Adhyaya 14
Śiva-nāmānukīrtana-prastāvaḥ (Prologue to the praise of Śiva and the Upamanyu testimony)
Upa-parva: Śiva-mahātmyānuśāsana (Śiva-stuti and the economy of boons)
Chapter 14 opens with Yudhiṣṭhira requesting Bhīṣma to enumerate Śiva’s names and explain Śiva’s auspicious supremacy “tattvataḥ.” Bhīṣma redirects the competence of the account to Vāsudeva (Kṛṣṇa), presenting the tradition of a thousand divine names transmitted by Taṇḍin in Brahmaloka. Vāsudeva then frames a theological epistemology: the full trajectory of Īśvara’s karmic governance is not knowable even to subtle-seeing gods and sages, yet some attributes can be narrated for instruction. The chapter transitions into an embedded autobiographical/legendary chain: Jāmbavatī’s request for a son, Kṛṣṇa’s departure under auspicious blessings, the arrival at Himavat, and the detailed depiction of Upamanyu’s divine āśrama (flora, fauna, ascetic practices, and ritual soundscape). The narrative culminates in Upamanyu’s encounter with Śiva (including deceptive Indra-form), Upamanyu’s exclusive allegiance to Paśupati, Śiva’s revelation with Pārvatī and divine retinue, the description of Śiva’s weapons (notably Pāśupata and Śūla), and a sustained stuti that identifies Śiva as the underlying principle across gods, cosmic functions, and metaphysical categories. Boons follow: enduring youth, knowledge, sustenance, and continued darśana—presented as the ethical fruit of unwavering devotion and disciplined practice.
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म युधिष्ठिर को आज्ञा देते हैं कि वह श्रीकृष्ण के साथ महादेव शंकर के विश्वरूप, तत्त्व और महिमा का श्रवण करे—क्योंकि वही अव्यक्त-कारण, देवासुर-गुरु और सर्वव्यापी होकर भी अदृश्य हैं। → भीष्म स्वीकार करते हैं कि महादेव के गुणों का पूर्ण वर्णन उनकी सामर्थ्य से परे है; फिर भी वे अनेक दिव्य आख्यानों और स्तुतियों के सहारे शिव-तत्त्व को खोलते हैं—भक्तों को वर, देवताओं को आश्रय, और असंभव को संभव करने वाली शिव-कृपा के उदाहरणों सहित। → विश्वरूप महेश्वर का तेज—अग्नि-प्रभा की भाँति—मेघ-गर्जना सहित आकाश को व्याप्त करता है, मानो सहस्र सूर्य एक साथ उदित हों; तीनों लोकों के बीच शरद्-मेघों से मुक्त परिधिस्थ सूर्य की तरह शिव का दिव्य रूप स्थिर होकर प्रकट होता है। → भीष्म शिव-चरित और शिव-भक्ति के फल को निष्कर्षित करते हैं: इन्द्र जैसे देव भी काशी में भस्मभूषित दिगम्बर महादेव की आराधना से देवराजत्व पाते हैं; नारद-प्रदत्त गान/गीति-उपासना जैसी नित्य साधना से भक्त शिव के अनुग्रह-पथ पर चलता है। → भीष्म आगे के उपाख्यानों की ओर संकेत करते हैं—परशुराम द्वारा पृथ्वी को त्रिःसप्तकृत्वः नि:क्षत्रिया करने जैसे महाकर्म भी शिव/दैवी वर-सम्बन्ध और धर्म-सीमा के प्रश्न उठाते हैं—जिनका विस्तार आगामी अध्यायों में होगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २०४३ “लोक मिलाकर कुल २१०३ श्लोक हैं) भी्न्आा+ज (2) आस मना चतुर्दशो<5 ध्याय: भीष्मजीकी आज्ञासे भगवान् श्रीकृष्णका युधिष्ठिरसे महादेवजीके माहात्म्यकी कथामें उपमन्युद्वारा महादेवजीकी स्तुति-प्रार्थना, उनके दर्शन और वरदान पानेका तथा अपनेको दर्शन प्राप्त होनेका कथन युधिछ्िर उवाच त्वया55पगेन नामानि श्रुतानीह जगत्पते: । पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शम्भवे,युधिष्ठिरने कहा--गंगानन्दन! आपने ब्रह्माजीके भी ईश्वर कल्याणकारी जगदीश्वर भगवान् शिवके जो नाम सुने हों, उन्हें यहाँ बताइये
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଗଙ୍ଗାନନ୍ଦନ! ତୁମେ ଏଠାରେ ଜଗତ୍ପତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର, ବିଭୁ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣିଛ। ଦୟାକରି ସେହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ କହ।
Verse 2
बश्रवे विश्वरूपाय महाभाग्यं च तत्त्वतः । सुरासुरगुरौ देवे शंकरेडव्यक्तयोनये,जो विराट विश्वरूपधारी हैं, अव्यक्तके भी कारण हैं, उन सुरासुरगुरु भगवान् शंकरके माहात्म्यका यथार्थरूपसे वर्णन कीजिये
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେ ଭିରାଟ ବିଶ୍ୱରୂପଧାରୀ, ଅବ୍ୟକ୍ତର ମଧ୍ୟ କାରଣ, ଦେବାସୁରଙ୍କ ଗୁରୁ ସେହି ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସତ୍ୟ ମହିମା ଓ ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମୋତେ କହ।
Verse 3
भीष्म उवाच अशक्तोडहं गुणान् वक्तुं महादेवस्य धीमतः । यो हि सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ମହାଦେବଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ମୁଁ ଅଶକ୍ତ; କାରଣ ସେ ଦେବ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, ତଥାପି ସର୍ବତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 4
ब्रह्मविष्णुसुरेशानां स्रष्टा च प्रभुरेव च । ब्रह्मादय: पिशाचान्ता यं हि देवा उपासते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ଏକା ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବେଶମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ପରମ ପ୍ରଭୁ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସତ୍ତା—ଦେବତା ସହିତ—ଯାହାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 5
प्रकृतीनां परत्वेन पुरुषस्य च य: पर: । चिन्त्यते यो योगविद्धिर््रषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । अक्षरं परम॑ ब्रह्म असच्च सदसच्च य:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରକୃତିର (ତ୍ରିଗୁଣ) ଉପାଦାନମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ ଯେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାକୁ ଯୋଗବିଦ୍ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି—ସେଇ ଅକ୍ଷର, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଯିଏ ଅସତ୍ ଓ ସତ୍—ଦୁହିଁରୁ ପରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଦୁହିଁକୁ ନିଜରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 6
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षो भयित्वा स्वतेजसा । ब्रह्माणमसृजत् तस्माद् देवदेव: प्रजापति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବଦେବ ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ସ୍ୱତେଜରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଦୁହିଁକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରି, ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 7
को हि शक्तो गुणान् वक्तुं देवदेवस्प धीमत: । गर्भजन्मजरायुक्तो मर्त्यों मृत्युसमन्वित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗର୍ଭ, ଜନ୍ମ ଓ ଜରାରେ ବନ୍ଧା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଅନିବାର୍ୟ ଭାବେ ଯୁକ୍ତ ମର୍ତ୍ୟ, ଦେବଦେବ ସେ ଧୀମାନ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?
Verse 8
भीष्मजी कहते हैं--राजन! मैं परम बुद्धिमान महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें असमर्थ हूँ। जो भगवान् सर्वत्र व्यापक हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ମୁଁ ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତଥାପି ସର୍ବତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରଭୁ ସେଇ। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେ ପ୍ରକୃତିରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଏବଂ ପୁରୁଷରୁ ମଧ୍ୟ ବିଲକ୍ଷଣ; ଯୋଗବିଦ୍ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ଅବିନାଶୀ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁକୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେଇ ଦେବାଧିଦେବ ପ୍ରଜାପତି ଶିବ ନିଜ ତେଜରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ। ଗର୍ଭ, ଜନ୍ମ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ବନ୍ଧା କେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁଣକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଏବଂ ପୁତ୍ର! ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପରି କିଏ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିପାରିବ?
Verse 9
एष विद्वान गुणश्रेष्ठो विष्णु: परमदुर्जय: । दिव्यचक्षुर्महातेजा वीक्षते योगचक्षुषा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପରମ ଦୁର୍ଜୟ। ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁଧାରୀ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ୍ ଯୋଗଚକ୍ଷୁରେ ସମସ୍ତକୁ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 10
रुद्रभवत्या तु कृष्णेन जगद् व्याप्तं महात्मना । त॑ं प्रसाद्य तदा देवं बदर्या किल भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରୁଦ୍ରଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ମହାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି। ହେ ଭାରତ! କୁହାଯାଏ, ପୂର୍ବକାଳରେ ବଦରୀରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ‘ପ୍ରିୟତ୍ୱ’ ଲାଭ କଲେ; ତେଣୁ ସେ ସର୍ବଲୋକର ପ୍ରିୟତମ ହେଲେ।
Verse 11
अर्थात् प्रियतरत्वं च सर्वलोकेषु वै तदा । प्राप्तवानेव राजेन्द्र सुवर्णक्षान्महेश्वरात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏହିପରି ସେ ସମୟରେ ସେ ସର୍ବଲୋକରେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ହେଲେ—ମନେ ହେଲା ଯେ ଏହି ପ୍ରିୟତ୍ୱ ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ହିଁ ପାଇଛନ୍ତି। ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! କୁହାଯାଏ, ପୂର୍ବକାଳରେ ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରିୟତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ; ତେଣୁ ସେ ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରିୟତମ ହେଲେ।
Verse 12
पूर्ण वर्षमहस्रं तु तप्तवानेष माधव: । प्रसाद्य वरदं देवं चराचरगुरुं शिवम्,इन माधवने वरदायक देवता चराचरगुरु भगवान् शिवको प्रसन्न करते हुए पूर्वकालमें पूरे एक हजार वर्षतक तपस्या की थी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ମାଧବ ପୂର୍ବକାଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରିଥିଲେ। ସେହି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ସେ ବରଦାତା, ଚରାଚରଗୁରୁ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ।
Verse 13
युगे युगे तु कृष्णेन तोषितो वै महेश्वर: । भकक्त्या परमया चैव प्रीतश्चैव महात्मन:,श्रीकृष्णने प्रत्येक युगमें महेश्वरको संतुष्ट किया है। महात्मा श्रीकृष्णकी परम भक्तिसे वे सदा प्रसन्न रहते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ମହାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ସେ ସଦା ପ୍ରୀତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ରହନ୍ତି।
Verse 14
ऐश्वर्य यादृशं तस्य जगद्योनेर्महात्मन: । तदयं दृष्टवान् साक्षात् पुत्रार्थे हरिरच्युत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜଗତର ଯୋନି ଓ କାରଣଭୂତ ସେହି ମହାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି, ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ତପ କରୁଥିବା ଅଚ୍ୟୁତ ହରି ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲେ।
Verse 15
यस्मात् परतरं चैव नान्यं पश्यामि भारत | व्याख्यातुं देवदेवस्य शक्तो नामान्यशेषत:
ହେ ଭାରତ! ସେହି ଅତୁଲ ଐଶ୍ୱର୍ୟର କାରଣରୁ ପରାତ୍ପର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମୁଁ ଏମିତି ସମର୍ଥ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେ ଦେବାଧିଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଅବଶେଷ ନ ରଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ।
Verse 16
एष शक्तो महाबाहुर्वक्तुं भगवतो गुणान् । विभूतिं चैव कार्त्स्न्येन सत्यां माहेश्वरी नूप
ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଏହି ମହାବାହୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକମାତ୍ର ସମର୍ଥ—ଭଗବାନ୍ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ମାହେଶ୍ୱରୀ ବିଭୂତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ।
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तदा भीष्मो वासुदेवं॑ महायशा: । भवमाहात्म्यसंयुक्तमिदमाह पितामह:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ଏଭଳି କହି ସାରି, ମହାଯଶସ୍ବୀ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ, ଭବ (ଶଙ୍କର)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 18
भीष्म उवाच सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमहसि । शिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद् युधिष्ठिर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଦେବାସୁରଗୁରୁ, ଦେବ ବିଷ୍ଣୋ! ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୋତେ ଯେ ଵିଶ୍ୱରୂପ ଶିବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିଛନ୍ତି, ତାହା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 19
नाम्नां सहस्र॑ं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना । निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत् पुराभवत्
