଜନଙ୍କ ମିତ୍ର—ମୁଁ ଏବେ ବାଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱଙ୍କ ନାମ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି।
Mantra 6
समज्र्या पर्वत्या वसूनि दासा वृत्राण्यार्या जिगेथ । शूर इव धृष्णुश्च्यवनो जनानां त्वमग्ने पृतनायूँरभि ष्याः ॥
ସମଜ୍ର୍ୟା—ଦ୍ରୁତଗତି ଓ ପର୍ବତସମ ଦୃଢ଼ ବଳରେ—ତୁମେ ବସୂନି (ଧନ-ସମ୍ପଦ) ଜିତିଛ; ଆର୍ୟ ଦାସର ବୃତ୍ରାଣି (ବାଧାକାରୀ ଶକ୍ତି) ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଛି। ଶୂରଙ୍କ ପରି ଧୃଷ୍ଣୁ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ପୃତନାୟୂନ୍—ଯୁଦ୍ଧସେନାମାନଙ୍କୁ—ଅଭି ଷ୍ୟାଃ, ଅର୍ଥାତ ଜୟକର୍ତ୍ତା ହେଅ।
Mantra 7
दीर्घतन्तुर्बृहदुक्षायमग्निः सहस्रस्तरीः शतनीथ ऋभ्वा । द्युमान्द्युमत्सु नृभिर्मृज्यमानः सुमित्रेषु दीदयो देवयत्सु ॥
ଏହି ଅଗ୍ନି ଦୀର୍ଘତନ୍ତୁଃ—କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ତନ୍ତୁବତ୍ ବ୍ୟାପ୍ତ—ବୃହଦୁକ୍ଷା—ମହା ପ୍ରବାହଶୀଳ—ସହସ୍ରସ୍ତରୀଃ—ହଜାର ବାଧା ଅତିକ୍ରମକାରୀ—ଶତନୀଥ—ଶତ ପଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକାରୀ—ଋଭ୍ୱା, ନିପୁଣ। ଦ୍ୟୁମାନ, ଦ୍ୟୁମତ୍ସୁ—ଦ୍ୟୁତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ—ନୃଭିଃ (ବୀର ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା) ମୃଜ୍ୟମାନ—ଶୁଦ୍ଧିତ ହୋଇ—ଦେବୟତ୍ସୁ, ସୁମିତ୍ରେଷୁ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜ୍ୱଳେ।
Mantra 8
त्वे धेनुः सुदुघा जातवेदोऽसश्चतेव समना सबर्धुक् । त्वं नृभिर्दक्षिणावद्भिरग्ने सुमित्रेभिरिध्यसे देवयद्भिः ॥
ହେ ଜାତବେଦସ, ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ‘ସୁଦୁଘା’ ଧେନୁ ବସିଛି—ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଏକ ସମନ୍ୱୟରେ ଗତି କରୁଥିବା, ବଳର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଗ୍ଧ ଦେଇଥିବା। ହେ ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣାବନ୍ତ (ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା/ଅର୍ପଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା) ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦେବକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୁମିତ୍ର (ସଦ୍ମିତ୍ର) ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ହୁଅ।
Mantra 9
देवाश्चित्ते अमृता जातवेदो महिमानं वाध्र्यश्व प्र वोचन् । यत्सम्पृच्छं मानुषीर्विश आयन्त्वं नृभिरजयस्त्वावृधेभिः ॥
ହେ ଜାତବେଦସ, ଅମୃତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମହିମାକୁ ପ୍ରଖ୍ୟାତ କରିଛନ୍ତି, ହେ ବାଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ ମାନବ ‘ବିଶଃ’ (କୁଳ/ଜନସମୂହ) ପଚାରିବା ଓ ଖୋଜିବାକୁ ଆସିଲେ, ତୁମେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ନରମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଜୟୀ ହେଲ—ତୁମ ବୃଦ୍ଧିରେ ବଳବତୀ ହୋଇଥିବା।
Mantra 10
पितेव पुत्रमबिभरुपस्थे त्वामग्ने वध्र्यश्वः सपर्यन् । जुषाणो अस्य समिधं यविष्ठोत पूर्वाँ अवनोर्व्राधतश्चित् ॥
ଯେପରି ପିତା ପୁତ୍ରକୁ ନିଜ କୋଳରେ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ବାଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ ତୁମ ସେବା କରି, ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମକୁ ସତ୍ତାର ଆସନରେ (ଉପସ୍ଥରେ) ଧାରଣ କରେ। ହେ ଯବିଷ୍ଠ (ସବୁଠୁ ଯୁବ), ତାହାର ସମିଧ୍ (ଇନ୍ଧନ) ଗ୍ରହଣ କରି, ତୁମେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କଲ—ହଁ, ଧର୍ମପଥରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
Mantra 11
शश्वदग्निर्वध्र्यश्वस्य शत्रून्नृभिर्जिगाय सुतसोमवद्भिः । समनं चिददहश्चित्रभानोऽव व्राधन्तमभिनद्वृधश्चित् ॥
ଶଶ୍ୱତ ଅଗ୍ନି ବାଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ ପାଇଁ, ସୁତ ସୋମରେ ସମୃଦ୍ଧ ନରମାନଙ୍କ ସହ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରେ। ହେ ଚିତ୍ରଭାନୁ (ବିବିଧ ଦୀପ୍ତିମାନ), ତୁମେ ଅଟଳ ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦହନ କଲ; ଏବଂ ବିରୋଧୀକୁ—ସେ ବଢ଼ିଥିଲେ ଓ ମହାବଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତୁମେ ନିମ୍ନେ ପତିତ କଲ।
Mantra 12
अयमग्निर्वध्र्यश्वस्य वृत्रहा सनकात्प्रेद्धो नमसोपवाक्यः । स नो अजामीँरुत वा विजामीनभि तिष्ठ शर्धतो वाध्र्यश्व ॥
ଏହି ଅଗ୍ନି ବାଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱଙ୍କର—ବୃତ୍ରହା, ଆବରଣକାରୀର ସଂହାରକ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ନମସ୍କାର ଓ ଅନ୍ତର୍ଆହ୍ୱାନରେ ଆହ୍ୱାନିତ। ହେ ବାଧ୍ର୍ୟଶ୍ୱ, ସେ ଆମ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହୁ—ନିକଟ ଓ ଦୂର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ, ଏବଂ ଚାପ ଦେଇ ଆସୁଥିବା ଦଳମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ।
