Sukta 123
Sukta 1.123
Uṣas (Dawn) / Dakṣiṇā (opening image), with dawn-emergence motif
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଉଷା (ପ୍ରଭାତ)ଙ୍କୁ ସେଇ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି, ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉଦିତ ହୋଇ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ) ଅନୁସାରେ ମାନବ ଜୀବନକୁ ପୁନର୍ବାର କ୍ରିୟାଶୀଳ କରନ୍ତି। ରାତ୍ରି ଓ ଉଷାକୁ ପାଳାବଦଳ ଶକ୍ତି ଭାବେ ବିପରୀତ କରାଯାଇଛି; ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ ଯେ ଉଷାଙ୍କ ଆଗମନ ଉପାସକଙ୍କ ମନରେ ଶୁଭ, ସଠିକ୍-ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଇଚ୍ଛା/ସଙ୍କଳ୍ପ (କ୍ରତୁ) ସହ ପ୍ରଚୁରତା ଓ ଦାନଶୀଳତା ସ୍ଥାପନ କରୁ।
Mantras
Mantra 1
पृथू रथो दक्षिणाया अयोज्यैनं देवासो अमृतासो अस्थुः । कृष्णादुदस्थादर्या विहायाश्चिकित्सन्ती मानुषाय क्षयाय ॥
ଦିବ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା (Dakṣiṇā)ଙ୍କ ରଥ ବିଶାଳ; ଅମୃତ ଦେବମାନେ ତାହାକୁ ଯୋଜି ତାହାରେ ଆରୋହଣ କରିଛନ୍ତି। କୃଷ୍ଣତା (ଅନ୍ଧକାର) ମଧ୍ୟରୁ ସେ ଉପରକୁ ଉଦ୍ଗତ ହୁଏ—ବିଶାଳାକାଶର ଆର୍ୟା—ମାନବ ନିବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ସଚେତନ ଭାବେ ବିବେକ କରୁଥାଏ।
Mantra 2
पूर्वा विश्वस्माद्भुवनादबोधि जयन्ती वाजं बृहती सनुत्री । उच्चा व्यख्यद्युवतिः पुनर्भूरोषा अगन्प्रथमा पूर्वहूतौ ॥
ସମଗ୍ର ଭୁବନରୁ ସେ ପ୍ରଥମେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି—ବଳର ସମୃଦ୍ଧି (ବାଜ) ଜୟ କରୁଥିବା, ବିଶାଳା ଏବଂ ସଦା ଆଗେଇ ନେଇଯାଉଥିବା। ଉଚ୍ଚରେ ସେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—ଯୁବତୀ, ପୁନଃପୁନଃ ନବୀନ ହେଉଥିବା। ପୂର୍ବହୂତ ଆହ୍ୱାନକୁ ଉଷା ପ୍ରଥମେ ଆସିଛି।
Mantra 3
यदद्य भागं विभजासि नृभ्य उषो देवि मर्त्यत्रा सुजाते । देवो नो अत्र सविता दमूना अनागसो वोचति सूर्याय ॥
ଆଜି ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭାଗ ବଣ୍ଟନ କର, ହେ ଉଷା, ସୁଜାତେ ଦେବୀ, ଏଠି ମର୍ତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ—ସେତେବେଳେ ଆମ ଭିତରର ଦେବ ସବିତୃ, ଧାମର ନିର୍ମାତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆମକୁ ଅନାଗସ (ନିର୍ଦୋଷ) ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି: ଉଚ୍ଚତର ଆଲୋକ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
Mantra 4
गृहंगृहमहना यात्यच्छा दिवेदिवे अधि नामा दधाना । सिषासन्ती द्योतना शश्वदागादग्रमग्रमिद्भजते वसूनाम् ॥
ଉଷା ଘରେଘରେ ଯାଏ; ଦିନେଦିନେ ସିଧା ଆମ ପାଖକୁ ଆସେ, ନିଜ ନାମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନୂତନଭାବେ ଧାରଣ କରି। ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଓ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ସଦା ପୁଣିପୁଣି ଆସେ; ପଦେପଦେ ସେ ବସୁମାନଙ୍କ ଧନକୁ ବଣ୍ଟନ କରେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଗ୍ରଗତି ସତ୍ତାର ଐଶ୍ୱର୍ୟର ନୂଆ ଅଂଶ ଖୋଲିଦିଏ।
Mantra 5
भगस्य स्वसा वरुणस्य जामिरुषः सूनृते प्रथमा जरस्व । पश्चा स दघ्या यो अघस्य धाता जयेम तं दक्षिणया रथेन ॥