ଦେବଙ୍କ ସହସ୍ର ନାମ ବ୍ରହ୍ମଯୋନି ତଣ୍ଡିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ନିବେଦିତ ହୋଇଥିଲା—ଯାହା ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା।
Verse 20
द्वैपायनप्रभूतयस्तथा चेमे तपोधना: । ऋषय: सुव्रता दान्ता: शृण्वन्तु गदतस्तव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦ୍ୱୈପାୟନ ପ୍ରମୁଖ ଏହି ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଏହି ତପୋଧନ, ସୁବ୍ରତଧାରୀ ଓ ଦାନ୍ତ ମହର୍ଷିମାନେ, ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ତାହା ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 21
पूर्वकालमें ब्रह्मपुत्र तण्डीमुनिके द्वारा ब्रह्मलोकमें ब्रह्माजीके समक्ष जिस शिव- सहस्रनामका निरूपण किया गया था, उसीका आप वर्णन करें और ये उत्तम व्रतका पालन करनेवाले व्यास आदि तपोधन एवं जितेन्द्रिय महर्षि आपके मुखसे इसका श्रवण करें ।।
ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ତଣ୍ଡୀ ମୁନି ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେ ଶିବ-ସହସ୍ରନାମର ନିରୂପଣ କରିଥିଲେ, ସେହିଟିକୁ ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ବ୍ୟାସ ଆଦି ତପୋଧନ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ସୁବ୍ରତ ମହର୍ଷିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ତାହା ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ। ଧ୍ରୁବ, ନନ୍ଦି, ହୋତା, ଗୋପ୍ତା, ବିଶ୍ୱସୃଜ, ଅଗ୍ନି, ମୁଣ୍ଡି ଓ କପର୍ଦି—ଏହି ବିଭୁଙ୍କ ମହାଭାଗ୍ୟ ଆପଣ କହନ୍ତୁ।
Verse 22
जो ध्रुव (कूटस्थ), नन्दी (आनन्दमय), होता, गोप्ता (रक्षक), विश्वस्रष्टा, गार्हपत्य आदि अग्नि, मुण्डी (चूड़ारहित) और कपर्दी (जटाजूटधारी) हैं, उन भगवान् शंकरके महान् सौभाग्यका आप वर्णन कीजिये ।।
ଧ୍ରୁବ, ନନ୍ଦି, ହୋତା, ଗୋପ୍ତା, ବିଶ୍ୱସୃଜ, ଅଗ୍ନି, ମୁଣ୍ଡି ଓ କପର୍ଦି—ଏହି ବିଭୁଙ୍କ ମହାଭାଗ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଇଶ୍ୱରଙ୍କ କର୍ମଗତିକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା) ପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ (ତାଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ)।
Verse 23
न विदुर्यस्थ भवनमादित्या: सूक्ष्मदर्शिन: । स कथ॑ नरमात्रेण शक््यो ज्ञातुं सतां गति:
ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟମାତ୍ର କିପରି ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିପାରିବ?
Verse 24
तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद् भगवतो गुणान् । भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्,अतः मैं उन असुरविनाशक व्रतेश्वर भगवान् शंकरके कुछ गुणोंका आपलोगोंके समक्ष यथार्थरूपसे वर्णन करूँगा
ଏବେ ମୁଁ ସେ ଅସୁରଘ୍ନ, ବ୍ରତେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ କିଛି ଗୁଣ ଆପଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବି।
Verse 25
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तु भगवान् गुणांस्तस्य महात्मन: । उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमत:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଏପରି କହି ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଚମନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ହୋଇ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ମହିମା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ।
Verse 26
वासुदेव उवाच शुश्रूषध्व॑ ब्राह्म॒णेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर । त्वं चापगेय नामानि शृणुष्वेह कपर्दिने
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ୍ଦ୍ରମାନେ! ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ; ତାତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଏବଂ ଗଙ୍ଗାନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ! ଏଠାରେ କପର୍ଦୀ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗେୟ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରବଣ କର।
Verse 27
यदवाप्तं च मे पूर्व साम्बहेतो: सुदुष्करम् । यथावद् भगवान् दृष्टो मया पूर्व समाधिना
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସାମ୍ବଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ପୂର୍ବକାଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପସ୍ୟା କରି ଯେ ଦୁର୍ଲଭ ନାମସମୂହ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲି, ଏବଂ ପୂର୍ବ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ମୁଁ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଯଥାବତ୍ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲି—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 28
शम्बरे निहते पूर्व रौक्मिणेयेन धीमता । अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ପୂର୍ବକାଳରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରୁକ୍ମିଣୀନନ୍ଦନ ଶମ୍ବରକୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ତାହା ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅତିତ ହେଲାପରେ, ପୁତ୍ରକାମିନୀ ଜାମ୍ବବତୀ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ଏପରି କହିଲା।
Verse 29
प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन् रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिछ्िर
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଚାରୁଦେଷ୍ଣ ଆଦି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁତ୍ରାର୍ଥିନୀ ଜାମ୍ବବତୀ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 30
शूरं बलवतां श्रेष्ठ कान्तरूपमकल्मषम् | आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ବିଳମ୍ବ ନ କରି ମୋତେ ମୋ ସମାନ ଏକ ପୁତ୍ର ଦାନ କର—ଯେ ଶୂର, ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୂପ-ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମନୋହର ଏବଂ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହେଉ। ଏଥିରେ ବିଳମ୍ବ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 31
न हि ते<प्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किंचन । लोकान् सूजेस्त्वमपरानिच्छन् यदुकुलोद्वह
ହେ ଯଦୁକୁଳୋଦ୍ୱହ! ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଆପଣ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ।
Verse 32
त्वया द्वादशवर्षाणि व्रती भूतेन शुष्यता । आराध्य पशुभर्तारें रुक्मिण्यां जनिता: सुता:
ଆପଣ ବାରୋ ବର୍ଷ ଧରି ବ୍ରତଧାରୀ ହୋଇ ତପସ୍ୟାରେ ଶରୀରକୁ କୃଶ କରି, ପଶୁପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ; ତାହା ପରେ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 33
चारुदेष्ण: सुचारुश्ष चारुवेशो यशोधर: । चारुश्रवाश्लारुयशा: प्रद्युम्न: शम्भुरेव च
ହେ ମଧୁସୂଦନ! ଚାରୁଦେଷ୍ଣ, ସୁଚାରୁ, ଚାରୁବେଶ, ଯଶୋଧର, ଚାରୁଶ୍ରବା, ଚାରୁୟଶା, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଶମ୍ଭୁ—ଏମାନେ ମୋର ପୁଣ୍ୟବାନ, ଶୂର ଓ ସୁନ୍ଦର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ପୁତ୍ର। ଯେପରି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଆପଣ ଏମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ଦାନ କରନ୍ତୁ।
Verse 34
यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमा: । तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन
ହେ ମଧୁସୂଦନ! ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଆପଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ଯେପରି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁତ୍ର ଦାନ କରନ୍ତୁ।
Verse 35
इत्येवं चोदितो देव्या तामवोच॑ सुमध्यमाम् | अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव
ଦେବୀ ଏପରି ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିବାରୁ ମୁଁ ସେହି ସୁମଧ୍ୟା ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲି— “ରାଜ୍ଞୀ! ମୋତେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ; ମୁଁ ତୁମ ବଚନ ପୂରଣ କରିବି।”
Verse 36
सा च मामब्रवीद् गच्छ शिवाय विजयाय च | ब्रह्मा शिव: काश्यपश्च नद्यो देवा मनो5नुगा:
ସେ ମୋତେ କହିଲେ— “ଯାଅ—ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଓ ବିଜୟ ପାଖକୁ। ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, କାଶ୍ୟପ, ନଦୀମାନେ ଓ ମନୋନୁଗ ଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଅନୁକୂଳ।”
Verse 37
क्षेत्रीौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दांस्यृषिगणाध्वरा: । समुद्रा दक्षिणास्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहा:
କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଔଷଧି, ଯଜ୍ଞବାହକ, ଛନ୍ଦ ଓ ଅଧ୍ୱର କରୁଥିବା ଋଷିଗଣ; ସମୁଦ୍ର, ଦକ୍ଷିଣା, ସ୍ତୋଭ-ଗାନ; ନକ୍ଷତ୍ର, ପିତୃ ଓ ଗ୍ରହ—ଏସବୁ (ସେହି ଦିବ୍ୟ ନିୟମରେ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Verse 38
देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च | मन्वन्तराणि गावश्न चन्द्रमा: सविता हरि:
ଦେବପତ୍ନୀ, ଦେବକନ୍ୟା ଓ ଦେବମାତା; ମନ୍ୱନ୍ତର, ଗାଈ; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ହରି—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 39
सावित्री ब्रह्म॒विद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा । क्षणा लवा मुहूर्ताश्न निमेषा युगपर्यया:
ସାବିତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ; ଏବଂ କାଳମାପ—କ୍ଷଣ, ଲବ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମେଷ ଓ ଯୁଗପର୍ଯ୍ୟାୟ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ (ତାହାରେ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Verse 40
रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च । अरिए्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ
ବାସୁଦେବ କହିଲେ— “ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯାଅ, ସେଠି ସେଠି ଯାଦବମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏହା ତୁମ କଲ୍ୟାଣର କାରଣ ହେଉ। ଅରିଷ୍ଟ-ରହିତ ସୁରକ୍ଷିତ ପଥରେ ଯାତ୍ରା କର; ହେ ଅନଘ, ସଦା ସତର୍କ ରୁହ।”
Verse 41
उसने कहा--'प्राणनाथ! आप कल्याण और विजय पानेके लिये जाइये। यदुनन्दन! ब्रह्मा
ଜାମ୍ବବତୀ କହିଲେ— “ପ୍ରାଣନାଥ! କଲ୍ୟାଣ ଓ ବିଜୟ ପାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ। ହେ ଯଦୁନନ୍ଦନ! ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, କାଶ୍ୟପ, ନଦୀମାନେ, ମନଃଅନୁକୂଳ ଦେବଗଣ, ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର, ଔଷଧି, ଯଜ୍ଞବାହ—ମନ୍ତ୍ର, ଛନ୍ଦ, ଋଷିଗଣ, ଯଜ୍ଞ, ସମୁଦ୍ର, ଦକ୍ଷିଣା, ସାମଗାନର ସ୍ତୋଭ, ନକ୍ଷତ୍ର, ପିତୃଗଣ, ଗ୍ରହ, ଦେବପତ୍ନୀମାନେ, ଦେବକନ୍ୟା ଓ ଦେବମାତାମାନେ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ଗାଈ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସାବିତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଏବଂ ସମୟର ସମସ୍ତ ମାପ—କ୍ଷଣ, ଲବ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମେଷ ଓ ଯୁଗ—ଏମାନେ ସବୁ ସର୍ବତ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ଆପଣ ନିଜ ପଥରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତୁ; ହେ ଅନଘ, ସଦା ସତର୍କ ରୁହନ୍ତୁ।” ଏହି ସ୍ୱସ୍ତିବଚନ ପରେ ମୁଁ ସେଇ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା ବସୁଦେବ, ମାତା ଦେବକୀ ଓ ରାଜା ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ଜାମ୍ବବତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ମୋତେ ଯାହା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ କହି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯିବାର ଆଜ୍ଞା ମାଗିଲି। ପରେ ଗଦ ଓ ଅତିବଳବାନ ବଳରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲି; ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ କହିଲେ— “ଭାଇ, ତୋର ତପସ୍ୟା ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।”
Verse 42
गत्वा समावेद्य यदब्रवीन्मां विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता । तानभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखाद् गदं तथैवातिबलं च रामम् | अथोचतुः प्रीतियुतौ तदानीं तपःसमृद्धिर्भवतो<स्त्वविघध्नम्
ମୁଁ ଯାଇ ସବୁ ନିବେଦନ କଲି—ବିଦ୍ୟାଧରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ମୋତେ ଯାହା କହିଥିଲେ। ପରେ ସେଇ ମହାଦୁଃଖରେ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଗଦ ଓ ଅତିବଳବାନ ବଳରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ ଦେଲି। ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଦୁହେଁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ— “ଭାଇ, ତୋର ତପସ୍ୟାର ସିଦ୍ଧି ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେଉ।”
Verse 43
प्राप्पानुज्ञां गुरुजनादहं ताक्ष्यमचिन्तयम् । सो5वहद्धिमवन्तं मां प्राप्प चैनं व्यसर्जयम्
ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ମୁଁ ମନେମନେ ତାକ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲି। ସେ ମୋତେ ହିମବାନ୍ (ହିମାଳୟ)କୁ ନେଇଗଲେ; ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ ଦେଲି।
Verse 44
तत्राहमद्भुतान् भावानपश्यं गिरिसत्तमे । क्षेत्र च तपसां श्रेष्ठ पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्
ସେଠାରେ ସେଇ ଗିରିଶ୍ରେଷ୍ଠରେ ମୁଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲି। ଏବଂ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ, ଉତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ମନେ ହେଲା।