Inside Sukta 69
How it unfolds
- Where it opens
Agni’s auspicious ‘visions’ and gracious leading for Vadhryaśva, highlighting right relationship and right approach to Fire.
- Development
Agni is portrayed as growing through ghee-offerings, shining vividly, and becoming intensely radiant when tended and purified by human hands and voices within communities of good friendship.
- Climax
Agni’s grand capacity is declared—long-threaded in work, great in outpouring, crossing many barriers and founding many paths—radiant among the radiant.
- Where it settles
The hymn closes in direct supplication: this ancient, ever-kindled Agni as Vṛtrahan is asked to stand guard against pressing hostile forces, near and far.
The deity: Agni
- In the VedaAgni is the bright, ever-young Fire kindled in front of the people, approached with ghee and reverent invocation; he grows by offerings, shines vividly, and is continually ‘purified’ and made radiant through human tending.
- Cosmic functionMediator between humans and gods (carrier of oblations), awakener of divine presence, and a protective force that breaks obstructions and repels hostile powers (Vṛtrahan aspect).
- Inner significanceThe awakened will and luminous intelligence that, when rightly cultivated (mṛjyamāna—purified), becomes a steady inner fire: clarity, aspiration, and courage that overcomes inner ‘envelopers’ (tamas, inertia, fear).
The seer
- Vādhryaśva (Vadhryaśva)Known in the hymn’s framing as the patron-associated seer whose relationship with Agni is marked by ‘auspicious visions’ and effective ritual kindling, presenting Agni as guide, purifier, and protector for the community.
Famous verses
bhadrā agner… saṃdṛśaḥ
दीर्घतन्तुर्बृहदुक्षायमग्निः सहस्रस्तरीः शतनीथ ऋभ्वा । द्युमान्द्युमत्सु नृभिर्मृज्यमानः सुमित्रेषु दीदयो देवयत्सु ॥vṛtrahā sanakāt
Attributes of the deity
- Auspicious vision-giver (bhadrā saṃdṛśaḥ)
- Leader/guide (praṇīti)
- Purifiable and ever-bright (mṛjyamāna, dīdayaḥ)
- Vast in power and outpouring (bṛhadukṣā)
- Path-maker and obstacle-crosser (śatanītha, sahasrastarīḥ)
- Protector and Vṛtra-slayer (vṛtrahā)
Also by this seer
- Associated with the Agni hymn RV 10.69 (as indicated by the hymn’s internal naming and Anukramaṇī tradition in some recensions).
The rite, step by step
- Prepare the altar/fire-place and establish ritual cleanliness and intention (saṃskāra of space and mind).
- Kindle Agni ‘in the front’ (agre indhate), invoking him as the community’s leader and witness.
- Offer ghee into the fire with recitation, strengthening Agni’s brilliance (ghṛtenāhuta).
- Continue praise as Agni is ‘purified’ by tending—stoking, arranging fuel, and steady chanting (mṛjyamāna).
- Conclude with a protective prayer: Agni as Vṛtrahan standing over the worshippers against near and far threats (ajāmīn/vijāmīn).
Offerings
- Clarified butter (ghṛta)
- Samidh/fuel sticks (kindling wood)
- Optional: simple grains or oblation portions as per family/rite
Frequently Asked Questions
It teaches that Agni becomes a powerful guide and protector when kindled correctly and honored with offerings, bringing brightness, right direction, and safety to the community.
Ghee is the classic oblation that strengthens Agni’s flame, and kindling him ‘in front’ means placing Fire at the forefront of communal and ritual life—so he leads and witnesses the rite.
Vṛtrahan means ‘slayer of Vṛtra,’ the force that blocks and envelops. In this hymn it highlights Agni’s ability to break obstacles and stand guard against threats, both near and far.
Ask anything about Sukta 69 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