ହେ ଉଷା, ସତ୍ୟବାଣୀ, ଭଗର ସ୍ୱସା ଓ ବରୁଣର ଜାମି, ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ। ପରେ ଅଘ (ହାନି) ବିରୋଧରେ ଆମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ଆମେ ସ୍ଥାପିତ କରି ଜୟ କରିବା; ଦକ୍ଷିଣାର ବଳରେ—ବିଧିବଦ୍ଧ ଅର୍ପଣର ରଥ ଦ୍ୱାରା—ତାହାକୁ ଆମେ ବିଜୟ କରିବା।
Mantra 6
उदीरतां सूनृता उत्पुरंधीरुदग्नयः शुशुचानासो अस्थुः । स्पार्हा वसूनि तमसापगूळ्हाविष्कृण्वन्त्युषसो विभातीः ॥
ସୂନୃତା (ସତ୍ୟପ୍ରେରଣା) ଉଦିତ ହେଉ; ପୁରଂଧି (ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଧ-ସମୃଦ୍ଧି) ଉଦିତ ହେଉ; ଜ୍ୱଳମାନ ଅଗ୍ନିମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଉନ୍ତୁ। ଉଷାମାନଙ୍କ ବିଭାତିମାନେ ତମସାରେ ଲୁଚିଥିବା ସ୍ପାର୍ହ ବସୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Mantra 7
अपान्यदेत्यभ्यन्यदेति विषुरूपे अहनी सं चरेते । परिक्षितोस्तमो अन्या गुहाकरद्यौदुषाः शोशुचता रथेन ॥
ଏକ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ଉଦୟ ହୁଏ; ରୂପେ ଭିନ୍ନ ଏହି ଦୁଇ ଅହନୀ ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଚରେ। ଏକ ତମସ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଗୁହା କରେ; ଉଷା ତା’ର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ରଥ ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ—ଗୁପ୍ତତାରୁ ପ୍ରକଟତାକୁ ଯିବା ପଥ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ।
Mantra 8
सदृशीरद्य सदृशीरिदु श्वो दीर्घं सचन्ते वरुणस्य धाम । अनवद्यास्त्रिंशतं योजनान्येकैका क्रतुं परि यन्ति सद्यः ॥
ଆଜି ପରି, କାଲି ମଧ୍ୟ ସେହି ପରି, ସେମାନେ ବରୁଣଙ୍କ ଦୀର୍ଘ-ବିସ୍ତୃତ ଧାମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଅନବଦ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜେ ନିଜେ, ଏକାସାଥିରେ ତିରିଶ ଯୋଜନର ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; କ୍ରତୁ (ସଙ୍କଳ୍ପ-ଶକ୍ତି) ର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରି—ଏଭଳି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ‘ଋତ’ ନାମକ ମହତ୍ତ୍ୱର ନିୟମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Mantra 9
जानत्यह्नः प्रथमस्य नाम शुक्रा कृष्णादजनिष्ट श्वितीची । ऋतस्य योषा न मिनाति धामाहरहर्निष्कृतमाचरन्ती ॥
ଅହ୍ନଃ (ଦିନର) ପ୍ରଥମ ନାମକୁ ଜାଣି, ଶୁକ୍ରା (ଦୀପ୍ତିମତୀ) କୃଷ୍ଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶ୍ୱିତୀଚୀ—ଶ୍ୱେତ-ପ୍ରଭାମୟୀ—ହୁଏ। ଋତସ୍ୟ ଯୋଷା (ଋତର କନ୍ୟା) ନିଜ ଧାମକୁ କ୍ଷୀଣ କରେ ନାହିଁ; ଦିନ ପରେ ଦିନ, ନିଷ୍କୃତ—ନିୟତ ମୋଚନ—ଅନୁସାରେ ଚରି, ସତ୍ୟରେ ଉଦୟ ହେବାର କ୍ରିୟାକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରେ।
Mantra 10
कन्येव तन्वा शाशदानाँ एषि देवि देवमियक्षमाणम् । संस्मयमाना युवतिः पुरस्तादाविर्वक्षांसि कृणुषे विभाती ॥