Verse 45
दिव्यं वैयाच्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मन: । पूजितं देवगन्धर्वै््राह्म्या लक्ष्म्यमा समावृतम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ବ୍ୟାଘ୍ରପଦବଂଶଜ ମହାତ୍ମା ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। ସେ ଆଶ୍ରମ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶୋଭାରେ ଆବୃତ ଥିଲା ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାହାକୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
Verse 46
धवककुभकदम्बनारिकेलै: कुरबककेतकजम्बुपाटलाभि: । वटवरुणकवत्सना भबिल्वै: सरलकपित्थप्रियालसालतालै:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଧବ, କକୁଭ, କଦମ୍ବ, ନାରିକେଳ, କୁରବକ, କେତକ, ଜମ୍ବୁ, ପାଟଳ, ବଟ, ବରୁଣକ, ବତ୍ସନାଭ, ବିଲ୍ୱ, ଶରଳ, କପିତ୍ଥ, ପ୍ରିୟାଳ, ଶାଳ ଓ ତାଳ—ଏପରି ଅନେକ ପୁଷ୍ପଫଳଦାୟୀ ବନ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୋଭିତ କରୁଥିଲେ। ସେଠା ପୁଷ୍ପ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଲତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; କଦଳୀ ଗୁଛଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଶୋଭାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
Verse 47
बदरीकुन्दपुन्नागैरशोकाम्रातिमुक्तकै: । मधूकै: कोविदारैश्न चम्पकैः पनसैस्तथा
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ବଦରୀ (ବେର), କୁନ୍ଦ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ, ଆମ୍ର, ଅତିମୁକ୍ତ ଲତା, ମଧୂକ, କୋବିଦାର, ଚମ୍ପକ ଓ ପନସ (କଠାଳ)—ଏପରି ଅନେକ ବନ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୋଭିତ କରୁଥିଲେ। ସେଠା ପୁଷ୍ପ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଲତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; କଦଳୀ ଗୁଛଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଶୋଭାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
Verse 48
वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम् । पुष्पगुल्मलताकीर्ण कदलीषण्डशोभितम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଆଶ୍ରମ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବନ୍ୟ ବୃକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦେଉଥିଲେ। ସେଠା ସର୍ବତ୍ର ପୁଷ୍ପ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଲତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; କଦଳୀ ଗୁଛଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଶୋଭାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
Verse 49
नानाशकुनिसम्भोज्यै: फलैरव॑क्षेरलंकृतम् । यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभि:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ନାନା ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୋଜନ କରିପାରିବା ଫଳରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ସେ ଆଶ୍ରମର ଅଳଙ୍କାର ଥିଲେ। ଯଥାସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭସ୍ମରାଶିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ତପସ୍ୱୀ ଶୋଭାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
Verse 50
रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् । कुरड़बर्हिणाकीर्ण मार्जारभुजगावृतम् । पूगैश्न मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्
ସେଇ ଆଶ୍ରମର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବନ ରୁରୁ, ବାନର, ଶାର୍ଦୂଳ, ସିଂହ ଓ ଚିତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ମୃଗମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ, ମୟୂର, ବିଲେଇ ଓ ସର୍ପ ତାହାରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ଭଏଁସ ଓ ଭାଲୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ।
Verse 51
सकृप्प्रभिन्नैश्व गजैर्विं भूषित॑ प्रहृषष्नानाविधपक्षिसेवितम् । सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशै- महीरुहाणां च वनैर्विचित्रै:
ଯାହାଙ୍କ ମସ୍ତକରୁ ପ୍ରଥମଥର ମଦଧାରା ଫୁଟି ବହିଥିଲା, ସେହି ହାତୀମାନେ ସେଠାର ଉପବନର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲେ। ହର୍ଷରେ ଭରିଥିବା ନାନାପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ। ଅନେକ ମହାବୃକ୍ଷର ବିଚିତ୍ର ବନ ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପରେ ଭରି ମେଘ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲାଗୁଥିଲା; ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରମଟି ଅନୁପମ ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା।
Verse 52
नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासित: । दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतो5भिमुखो ववौ
ସାମ୍ନାଦିଗରୁ ମନ୍ଦ ଓ ଅନୁକୂଳ ପବନ ବହୁଥିଲା—ନାନାପ୍ରକାର ପୁଷ୍ପର ପରାଗରେ ପୂରିତ, ହାତୀମାନଙ୍କ ମଦଗନ୍ଧରେ ସୁବାସିତ; ଏବଂ ତାହାରେ ଦିବ୍ୟ ରମଣୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତର ମନୋହର ଧ୍ୱନି ବିଶେଷ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଥିଲା।
Verse 53
धारानिनादैर्विहगप्रणादै: शुभैस्तथा बूंहितैः: कुज्जराणाम् | गीतैस्तथा किन्नराणामुदारै: शुभै: स्वनै: सामगानां च वीर
ହେ ବୀର! ପର୍ବତଶିଖରରୁ ଝରୁଥିବା ଝରଣାମାନଙ୍କର ଝରଝର ନିନାଦ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କଳରବ, ହାତୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ, କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଉଦାର ଓ ମନୋହର ଗୀତ, ଏବଂ ସାମଗାନ କରୁଥିବା ସାମବେଦୀ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ୱର—ଏ ସବୁ ମିଶି ସେଇ ବନପ୍ରଦେଶକୁ ସଙ୍ଗୀତମୟ କରିଦେଇଥିଲା।
Verse 54
अचिन्त्यं मनसाप्यन्यै: सरोभि: समलंकृतम् । विशालैश्वाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतै:
ଅନ୍ୟମାନେ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ଶୋଭା କଳ୍ପନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶୋଭାସମ୍ପନ୍ନ ପର୍ବତୀୟ ଭାଗ ଅନେକ ସରୋବରରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା; ଏବଂ ପୁଷ୍ପରେ ଆବୃତ ବିଶାଳ ଅଗ୍ନିଶାଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ ଥିଲା।
Verse 55
विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया सदा च जुष्टं नृप जह्लुकन्यया । विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठै- महात्मभिव॑द्लिसमानकल्पै:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ସେଇ ସ୍ଥାନ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଜହ୍ନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ଯେନେ ପ୍ରେମରେ ତାହାକୁ ଆସ୍ୱାଦ କରୁଛି, ସେପରି ସଦା ସେଠାରେ ଆସିଯାଉଥିଲା। ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜସ୍ୱୀ ଅନେକ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆଶ୍ରମଭୂମି ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏହିପରି ପୁଣ୍ୟସଲିଳା ଜାହ୍ନବୀ ସେଇ ପବିତ୍ର ପ୍ରଦେଶର ଶୋଭା ନିତ୍ୟ ବଢ଼ାଉଥିଲା।
Verse 56
वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यै: सम्प्रक्षालैयोंगिभिर्ध्याननित्यै: । धूमप्राशैरूष्मपै: क्षीरपैश्न संजुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रै: समन्तात्
ସେଠାରେ ଚାରିଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। କେହି କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରୁଥିଲେ, କେହି ଜଳ ପାନ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ନିତ୍ୟ ଜପରେ ଲୀନ ଥିଲେ। କେତେକ ତପସ୍ବୀ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିର ସାଧନାଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରୁଥିଲେ; ଯୋଗୀମାନେ ସଦା ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଥିଲେ। ଅନ୍ୟେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଧୂମ, ଅନ୍ୟେ ତପସ୍ୟାର ଉଷ୍ମା, ଆଉ କେହି କ୍ଷୀର ପାନ କରି ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲେ—ସମସ୍ତେ ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମନିଗ୍ରହରେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରୁଥିଲେ।
Verse 57
गोचारिणो<5थाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिकास्तथा । मरीचिपा: फेनपाश्चव तथैव मृगचारिण:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—କେହି ଗୋସେବାର ବ୍ରତ ନେଇ ଗାଈମାନଙ୍କ ସହିତେ ରହୁଥିଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହିତେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। କେହି ପଥରରେ ପିଷି ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଦାନ୍ତକୁ ହିଁ ଓଖଳି-ମୁସଳ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, କେହି ଫେନ ପାନ କରୁଥିଲେ; ଏହିପରି ଅନେକ ମୁନି ମୃଗଚର୍ୟାର ବ୍ରତ ନେଇ ହରିଣମାନଙ୍କ ସହିତେ ରହି ଘୁରୁଥିଲେ।
Verse 58
अश्वत्थफलभक्षाश्व तथा हुदकशायिन: । चीरचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिण:,कोई पीपलके फल खाकर रहते, कोई जलमें ही सोते तथा कुछ लोग चीर, वल्कल और मृगचर्म धारण करते थे
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—କେହି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପଳ) ଫଳ ଖାଇ ରହୁଥିଲେ, କେହି ଜଳରେ ହିଁ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଚୀର, ବଲ୍କଳ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପରିଧାନ କରୁଥିଲେ।
Verse 59
सुदुःखान् नियमांस्तांस्तान् वहतः सुतपोधनान् । पश्यन् मुनीन् बहुविधानू प्रवेष्टमुपचक्रमे
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ସେଇ ସେଇ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରୁଥିବା, ତପ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ସେଇ ମହାନ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲି।
Verse 60
सुपूजितं देवगणैर्महात्मभि: शिवादिभिर्भारत पुण्यकर्मभि: । रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा दिवीव राजन् शशिमण्डलं यथा
ହେ ଭରତବଂଶୀ ରାଜନ୍! ଦେବଗଣ ଓ ଶିବାଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମା ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜିତ ସେଇ ଆଶ୍ରମମଣ୍ଡଳ ସଦା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ପରି ତାହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 61
क्रीडन्ति सर्पर्नकुला मृगैर्व्याच्रिश्व मित्रवत् । प्रभावाद् दीप्ततपसां सैनिकर्षान्महात्मनाम्
ଦୀପ୍ତ ତପସ୍ବୀ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ସେଠାରେ ନକୁଳ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ, ଏବଂ ବନ୍ୟ ମୃଗମାନେ ବ୍ୟାଘ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରବତ୍ ରହୁଥିଲେ।
Verse 62
तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे । सेविते द्विजशार्टूलैवेंदवेदाड़पारगै:
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମନୋରମ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମସ୍ଥାନରେ—ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାକୁ ସେବନ କରୁଥିଲେ—ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କଲି।
Verse 63
नानानियमविख्यातैर्षिभि: सुमहात्मभि: । प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्
ନାନା ପ୍ରକାର ନିୟମରେ ବିଖ୍ୟାତ ସୁମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହସହି ମୁଁ ଜଟା ଓ ଚୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।
Verse 64
तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम् । शिष्यैरनुगतं शान्तं युवान ब्राह्मणर्षभम्
ତେଜ ଓ ତପସ୍ରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତ, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବ, ଯୌବନସମ୍ପନ୍ନ, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷଭଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିଲି।
Verse 65
शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत
ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲି। ମୋତେ ବନ୍ଦନା କରୁଥିବା ଦେଖି ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— “ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ! ସ୍ୱାଗତ। ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋତେ ପୂଜୁଛ; ତୁମେ ଦର୍ଶନୀୟ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଆମ ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେଲା।”
Verse 66
स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः । यः पूज्य: पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टमिच्छसि
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— “ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ! ସ୍ୱାଗତ। ଆଜି ଆମ ତପସ୍ୟା ସଫଳ— ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋତେ ପୂଜୁଛ; ତୁମେ ଦର୍ଶନୀୟ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ।”
Verse 67
तमहं प्राउ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु । धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्,तब मैंने हाथ जोड़कर आश्रमके मृग, पक्षी, अग्निहोत्र, धर्मांचरण तथा शिष्यवर्गका कुशल-समाचार पूछा
ତାପରେ ମୁଁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଆଶ୍ରମର ମୃଗ-ପକ୍ଷୀ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ଶିଷ୍ୟବର୍ଗର କୁଶଳ ପଚାରିଲି— ସବୁ କିଛି ନିରାମୟ ତୋ?
Verse 68
ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना । लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम्
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଉପମନ୍ୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀରେ ମୋତେ କହିଲେ— “ହେ କୃଷ୍ଣ! ତୁମେ ତୁମ ସମାନ ପୁତ୍ର ପାଇବ— ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”
Verse 69
तप: सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम् । इह देव: सपत्नीक: समाक्रीडत्यधोक्षज
“ଅଧୋକ୍ଷଜ! ମହାନ୍ ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସର୍ବେଶ୍ୱର ଈଶାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର। ଏଠାରେ ଦେବ ମହାଦେବ ନିଜ ପତ୍ନୀ (ଉମା) ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।”
Verse 70
इह्ैनं दैवतश्रेष्ठं देवा: सर्षिगणा: पुरा । तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
ଏଠାରେ ପୁରାତନ କାଳରେ ଦେବମାନେ ଋଷିଗଣଙ୍କ ସହ ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଦମ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ) ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୈବତଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ପରମ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
Verse 71
शत्रुनाशक श्रीकृष्ण! आप जिनकी प्रार्थना करते हैं
ଶତ୍ରୁନାଶକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଆପଣ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ସେ ତେଜ ଓ ତପସ୍ୟାର ନିଧି, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର—ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ସଦା ବିରାଜମାନ; ଶମ ଆଦି ଶୁଭଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ କାମ ଆଦି ଅଶୁଭଭାବ ସଂହାର କରନ୍ତି।
Verse 72
शुभाशुभान्वितान् भावान् विसृजन् संक्षिपन्नपि । आस्ते देव्या सदाचिन्त्यो य॑ प्रार्थयसि शत्रुहन्
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାବକୁ ବିସ୍ତାର କରିବା ସହ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ କରୁଥିବା, ଦେବୀଙ୍କ ସହ ସେ ସଦା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହେ ଶତ୍ରୁହନ! ଆପଣ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ସେ ତେଜ ଓ ତପସ୍ୟାର ନିଧି ଭଗବାନ ଶଙ୍କର—ଶମ ଆଦି ଶୁଭଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ କାମ ଆଦି ଅଶୁଭଭାବକୁ ଦମନ/ଲୟ କରନ୍ତି।
Verse 73
तोषयित्वा शुभान् कामान् प्राप्तवन्तो जनार्दन । जनार्दन! यहाँ सुरश्रेष्ठ महादेवजीको तपस्या
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ଜନାର୍ଦନ! ଏଠାରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦେବଙ୍କୁ ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଅନେକ ଦେବତା ଓ ମହର୍ଷି ନିଜ ଶୁଭ ମନୋରଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ମେରୁକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ କରିଦେବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନାମକ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଶର୍ବ (ଶିବ) ଠାରୁ ଏକ ଅର୍ବୁଦ—ଦଶ କୋଟି ବର୍ଷ—ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପାଇଥିଲା।
Verse 74
तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दारो नाम विश्रुत: । महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत्,उसीका श्रेष्ठ पुत्र मन्दार नामसे विख्यात हुआ, जो महादेवजीके वरसे एक अर्बुद वर्षोंतक इन्द्रके साथ युद्ध करता रहा
ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ‘ମନ୍ଦାର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା; ମହାଦେବଙ୍କ ବରଦାନରେ ସେ ଏକ ଅର୍ବୁଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲା।
Verse 75
विष्णोश्ष॒क्रंं च तद् घोरं वज़ञमाखण्डलस्य च । शीर्ण पुराभवत् तात ग्रहस्याड्रेषु केशव
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ତାତ କେଶବ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ର ଓ ଆଖଣ୍ଡଳ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବକାଳରେ ସେଇ ଗ୍ରହର ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଉପରେ ପୁରୁଣା ତୃଣ ପରି ଜୀର୍ଣ୍ଣ-ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 76
यत् तद् भगवता पूर्व दत्त चक्रं तवानघ । जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ନିଷ୍ପାପ! ଜଳାନ୍ତରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବଳଗର୍ବିତ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରି ଭଗବାନ ପୂର୍ବେ ତୁମକୁ ଯେ ଚକ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ଚକ୍ର ସ୍ୱୟଂ ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ) ଉତ୍ପାଦନ କରି ତୁମକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜସ୍ଯୁକ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଧର୍ଷ।
Verse 77
उत्पादितं वृषाड्केन दीप्तज्वलनसंनिभम् | दत्तं भगवता तुभ्य॑ दुर्धर्ष तेजसाद्भुतम्
ବୃଷାଙ୍କଧାରୀ ଭଗବାନ (ଶିବ) ତାହାକୁ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ—ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତ। ସେଇ ଭଗବାନ ତୁମକୁ ତାହା ଦାନ କଲେ; ତାହା ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜସ୍ଯୁକ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଧର୍ଷ।
Verse 78
न शव्यं द्रष्टमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम् । सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्
ପିନାକଧାରୀ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ତାହାକୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଭବ (ଶିବ) କହିଲେ—“ଏହା ସୁଦର୍ଶନ ହେଉ।”
Verse 79
सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम् । तज्जीर्णमभवत्् तात ग्रहस्याड्रेषु केशव
ସେତେବେଳେ ଲୋକରେ ତାହାର ନାମ ‘ସୁଦର୍ଶନ’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ତଥାପି, ତାତ କେଶବ! ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗ୍ରହର ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଉପରେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
Verse 80
ग्रहस्यथातिबलस्याजड्रे वरदत्तस्य धीमत: । न शस्त्राणि वहन्त्यड्रे चक्रवज्ञशतान्यपि
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ବର ପାଇଥିବା ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗ୍ରହଙ୍କ ଦେହକୁ ଚକ୍ର ଓ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସେକଡ଼ ଶସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭେଦିପାରୁନଥିଲା; ଦିବ୍ୟ କୃପାରେ ରକ୍ଷିତ ଜନଙ୍କ ପ୍ରତି କେବଳ ବଳ ଓ ଆୟୁଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।
Verse 81
अर्द्धमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा । शिवदत्तवरान् जष्नुरसुरेन्द्रान सुरा भूशम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଗ୍ରହ ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଚାପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବଦତ୍ତ ବରପ୍ରାପ୍ତ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରି ପରାଜିତ କଲେ; ଏଭଳି ଭାବେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିରହିଲା।
Verse 82
तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ | शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरो5भवत्
ରୁଦ୍ରଦେବ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାକୁ ତ୍ରିଲୋକର ଆଧିପତ୍ୟ ଦାନ କଲେ; ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଧୀଶ୍ୱର ହୋଇ ରହିଲା।
Verse 83
ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत् | तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभु:
ସେ ଆଉ କହିଲେ—“ତୁମେ ସଦା ମୋର ଅନୁଚର (ପାର୍ଷଦ) ହେବ”; ଏବଂ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ସହସ୍ରମାନଙ୍କର ଅୟୁତ—ଅର୍ଥାତ ଏକ କୋଟି—ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 84
कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानज: । तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुर:
ଅଜ (ଅଜନ୍ମା) ଭଗବାନ ତାକୁ ରାଜ୍ୟ ସହିତ କୁଶଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଧାତା ଶତମୁଖ ନାମକ ଏକ ମହାଅସୁରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 85
त॑ प्राह भगवांस्तुष्ट: कि करोमीति शंकर:
ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ପଚାରିଲେ— “କହ, ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି? ତୋର କେଉଁ ମନୋରଥ ପୂରଣ କରିବି?” ତେବେ ଶତମୁଖ କହିଲା— “ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦିଅ; ଏବଂ କେବେ ନ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ବଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କର।”
Verse 86
त॑ं वै शतमुख: प्राह योगो भवतु मे5द्भुत: । बलं॑ च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे
ତେବେ ଶତମୁଖ ତାଙ୍କୁ କହିଲା— “ଦୈବତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୋଗଶକ୍ତି ମିଳୁ; ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ, ଅକ୍ଷୟ ବଳ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରଦାନ କର।”
Verse 87
तथेति भगवानाह तस्य तद् वचन प्रभु: । स्वायम्भुव: क्रतुश्चापि पुत्रार्थम भवत् पुरा
ତାହାର କଥା ଶୁଣି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଭଗବାନ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ତାହା ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଏହିପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ପୁତ୍ର କ୍ରତୁ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ଯୋଗସାଧନା କରି ତିନିଶେ ବର୍ଷ ଧରି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ମନକୁ ନିଶ୍ଚଳ କରିଥିଲେ।
Verse 88
आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि । तस्य चोपददौ पुत्रान् सहस्न॑ क्रतुसम्मितान्
ଯୋଗଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ତିନିଶେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାରେ ଲୀନ ରହିଲେ। ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କୁ କ୍ରତୁସମ ମହିମାବାନ ଏକ ହଜାର ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 89
योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशय: । याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषि: परमधार्मिक:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ— “ହେ କୃଷ୍ଣ! ଯୋଗେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦେବଗୀତ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ— ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ଋଷି ଅଛନ୍ତି— ସେ ପରମଧାର୍ମିକ।”
Verse 90
वेदव्यासश्न योगात्मा पराशरसुतो मुनि:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଏବଂ ବେଦବ୍ୟାସ—ଯୋଗାତ୍ମା, ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୁନି।
Verse 91
सो<5पि शड्करमाराध्य प्राप्तवानतुलं यश: । पराशरजीके पुत्र मुनिवर वेदव्यास तो योगके स्वरूप ही हैं। उन्होंने भी शंकरजीकी आराधना करके वह महान् यश पा लिया, जिसकी कहीं तुलना नहीं है ।।
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆରାଧନା କରି ଅତୁଲ ଯଶ ଲାଭ କଲେ। ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୁନିବର ବେଦବ୍ୟାସ ଯୋଗସ୍ୱରୂପ; ସେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଉପାସନା କରି, ଯାହାର କୌଣସି ଉପମା ନାହିଁ ଏମିତି ମହାକୀର୍ତ୍ତି ପାଇଲେ। ଏବଂ ପୁରାତନକାଳରେ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଘବା (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅବଜ୍ଞା କରିଥିଲେ।
Verse 92
तांक्षापि दैवतश्रेष्ठ: प्राह प्रीतो जगत्पति:
ତେବେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତ୍ପତି, ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 93
महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टा: पुराभवन्
ପୁରାତନକାଳରେ ମହାଦେବଙ୍କ ରୋଷରୁ ଜଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ତେବେ ଦେବମାନେ—ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ରୁଦ୍ର—ସେହି ସପ୍ତକପାଳ ଯାଗ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜଳ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏଭଳି ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ତବେ ଭୂତଳରେ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା।
Verse 94
ताक्ष सप्तकपालेन देवैरन्या: प्रवर्तिता: । ततः पानीयमभवत् प्रसन्ने >यम्बके भुवि
ଦେବମାନେ ସପ୍ତକପାଳ ଯାଗ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜଳ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ; ପରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ) ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଭୂମିରେ ପାନୀୟ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା।
Verse 95
अन्रेर्भार्यापि भर्तां संत्यज्य ब्रह्म॒वादिनी । नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचन
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—‘ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଥିବା ଅନୃଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ପୁଣି କେବେ, କୌଣସି ପ୍ରକାରେ, ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ବଶରେ ପଡ଼ିବି ନାହିଁ।’
Verse 96
निराहारा भयादवत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—‘ଭୟରୁ ସେ ନିରାହାର ରହିଲେ—ଶତଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ।’
Verse 97
तामब्रवीद्धसन् देवो भविता वै सुतस्तव
ହସି ଦେବତା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଦେବି! ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ପୁତ୍ର ହେବ। ମୋର କୃପାରେ ଯଜ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୀ ଚରୁର ଦ୍ରବ କେବଳ ପାନ କରିଲେ, ପତିଙ୍କ ସହଯୋଗ ବିନା ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପୁତ୍ର ପାଇବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ସେ ତୁମ ବଂଶରେ ତୁମର ନାମରେ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ।’
Verse 98
विना भर्त्रां च रुद्रेण भविष्यति न संशय: । वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—‘ପତି ବିନା ମଧ୍ୟ—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମ ବଂଶରେ ସେ ପୁତ୍ର ତୁମ ନାମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛିତ ଖ୍ୟାତି ପାଇବ।’
Verse 99
विकर्णश्व महादेवं तथा भक्तसुखावहम् | प्रसाद्य भगवान् सिद्धि प्राप्तवान् मधुसूदन,मधुसूदन! ऐश्वर्यशाली विकर्णने भक्तसुखदायक महादेवजीको प्रसन्न करके मनोवांछित सिद्धि प्राप्त की थी
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—‘ଏହିପରି ଭକ୍ତସୁଖଦାୟକ ଭଗବାନ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ବିକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ହେ ମଧୁସୂଦନ! ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ।’
Verse 100
शाकल्य: संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि । आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव,केशव! शाकल्य ऋषिके मनमें सदा संशय बना रहता था। उन्होंने मनोमय यज्ञ (ध्यान)-के द्वारा भगवान् शिवकी नौ सौ वर्षोतक आराधना की
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ କେଶବ! ସଂୟତ ଓ ଦୃଢ଼ାତ୍ମା ଋଷି ଶାକଲ୍ୟ ମନୋଯଜ୍ଞ (ଅନ୍ତର୍ୟାଗ/ଧ୍ୟାନ) ଦ୍ୱାରା ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ; ଏବଂ ସେ ନଅଶେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳ ଭାବେ ସେହି ଭକ୍ତି ଜାରି ରଖିଲେ।
Verse 101
त॑ चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि । वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रिलोक्ये वै भविष्यति
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ କହିଲେ—“ବତ୍ସ! ତୁମେ ଗ୍ରନ୍ଥକାର ହେବ; ଏବଂ ତୁମ କୀର୍ତ୍ତି ତ୍ରିଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ।”
Verse 102
अक्षयं च कुल ते<स्तु महर्षिभिरलंकृतम् । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ: सूत्रकर्ता सुतस्तव,“तुम्हारा कुल अक्षय एवं महर्षियोंसे अलंकृत होगा। तुम्हारा पुत्र एक श्रेष्ठ ब्राह्मण एवं सूत्रकार होगा'
“ତୁମ କୁଳ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ ହେଉ। ତୁମ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ ଏବଂ ସୂତ୍ରକାର (ସୂତ୍ରରଚୟିତା) ହେବ।”
Verse 103
सावर्णिश्वापि विख्यात ऋषिरासीत् कृते युगे । इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ,सत्ययुगमें सावर्णिनामसे विख्यात एक ऋषि थे। उन्होंने यहाँ आकर छ: हजार वर्षोतक तपस्या की
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗରେ ‘ସାବର୍ଣ୍ଣି’ ନାମରେ ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ଋଷି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆସି ଛଅ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ତପ କଲେ।
Verse 104
तमाह भगवान् रुद्र: साक्षात् तुष्टोडस्मि तेडनघ । ग्रन्थकूल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामर:
ତେବେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହିଲେ—“ଅନଘ! ମୁଁ ତୁମପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମେ ଲୋକବିଖ୍ୟାତ ଗ୍ରନ୍ଥକାର ହେବ; ଏବଂ ଅଜର-ଅମର ହେବ।”
Verse 105
शक्रेण तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन । आराधितो<भूद् भक्तेन दिग्वासा भस्मगुण्ठित:
ପୁରା କାଳେ ବାରାଣସୀରେ ଶକ୍ର ଭକ୍ତିଭାବରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ; ସେ ଦିଗମ୍ବର ତପସ୍ବୀର ରୂପେ, ଦେହ ଭସ୍ମରେ ଲେପିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 106
नारदेन तु भक्त्यासौ भव आराधित: पुरा
ପୁରା କାଳେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ। ସେଇ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭବ ଏହି ବର ଦେଲେ—“ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟବାଦନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରି ପ୍ରଚାର କରିବ।”
Verse 107
तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुगगुरु: । तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्ममो न भविष्यति
ତାଙ୍କରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବଗୁରୁଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ମହାଦେବ କହିଲେ—“ତେଜ, ତପ ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ତୁମ ସମ କେହି ହେବେ ନାହିଁ।”
Verse 108
मयापि च यथा दृष्टो देवदेव: पुरा विभो
ହେ ବିଭୋ! ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୁରାକାଳେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲି।
Verse 109
यदर्थ च मया देव: प्रयतेन तथा विभो
ହେ ବିଭୋ! ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଦେବଙ୍କୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଥିଲି, ସେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।
Verse 110
यदवाप्तं॑ च मे पूर्व देवदेवान्महेश्वरात्
ଏବଂ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର—ମହାପ୍ରଭୁ—ଠାରୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲି, ସେହିକୁ ଏବେ ଯଥାର୍ଥରୂପେ ପ୍ରମାଣ ମାନି କହୁଛି।
Verse 111
पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशा:
ପୁରାତନ କାଳରେ, କୃତଯୁଗରେ, ହେ ତାତ, ଏକ ମହାଯଶସ୍ୱୀ ଋଷି ଥିଲେ।
Verse 112
तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुज:,उन्हींका मैं पुत्र हूँ। मेरे छोटे भाईका नाम धौम्य है। माधव! किसी समय मैं धौम्यके साथ खेलता हुआ पवित्रात्मा मुनियोंके आश्रमपर आया
ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଥିଲି, ଏବଂ ଧୌମ୍ୟ ମୋର ଅନୁଜ ଥିଲା।
Verse 113
कस्यचित् त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधव । आगच्छमाश्रमं क्रडिन् मुनीनां भावितात्मनाम्
ଏକ ସମୟରେ, ହେ ମାଧବ, ଧୌମ୍ୟ ସହ ଖେଳୁଖେଳୁ ମୁଁ ଭାବିତାତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।
Verse 114
तत्रापि च मया दृष्टा दुह्ममाना पयस्विनी । लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो हमृतोपमम्,वहाँ मैंने देखा, एक दुधारू गाय दुही जा रही थी। वहीं मैंने दूध देखा, जो स्वादमें अमृतके समान होता है
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏକ ପୟସ୍ୱିନୀ ଗାଈକୁ ଦୁହାଯାଉଥିବା ଦେଖିଲି; ଏବଂ ସେହି କ୍ଷୀରକୁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲି—ସ୍ୱାଦରେ ଅମୃତସମ।
Verse 115
ततो&5हमन्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तथा । क्षीरोदनसमायुक्त भोजन हि प्रयच्छ मे,तब मैंने बालस्वभाववश अपनी मातासे कहा--“माँ! मुझे खानेके लिये दूध-भात दो”
ତେବେ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବବଶେ ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲି— “ମାଆ! ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦୁଧ-ଭାତ ଦିଅ।”
Verse 116
अभावाच्चैव दुग्धस्य दु:खिता जननी तदा । ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव
ବାସୁଦେବ କହିଲେ— “ଦୁଧ ନଥିବାରୁ ସେତେବେଳେ ମାଆ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ହେ ମାଧବ, ସେ ପିଠାକୁ ପାଣି ସହ ଭଲଭାବେ ଘୋଳିଲେ।”
Verse 117
अथ गव्यं पयस्तात कदाचित् प्राशितं मया,तात! उसके पहले एक दिन मैंने गायका दूध पीया था। पिताजी यज्ञके समय एक बड़े भारी धनी कुटुम्बीके घर मुझे ले गये थे। वहाँ दिव्य सुरभी गाय दूध दे रही थी
ବାସୁଦେବ କହିଲେ— “ବତ୍ସ! ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଏକଦିନ ମୁଁ ଗାଈର ଦୁଧ ପିଇଥିଲି।”
Verse 118
पित्राहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत् । तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौ: सुरनन्दिनी
ବାସୁଦେବ କହିଲେ— “ଯଜ୍ଞକାଳରେ ପିତା ମୋତେ ଆମ ଜ୍ଞାତିକୁଳର ଏକ ମହାନ ଗୃହକୁ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସେ ଦିବ୍ୟ ଗାଈ—ସୁରନନ୍ଦିନୀ ସୁରଭି—ଦୁଧ ଝରାଉଥିଲା।”
Verse 119
तस्याहं तत् पय: पीत्वा रसेन हमृतोपमम् । ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्नैव उपलभ्य हि सम्भवम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ— “ଅମୃତ ସମାନ ରସାଳ ସେ ଦୁଧ ପିଇ ମୁଁ ଜାଣିଲି—ଦୁଧର ଗୁଣ କ’ଣ, ଏବଂ ତାହା କିପରି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।”
Verse 120
स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत् । ततो5हमन्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा
ପ୍ରିୟ, ସେ ପିଷ୍ଟରସ-ସଦୃଶ ଆହାର ମୋତେ ସନ୍ତୋଷ ଦେଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ବାଳ୍ୟଭାବରୁ ତେବେ ନିଜ ଜନନୀଙ୍କୁ କହିଲି।
Verse 121
तात! इसीलिये वह आटेका रस मुझे प्रिय नहीं लगा; अतः मैंने बालस्वभाववश ही अपनी मातासे कहा-- ।।
ପ୍ରିୟ, ସେହି କାରଣରୁ ସେ ମୋଟା ପିଷ୍ଟରସର ସ୍ୱାଦ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ବାଳ୍ୟସହଜ ସରଳତାରେ ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲି— “ମା, ତୁମେ ଯାହା ଦେଇଛ, ଏହା କ୍ଷୀରୋଦନ (ଦୁଧ-ଭାତ) ନୁହେଁ।” ତାପରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆବୃତ ମୋ ମାଆ, ମାତୃସ୍ନେହରେ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋ ମସ୍ତକକୁ ଘ୍ରାଣ କରି କହିଲେ— “ବତ୍ସ, ଯେ ମୁନିମାନେ ସଦା ବନରେ ରହି କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ଭାବିତାତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଦୁଧ-ଭାତ କେଉଁଠୁ ମିଳିବ?”