କନ୍ୟା ପରି ନିଜ ଦେହରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉଛ। ହସିମୁଖୀ, ଯୁବତୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଗ୍ରେ, ଦୀପ୍ତିମତୀ ହୋଇ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ତନକୁ ପ୍ରକଟ କରୁଛ—ଦର୍ଶନଶୀଳ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସତ୍ତାର ଗୁପ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରୁଛ।
Mantra 11
सुसंकाशा मातृमृष्टेव योषाविस्तन्वं कृणुषे दृशे कम् । भद्रा त्वमुषो वितरं व्युच्छ न तत्ते अन्या उषसो नशन्त ॥
ସୁଦୀପ୍ତ, ମାଆ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ନାରୀ ପରି, ତୁମେ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନିଜ ତନୁକୁ ପ୍ରକଟ କରୁଛ। ହେ ଭଦ୍ର ଉଷା, ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଦିତ ହେଅ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଷା ତୁମର ଯାହା ନିଜସ୍ୱ, ତାହାକୁ ନେଇପାରିବ ନାହିଁ—ପ୍ରକାଶନର ତୁମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦାନ।
Mantra 12
अश्वावतीर्गोमतीर्विश्ववारा यतमाना रश्मिभिः सूर्यस्य । परा च यन्ति पुनरा च यन्ति भद्रा नाम वहमाना उषासः ॥
ଅଶ୍ୱସମୃଦ୍ଧ, ଗୋସମୃଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛନୀୟ ବରଦାନ ବହନକାରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମିମାନଙ୍କ ସହ ଯତ୍ନଶୀଳ—ଉଷାମାନେ ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି। ‘ଭଦ୍ର’ ନାମ ବହନ କରି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ରବଳ ଓ ଦୀପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଆମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପୁନର୍ବାର ଆଣନ୍ତି।
Mantra 13
ऋतस्य रश्मिमनुयच्छमाना भद्रम्भद्रं क्रतुमस्मासु धेहि । उषो नो अद्य सुहवा व्युच्छास्मासु रायो मघवत्सु च स्युः ॥
ଋତର ରଶ୍ମିକୁ ଅନୁସରି, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଭଦ୍ରରୁ ଭଦ୍ର ଏମିତି କ୍ରତୁ—ସତ୍କର୍ମର ସଙ୍କଳ୍ପ—ସ୍ଥାପନ କର। ହେ ଉଷା, ଆଜି ଆମ ପାଇଁ ସୁହବା (ସହଜରେ ଆହ୍ୱାନନୀୟ) ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହ; ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଆମ ମଘବତ୍—ଦାନଶୀଳ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ରାୟଃ, ସମୃଦ୍ଧିମାନ, ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉ।
Frequently Asked Questions
The hymn primarily praises Uṣas (Dawn). The first verse also brings in Dakṣiṇā as an auspicious opening image connected with the right, favorable movement of the rite.
Dawn is the daily power that drives away darkness, reveals the world, and restores order. The hymn asks that this same ‘dawning’ establish right intention (kratu) and prosperity in the worshipper.
It highlights their lawful alternation: one departs as the other arrives. This contrast teaches that darkness can be a covering, while dawn is the revealing force that brings clarity, activity, and direction.
Ask anything about Sukta 123 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.