Verse 122
पुत्रस्नेहात् परिष्वज्य मूर्थ्नि चाप्राय माधव । कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम्
ମାଧବ! ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମସ୍ତକରେ ଚୁମ୍ବନ ଦେଇ (ମାଆ କହିଲେ)— “ବତ୍ସ! ଭାବିତାତ୍ମ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷୀରୋଦନ କେଉଁଠୁ?”
Verse 123
आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैनिषेविताम्
ସେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ—ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଧୃଢ଼ତପସ୍ବୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏବଂ ଯାହା ବାଲଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।
Verse 124
कुतः क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम् | “जो बालखिल्योंद्वारा सेवित दिव्य नदी गंगाका सहारा लिये बैठे हैं, पर्वतों और वनोंमें रहनेवाले उन मुनियोंको दूध कहाँसे मिलेगा? || १२३ $ ।।
ବନରେ ଥିବା, ପର୍ବତବାସୀ ସେଇ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଦୁଧ କେଉଁଠୁ ମିଳିବ? ସେମାନେ ପାବନ, ବନ୍ୟ ଆହାରରେ ନିର୍ଭର, ଏବଂ ବନାଶ୍ରମରେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
Verse 125
नास्ति पुत्र पयो5रण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—“ବତ୍ସ! ଏହି ଅରଣ୍ୟ ସୁରଭୀ-ବଂଶଶୂନ୍ୟ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଦୁଧ ସର୍ବଥା ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଗାଈ ନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ନଦୀ, କନ୍ଦରା, ପର୍ବତ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଜପରେ ନିରତ ଆମ ଋଷିମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।”
Verse 126
नदीगदह्दरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च । तपसा जप्यनित्यानां शिवो न: परमा गति:
ନଦୀ, ଗହ୍ୱର, ପର୍ବତ-ଶୈଳ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଜପରେ ନିତ୍ୟ ନିରତ ଆମ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବ ହିଁ ପରମ ଗତି ଓ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 127
अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम् । कुत: क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च
ବତ୍ସ! ବରଦାତା, ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିର ଓ ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିନଥିଲେ ଦୁଧ-ଭାତ, ସୁଖସମ୍ପଦ ଓ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର କେଉଁଠୁ ମିଳିବ?
Verse 128
त॑ प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शड्करम् | तत्प्रसादाच्च कामेभ्य: फल प्राप्स्यसि पुत्रक,“बेटा! सदा सर्वतोभावसे उन्हीं भगवान् शंकरकी शरण लेकर उनकी कृपासे ही इच्छानुसार फल पा सकोगे'
ବତ୍ସ! ସର୍ବଭାବରେ ସଦା ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ; ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବ।
Verse 129
जनन्यास्तद् वच: श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् प्राउजलि: प्रणतो भूत्वा इृदमम्बामचोदयम्,शत्रुसूदन! जननीकी वह बात सुनकर उसी समय मैंने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर माताजीसे यह पूछा--
ଜନନୀଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ, ହେ ଶତ୍ରୁହନ, ମୁଁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ନମ୍ର ହେଲି। ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଆଦରପୂର୍ବକ ମାତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି—ଧର୍ମର ମାର୍ଗ ମୋତେ ଦର୍ଶାନ୍ତୁ।
Verse 130
को5यमम्ब महादेव: स कथं च प्रसीदति । कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथठचन,“अम्व! ये महादेवजी कौन हैं? और कैसे प्रसन्न होते हैं? वे शिव देवता कहाँ रहते हैं और कैसे उनका दर्शन किया जा सकता है?
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—“ମା! ଏହି ମହାଦେବ କିଏ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ସେ ଦେବ କେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୋଇପାରିବ କି?”
Verse 131
तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं॑ तस्य च कीदृशम् । कथं ज्ञेय: प्रसन्नो वा दर्शयेज्जननि मम
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—“ମା! ଶର୍ବ (ଶିବ) କିପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟରେ ଜଣାଯାଏ? କିମ୍ବା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ମୋତେ କିପରି ଦର୍ଶନ ଦେଇପାରିବେ?”
Verse 132
एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला । मूर्थन्याप्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना
ମୁଁ ଏପରି କହିବା ସହିତ, ଗୋବିନ୍ଦ, ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ଭରିଥିବା ମୋ ମାଆ ଅଶ୍ରୁରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ମୋ ମସ୍ତକ ନିକଟକୁ ଆସି ସ୍ନେହରେ ତାହାକୁ ଘ୍ରାଣ କଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁମୟ ଚକ୍ଷୁରେ ମୋ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ହାତ ଫେରାଇଲେ।
Verse 133
प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन । दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ମୋ ମାଆ ସ୍ନେହରେ ମୋ ଗାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଛି ଓ ସହଲାଇ, ଦୈନ୍ୟଭାବ ଧରି—ହେ ସୁରୋତ୍ତମ—ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 134
अम्बोवाच दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तक: । दुराबाधश्र दुर्ग्राह्मो दुर्दुश्यो हकृतात्मभि:
ଅମ୍ବା କହିଲେ—“ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ମନରେ ଧାରଣ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ଭୟଙ୍କର ବିଘ୍ନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେମାନେ ଆତ୍ମସଂଯମ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଅଗମ୍ୟ—ଗ୍ରହଣ କରିବା କଠିନ, ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।”
Verse 135
यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिण: । स्थानानि च विचित्राणि प्रसादाक्षाप्पनेकश:
ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କର ଅନେକ ରୂପ ଅଛି। ତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଚିତ୍ର; ତାଙ୍କର କୃପାପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 136
को हि तत्त्वेन तद् वेद ईशस्य चरितं शुभम् । कृतवान् यानि रूपाणि देवदेव: पुरा किल | क्रीडते च तथा शर्व: प्रसीदति यथा च वै
ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ଯେଯେ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସେଇ ଶୁଭ ଚରିତ୍ରକୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଶର୍ବ କିପରି ଲୀଳା କରନ୍ତି ଏବଂ କେମିତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା କିଏ ବୁଝିପାରିବ?
Verse 137
हृदिस्थ: सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वर: । भक्तानामनुकम्पार्थ दर्शनं च यथाश्रुतम्
ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ, ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜନ୍ତି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁକମ୍ପାର୍ଥେ ସେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି—ଯଥା ଶ୍ରୁତି-ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଣାଯାଇଛି।
Verse 138
कृतवान् यानि रूपाणि कथितानि दिवौकसै:
ବତ୍ସ! ଦେବତାମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେ ଯେଯେ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।
Verse 139
अनुग्रहर्थ विप्राणां शूणु वत्स समासत: । तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
ବତ୍ସ! ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଯେଯେ ରୂପ କହିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ। ତୁମେ ଯାହା ଯାହା ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 140
अम्बोवाच ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि । विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भव:
ଅମ୍ବା କହିଲେ—ଭବ (ଶିବ) ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ରମାନେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 141
नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयो: । किरातशबराणां च जलजानामनेकश:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ପ୍ରେତ-ପିଶାଚମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ; କିରାତ ଓ ଶବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଜଳଜ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ (ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବତ୍ର ଦେଖାଯାଏ)।
Verse 142
कूर्मो मत्स्यस्तथा शड्ख: प्रवालाड्कुरभूषण:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ କୂର୍ମ, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଶଙ୍ଖ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ପ୍ରବାଳ ସଦୃଶ ଅଙ୍କୁରରେ ଭୂଷିତ। ବସନ୍ତ ଆଦି ଋତୁମାନଙ୍କର ନିତ୍ୟ-ନୂତନ ରୂପରେ, ନବ ପଲ୍ଲବରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେଇ ଦେଖା ଦିଅନ୍ତି। ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସର୍ପ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଏବଂ ପାତାଳବାସୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 143
यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि । वपुर्धारयते देवो भूयश्व विलवासिनाम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଦେବ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପୁନଃପୁନଃ ପାତାଳବାସୀମାନଙ୍କ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 144
व्याप्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्रिणाम् उलूकश्चशृगालानां रूपाणि कुरुतेडपि च,वे व्याप्र, सिंह, मृग, तरक्षु, रीछ, पक्षी, उल्लू, कुत्ते और सियारोंके भी रूप धारण कर लेते हैं
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ସିଂହ ଓ ମୃଗ; ତରକ୍ଷୁ, ଋକ୍ଷ (ଭାଲୁ) ଓ ପକ୍ଷୀ; ଏବଂ ଉଲୂକ (ପେଚା), ଶ୍ୱାନ ଓ ଶୃଗାଳ (ଶିଆଳ) ରୂପ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି।
Verse 145
हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम् | रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राज़््योरपि
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ମହାଦେବ ହଂସ, କାକ, ମୟୂର, ଗୋଧିକା (ଗିରଗିଟ) ଓ ସାରସର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବକ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବରୂପରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦେଖାନ୍ତି ଯେ ଦିବ୍ୟତା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; କୌଣସି ଜୀବ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସୀମାରୁ ବାହାରେ ନୁହେଁ।
Verse 146
करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम् । गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्टखराकृति:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି। ମହାଦେବ ଗୋରୂପରେ ଏବଂ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ ଓ ଗଧାର ଆକୃତିରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 147
छागशार्दूलरूपश्न अनेकमृगरूपधृक् । अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भव:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଭବ (ଶିବ) ଛାଗ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ (ବ୍ୟାଘ୍ର) ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ନାନା ପ୍ରକାର ମୃଗ—ବନ୍ୟ ପଶୁ—ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଦେହ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 148
दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां धारणस्तथा । षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षक:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ—ଦଣ୍ଡ, ଛତ୍ର ଓ କୁଣ୍ଡୀ (କମଣ୍ଡଳୁ)—ଧାରଣ କରନ୍ତି। କେବେ ଷଣ୍ମୁଖ, କେବେ ବହୁମୁଖ; କେବେ ତ୍ରିନେତ୍ର, ଆଉ କେବେ ବହୁଶିର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 149
अनेककटिपादश्न अनेकोदरवकक््त्रधृक् । अनेकपाणिपार्श्श्ष अनेकगणसंवृत:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ତାଙ୍କର କଟି ଓ ପାଦ ଅନେକ; ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ଉଦର ଓ ମୁଖ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅନେକ, ଏବଂ ଅନେକ ଗଣ ତାଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରୁ ଘେରି ରହନ୍ତି।
Verse 150
ऋषिगन्धर्वरूपश्व सिद्धचारणरूपधृक् । भस्मपाण्ड्रगात्रश्न चन्द्रार्थकृतभूषण:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଋଷି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣଙ୍କର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପବିତ୍ର ଭସ୍ମଲେପନରୁ ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ଧବଳ ଦିଶେ, ଏବଂ ଲଲାଟରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରର ଭୂଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 151
अनेकरावसंघुष्ट श्वानेकस्तुतिसंस्कृत: । सर्वभूतान्तकः सर्व: सर्वलोकप्रतिछ्तित:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ନାନା ପ୍ରକାର ନାଦ ଓ କୋଳାହଳରେ ସେ ଗଞ୍ଜିତ; ନାନାବିଧ ସ୍ତୁତିରେ ସେ ସମ୍ମାନିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅନ୍ତକ, ସ୍ୱୟଂ ସର୍ବସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ରୂପେ ସର୍ବଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 152
सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि । सर्वत्र भगवान् ज्ञेयो हृदिस्थ: सर्वदेहिनाम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଦ-ବଚନର ଆଧାର ମଧ୍ୟ। ସେଇ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବତ୍ର ଜାଣିବା ଉଚିତ—ସେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜମାନ।
Verse 153
यो हि यं कामयेत् काम॑ यस्मिन्नर्थेडर्च्यते पुनः । तत् सर्व वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ମଣିଷ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛାକୁ ଇଚ୍ଛେ ଏବଂ ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ଦେବେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଶିବ ସେ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ ଯଦି ତୁମେ କୌଣସି ବର କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧି ଚାହ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶରଣ ନିଅ।
Verse 154
नन्दते कुप्यते चापि तथा हुंकारयत्यपि । चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टिशी
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତି, କେବେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କୋପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଆଉ କେବେ ଭୟଙ୍କର ହୁଂକାର କରନ୍ତି। ସେ ହାତରେ ଚକ୍ର, ଶୂଳ, ଗଦା, ମୁସଳ, ଖଡ୍ଗ ଓ ପଟ୍ଟିଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 155
भूधरो नागमौज्जी च नागकुण्डलकुण्डली । नागयज्ञोपवीती च नागचर्मोत्तरच्छद:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଭୂଧର; ନାଗମେଖଳାଧାରୀ। ନାଗମୟ କୁଣ୍ଡଳରେ କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ; ନାଗଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ନାଗଚର୍ମକୁ ଉତ୍ତରୀୟ ଭାବେ ଓଢ଼ନ୍ତି।
Verse 156
हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम् । वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युत:,वे अपने गणोंके साथ रहकर हँसते हैं, गाते हैं, मनोहर नृत्य करते हैं और विचित्र बाजे भी बजाते हैं
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ହସନ୍ତି, ଗାନ କରନ୍ତି, ମନୋହର ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ବାଦ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବଜାନ୍ତି।
Verse 157
वल्गते जृम्भते चैव रुदते रोदयत्यपि । उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वर:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର କେବେ ଲାଫିଉଠନ୍ତି, କେବେ ଜମ୍ଭାଇ ନେନ୍ତି; କେବେ କାନ୍ଦନ୍ତି, ଆଉ କେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦାନ୍ତି। କେବେ ଉନ୍ମତ୍ତ କିମ୍ବା ମତ୍ତଙ୍କ ପରି କଥା କହନ୍ତି, ଆଉ କେବେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଉତ୍ତମ ବଚନ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 158
अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन् नयनैर्जनम् । जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुखम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ରୌଦ୍ର ଭାବରେ ଅତ୍ୟଧିକ ହସନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ନୟନରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୀତ କରନ୍ତି। ତଥାପି ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଜାଗନ୍ତି, ଶୁଅନ୍ତି ଓ ସୁଖରେ ଜମ୍ଭାଇ ନେନ୍ତି।
Verse 159
कभी भयंकर रूप धारण करके अपने नेत्रोंद्वारा लोगोंमें त्रास उत्पन्न करते हुए जोर- जोरसे अट्टहास करते, जागते, सोते और मौजसे अँगड़ाई लेते हैं ।।
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଜପ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ଜପ୍ୟ (ଜପରେ ଆହ୍ୱାନୀୟ) ମଧ୍ୟ। ସେ ତପ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତପ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଏ। ସେ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି ଓ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି।
Verse 160
वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने । दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धों युवा तथा
ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ, ଯୂପସ୍ତମ୍ଭରେ, ଗୋଶାଳାରେ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ—ସେ ଦେଖାଯାଏ, ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ବାଳକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବା ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦିଏ।
Verse 161
क्रीडते ऋषिकन्याभिक्रषिपत्नीभिरेव च । ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्नो विकृतलोचन:
ସେ ଋଷିକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ମୁନିପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ। କେବେ ଊର୍ଧ୍ୱକେଶ, କେବେ ମହାଶେଫ, କେବେ ନଗ୍ନ, ଆଉ କେବେ ବିକୃତଲୋଚନ (ଭୟଙ୍କର ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ) ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 162
गौर: श्यामस्तथा कृष्ण: पाण्डुरो धूमलोहित: । विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासा: सर्ववासक:
କେବେ ସେ ଗୌର, କେବେ ଶ୍ୟାମ, କେବେ କୃଷ୍ଣ, କେବେ ପାଣ୍ଡୁର; କେବେ ଧୂମବର୍ଣ୍ଣ, କେବେ ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ। କେବେ ତାଙ୍କ ନେତ୍ର ବିକୃତ ଲାଗେ, ଆଉ କେବେ ସୁନ୍ଦର ବିଶାଳ ନେତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ। କେବେ ଦିଗମ୍ବର, ଆଉ କେବେ ସର୍ବପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ରରେ ବିଭୂଷିତ।
Verse 163
अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिण: । अनाट्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते को5स्य तत्त्वतः
ସେ ଅରୂପ—ଅରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆଦ୍ୟ; ରୂପାତୀତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ରୂପର କାରଣ। ସେ ଅଜ—ଯାହାର ନ ଆଦି ଅଛି, ନ ଅନ୍ତ। ତାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସତ୍ୟରୂପେ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?
Verse 164
हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञित: । ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्मो महेश्वर:
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେଇ ପ୍ରାଣ, ସେଇ ମନ ଏବଂ ସେଇ ଜୀବାତ୍ମା ରୂପେ ବିରାଜିତ। ସେଇ ଯୋଗସ୍ୱରୂପ, ସେଇ ଯୋଗୀ, ସେଇ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସେଇ ପରମାତ୍ମା। ମହେଶ୍ୱର ଭକ୍ତିଭାବରେ ମାତ୍ର ଗ୍ରାହ୍ୟ।
Verse 165
वादको गायनश्वैव सहस्रशतलोचन: । एकवतक्त्रो द्विवक्त्रश्न त्रिवक्त्रोडनेकवक्त्रक:,वे बाजा बजानेवाले और गीत गानेवाले हैं। उनके लाखों नेत्र हैं। वे एकमुख, द्विमुख, त्रिमुख और अनेक मुखवाले हैं
ସେଠାରେ ବାଦ୍ୟ ବଜାଉଥିବା ଓ ଗାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଶତ-ସହସ୍ର ନୟନ ଅଛି; ସେମାନେ ଏକମୁଖ, ଦ୍ୱିମୁଖ, ତ୍ରିମୁଖ ଓ ଅନେକମୁଖ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 166
तद्धक्तस्तद्गतो नित्य॑ तन्निष्ठस्तत्परायण: । भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितम्
ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ହେଅ, ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କରେ ମନ ଲଗାଅ। ସେଇ ଏକନିଷ୍ଠାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ପରମ ଶରଣ ମାନ। ପୁତ୍ର, ମହାଦେବଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଭଜ; ତେବେ ତୁମେ ଇପ୍ସିତ ଲାଭ କରିବ।
Verse 167
जनन्यास्तद् वच: श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् । मम भक्तिर्महादेवे नैप्ठेकी समपद्यत
ମୋ ମାଆଙ୍କର ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି, ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍, ସେହି ସମୟରୁ ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଭକ୍ତି ନୈଷ୍ଠିକ—ଦୃଢ଼ ଓ ଅଚଳ—ହୋଇଗଲା।
Verse 168
शत्रुसूदन श्रीकृष्ण! माताका वह उपदेश सुनकर तभीसे महादेवजीके प्रति मेरी सुदृढ़ भक्ति हो गयी ।।
ତାପରେ ମୁଁ ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲି। ପୂରା ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ମୁଁ ବାମ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଠିର ଅଗ୍ରଭାଗ ଉପରେ ମାତ୍ର ଭରସା କରି ଦାଁଡ଼ି ରହିଲି।
Verse 169
एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततो 5भवम् । द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजन:
ପ୍ରଥମ ପୂରା ଏକଶ ବର୍ଷ ମୁଁ କେବଳ ଫଳାହାରରେ ରହିଲି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତକରେ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଖାଇ ରହିଲି, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଶତକରେ କେବଳ ଜଳ ପାନ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କଲି।
Verse 170
शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदा भवम् | एकं वर्षसहसत्रं तु दिव्यमाराधितो मया,फिर शेष सात सौ वर्षोतक केवल हवा पीकर रहा। इस प्रकार मैंने एक सहस्र दिव्य वर्षोतक उनकी आराधना की
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ମୁଁ କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି ସାତଶେ ବର୍ଷ ରହିଥିଲି। ଏହିପରି ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଭକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲି।
Verse 171
ततस्तुष्टो महादेव: सर्वलोके श्वरः: प्रभु: । एकभक्त इतितकज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा,तदनन्तर सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी भगवान् महादेव मुझे अपना अनन्यभक्त जानकर संतुष्ट हुए और मेरी परीक्षा लेने लगे
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ମୋତେ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ଜାଣି, ମୋର ଭକ୍ତିର ଦୃଢତା ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ସେତେବେଳେ ସେ ମୋତେ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 172
शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृत: । सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिमहायशा:
ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସହସ୍ରାକ୍ଷ ମହାଯଶସ୍ବୀ ବଜ୍ରପାଣି ହୋଇ ସେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 173
सुधावदातं रक्ताक्ष॑ं स्तब्धकर्ण मदोत्कटम् । आवेष्टितकरं घोर चतुर्दष्टं महागजम्
ମୁଁ ସେ ମହାଗଜକୁ ଦେଖିଲି—ସୁଧା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତନେତ୍ର, ଉଦ୍ଧତ କାନ, ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ, ଘୁରାଇଥିବା ଶୁଣ୍ଡ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଚତୁର୍ଦନ୍ତ।
Verse 174
समास्थित: स भगवान् दीप्यमान: स्वतेजसा । आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषित:
ସେ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ସ୍ଥିରଭାବେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ—ମୁକୁଟଧାରୀ ହୋଇ, ହାର ଓ କେୟୂରରେ ଭୂଷିତ।
Verse 175
पाण्डुरेणातपत्रेण प्रियमाणेन मूर्थनि । सेव्यमानो5प्सरोभि श्व् दिव्यगन्धर्वनादितै:
ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ ଉପରେ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଧରା ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ବିସ୍ତାରିତ ଥିଲା। ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତଧ୍ୱନି ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା—ପୁଣ୍ୟଫଳରେ ଲଭ୍ୟ ରାଜସମ୍ମାନ ଓ ଅଲୌକିକ ସୌଭାଗ୍ୟର ଏକ ମହାଦୃଶ୍ୟ।
Verse 176
ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्ते5हं द्विजोत्तम । वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत् ते मनसि वर्तते
ତେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ମୋତେ କହିଲେ—“ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ତୁମପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମ ମନରେ ଯେ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେହି ବର ମୋଠାରୁ ବାଛ।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲା ନାହିଁ; ତଥାପି ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ହର୍ଷ ପ୍ରକାଶ କରି ମୁଁ ଦେବରାଜଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲି।
Verse 177
शक्रस्य तु वच: श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम् । अब्रुवंश्व तदा हृष्टो देवराजमिदं वच:
ଶକ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି ନାହିଁ। ତଥାପି ବାହ୍ୟତଃ ହର୍ଷ ପ୍ରକାଶ କରି ମୁଁ ଦେବରାଜଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲି।
Verse 178
नाहं त्वत्तो वरं काडक्षे नान्यस्मादपि दैवतात् | महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,'सौम्य! मैं महादेवजीके सिवा तुमसे या दूसरे किसी देवतासे वर लेना नहीं चाहता। यह मैं सच्ची बात कहता हूँ
ସୌମ୍ୟ! ମୁଁ ତୁମଠାରୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତାଠାରୁ ବର ଚାହେଁ ନାହିଁ। ମହାଦେବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି—ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 179
सत्यं सत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत् सुनिश्चितम् | न यन्महे श्वरं मुक्त्वा कथान्या मम रोचते
ହେ ଶକ୍ର! ଆମର ଏହି କଥା ସତ୍ୟ—ସତ୍ୟ ହିଁ—ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚିତ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି କଥା ମୋତେ ରୁଚେ ନାହିଁ।
Verse 180
पशुपतिवचनाद् भवामि सद्य: कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाख: । अपशुपतिवरप्रसादजा मे त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ପଶୁପତିଙ୍କ ବଚନରେ ମୁଁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆନନ୍ଦରେ କୀଟ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ଅନେକ ଶାଖାଯୁକ୍ତ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ପଶୁପତି (ଶିବ) ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ବର-ପ୍ରସାଦରେ ଯଦି ମୋତେ ତ୍ରିଭୁବନର ରାଜ୍ୟ-ବୈଭବ ମିଳେ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଇଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
Verse 181
जन्म श्व॒पाकम ध्ये5पि मे5स्तु हरचरणवन्दनरतस्य । मा वानीश्वरभक्तो भवानि भवने5पि शक्रस्य
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଯଦି ହର (ଶଙ୍କର)ଙ୍କ ଚରଣର ବନ୍ଦନାରେ ରତ ରହିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳେ, ତେବେ ମୋର ଜନ୍ମ ଚାଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉ—ସେଥି ମୋତେ ସହର୍ଷ ଗ୍ରହଣୀୟ। କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଅନନ୍ୟଭକ୍ତି ବିନା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବାସ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
Verse 182
वाय्वम्बुभुजो5पि सतो नरस्य दुःखक्षय: कुतस्तस्य । भवति हि सुरासुरगुरौ यस्य न विश्वेश्वरे भक्ति:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—କେହି ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ବାୟୁ ଓ ଜଳ ପିଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଯାହାର ସୁରାସୁର-ଗୁରୁ ଭଗବାନ୍ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାର ଦୁଃଖକ୍ଷୟ କେମିତି ହେବ?
Verse 183
अलमन्याभिस्तेषां कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभि: । येषां न क्षणमपि रुचितो हरचरणस्मरणविच्छेद:
ଯେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦ ସ୍ମରଣରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ରୁଚେ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥା ବ୍ୟର୍ଥ।
Verse 184
हरचरणनिरतमतिना भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य । संसारभयं न भवति हरभक्तिरसायनं पीत्वा
କୁଟିଳ କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ହର (ଶଙ୍କର)ଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦର ଚିନ୍ତନରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଶିବଭକ୍ତିରୂପ ରସାୟନ ପାନ କଲେ ସଂସାରଭୟ ରହେ ନାହିଁ।
Verse 185
दिवसं दिवसार्ध वा मुहूर्त वा क्षणं लवम् न हालब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शडूकरे
ଯାହାର ଉପରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ କୃପା ନାହିଁ, ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଗୋଟିଏ ଦିନ, ଅର୍ଧଦିନ, ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଗୋଟିଏ କ୍ଷଣ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଲବମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 186
अपि कीट: पतड़्जो वा भवेयं शड्कराज्ञया । न तु शक्र त्वया दत्त त्रलोक्यमपि कामये
ହେ ଶକ୍ର! ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ କୀଟ କିମ୍ବା ପତଙ୍ଗ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଦେଇଥିବା ତ୍ରିଲୋକର ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
Verse 187
श्वापि महेश्वरवचनाद् भवामि स हि नः पर: काम: । त्रिदशगणराज्यमपि खलु नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम्
ହେ ଶକ୍ର! ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ବଚନରେ ମୁଁ କୁକୁର ମଧ୍ୟ ହୋଇଯିବି—ସେଇ ମୋର ପରମ ଇଚ୍ଛା। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା ଦେବଗଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
Verse 188
न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं न ब्रह्मलोक॑ न च निष्कलत्वम् | न सर्वकामानखिलान् वृणोमि हरस्य दासत्वमहं वृणोमि
ମୁଁ ନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାହେଁ, ନ ଦେବରାଜ୍ୟକୁ, ନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ, ନ ନିଷ୍କଳ (ନିର୍ଗୁଣ) ମୋକ୍ଷକୁ। ସମସ୍ତ କାମନାର ପୂରଣକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବରଣ କରେ ନାହିଁ—ମୁଁ କେବଳ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଦାସତ୍ୱକୁ ହିଁ ବରଣ କରେ।
Verse 189
यावच्छशाड्कधवलामलबद्धमौलि- न प्रीयते पशुपतिर्भगवान् ममेश: । तावज्जरामरणजन्मशताभिषघातै- दुःखानि देहविहितानि समुद्गह्यामि
ଯାହାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଶଶାଙ୍କ-ସଦୃଶ ଧବଳ ଓ ନିର୍ମଳ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରର ମୁକୁଟ ବନ୍ଧା ଅଛି, ସେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଭଗବାନ ପଶୁପତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନ୍ମ–ଜରା–ମୃତ୍ୟୁର ଶତଶଃ ଆଘାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେହଗତ ଦୁଃଖର ଭାରକୁ ମୁଁ ବହନ କରିଚାଲିବି।
Verse 190
दिवसकरशशाड्कवद्िदीप्तं त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम् । अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम्
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ; ଯିଏ ତ୍ରିଭୁବନର ସାରସ୍ୱରୂପ, ଯାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାରତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯିଏ ଜଗତର ଆଦିକାରଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅଜର ଓ ଅମର—ସେଇ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ବିନା ଏହି ସଂସାରରେ କେଉଁ ପୁରୁଷ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ?
Verse 191
यदि नाम जन्म भूयो भवति मदीयेै: पुनर्दोषै: । तस्मिंस्तस्मिउजन्मनि भवे भवेन्मे$क्षया भक्ति:
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ମୋର ନିଜର ପୁନଃପୁନଃ ଦୋଷ ହେତୁ ଯଦି ମୋତେ ଏହି ଜଗତରେ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ମୋର ଏହି ଇଚ୍ଛା—ସେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଭକ୍ତି ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବିନାଶୀ ରହୁ।
Verse 192
शक्र उवाच कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे । येन शरवददृतेडन्यस्मात् प्रसादं नाभिकाड्क्षसि
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—ହେ ଈଶ! ହେ କାରଣର ମଧ୍ୟ କାରଣ! ପୁନର୍ଭବ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ)ର ହେତୁ କ’ଣ? ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରମାଣରେ ଆପଣ ଶର୍ବ (ଶିବ) ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ କୃପା-ପ୍ରସାଦ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁନାହାନ୍ତି?
Verse 193
उपमन्युरुवाच सदसद् व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिन: । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद् वृणीमहे
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ଦେବରାଜ! ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯାହାକୁ ଭିନ୍ନ ମତାନୁସାରେ ସତ୍-ଅସତ୍, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ, ଏକ ଓ ଅନେକ ବୋଲି କହନ୍ତି—ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ବର ମାଗିବୁ।
Verse 194
अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम् । आत्मानं परमं यस्माद् वरं तस्माद् वृणीमहे
ଯାହାଙ୍କର ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଯାହାଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ୟ; ଯିଏ ଚିତ୍ତର ଚିନ୍ତନଶକ୍ତିରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ—ଏହି କାରଣରୁ ଯାହାଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା କୁହାଯାଏ—ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ବର ପାଇଁ ବରଣ କରୁ।
Verse 195
ऐश्वर्य सकल॑ यस्मादनुत्पादितमव्ययम् | अबीजाद् बीजसम्भूतं वरं तस्माद् वृणीमहे
ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଅନୁତ୍ପନ୍ନ, ଅବ୍ୟୟ ଓ ଅକ୍ଷୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ଅବୀଜ ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ବୀଜସମ୍ଭୂତ ସମସ୍ତ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ—ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ବର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ।
Verse 196
तमस: परम ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम् य॑ ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद् वृणीमहे
ସେ ଅଜ୍ଞାନ-ତମସର ପାରେ ଥିବା ଚିନ୍ମୟ ପରମଜ୍ୟୋତି; ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ତପ; ଯାହାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ କେବେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେଇ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଆମେ ବର ଚାହୁଁ।
Verse 197
भूतभावनभावज्ञ सर्वभूताभिभावनम् | सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरन्दर
ପୁରନ୍ଦର! ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାବକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରାଭବ-ଲୟର ମଧ୍ୟ ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଯିଏ ସର୍ବଗତ ଓ ସର୍ବଦାତା ଦେବ—ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।
Verse 198
हेतुवादैर्विनिर्मुक्ते सांख्ययोगार्थदं परम् यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद् वृणीमहे
ଯିଏ ହେତୁବାଦ ଓ ବାଦବିବାଦର ଯୁକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ପରମ; ଯିଏ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ପରମ ପ୍ରୟୋଜନ ଦାନ କରନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରନ୍ତି—ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ବର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ।
Verse 199
मघवन् मघवात्मान यं वदन्ति सुरेश्वरम । सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद् वृणीमहे,मघवन! ज्ञानी पुरुष जिन्हें देवेश्वर इन्द्ररूप तथा सम्पूर्ण भूतोंके गुरुदेव बताते हैं, उन्हींसे हम वर लेना चाहते हैं
ମଘବନ୍, ମଘବାତ୍ମନ୍! ଯାହାଙ୍କୁ ଲୋକେ ସୁରେଶ୍ୱର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଗୁରୁଦେବ ବୋଲି କହନ୍ତି—ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ବର ଚାହୁଁ।
Verse 200
य: पूर्वमसृजद् देवं ब्रह्माणं लोकभावनम् । अण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद् वृणीमहे
ଯିଏ ଆଦିକାଳରେ ଲୋକଭାବନ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ଆକାଶକୁ ମହାଣ୍ଡରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ—ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ବର ମାଗୁଛୁ।
Frequently Asked Questions
Upamanyu faces a choice between accepting boons from a powerful deity in disguise (Śakra/Indra-form) versus maintaining exclusive fidelity to Mahādeva; the dilemma tests whether spiritual aims are instrumentally negotiated or steadfastly oriented to the highest object of devotion.
The chapter teaches that ultimate stability and auspiciousness are pursued through disciplined devotion and self-restraint: even when cosmic power is offered, ethical clarity lies in refusing lesser ends and aligning intention with a single highest principle.
Yes in functional terms: the narrative explicitly links steadfast bhakti and tapas to concrete outcomes—darśana, knowledge, enduring well-being, and divine proximity—positioning the chapter as a model for how understanding and reciting Śiva’s greatness supports liberation-oriented conduct.