Adhyaya 21

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु / प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଅଧୋଲୋକବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେତେଦୂର ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେତେଦୂର ସେମାନେ ନିଜ ଆଲୋକ-ପ୍ରଭାରେ, ନିଜ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ, ଉଚ୍ଚରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 2

सप्तानां तु समुद्राणां द्वीपानां सतु विस्तरः / विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः

ସାତ ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ଯେ ବିସ୍ତାର, ସେହିଟି ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାରର ଅର୍ଧଭାଗରେ ଅଛି; ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ବାହ୍ୟଦିଗରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

Verse 3

पर्यासपरिमाणं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः / पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଯେତେ ପରିଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପେ, ସେହି ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ଦିବ (ଆକାଶ) କୁ ଭୂମି ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି।

Verse 4

अवति त्रीनिमांल्लोकान् यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् / अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ଅବିଧାତୃସ୍ୱରୂପ ‘ପ୍ରକାଶ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ‘ଅବନ’ (ରକ୍ଷା) କରିବାରୁ ସେ ‘ରବି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 5

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः / महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते

ଏହାପରେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରମାଣ କହିବି। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହି ବର୍ଷରେ ‘ମହୀ’ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 6

अस्य भारतवर्षस्य विष्कंभात्तुल्यविस्तृतम् / मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत

ଏହି ଭାରତବର୍ଷର ବ୍ୟାସ ସମାନ ଭାବେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତୃତ; ତାହାର ଯୋଜନ ପରିମାଣ ଜାଣ।

Verse 7

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु / विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले

ଭାସ୍କରଙ୍କ ବିସ୍ତାର ନବସହସ୍ର ଯୋଜନ; ମଣ୍ଡଳରେ ତାଙ୍କ ପରିଣାହ (ପରିଧି) ବିସ୍ତାରର ତିନିଗୁଣ।

Verse 8

विष्कंभमण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी / अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह

ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳରେ ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଭାସ୍କରଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ। ଏବେ ପୃଥିବୀର ପ୍ରମାଣ ଯୋଜନ ସହ କହିବି।

Verse 9

सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् / इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः

ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ଯେ ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ—ସେସବୁ ଏଠାରେ ପୁରାଣରେ ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ସଂଖ୍ୟାତ।

Verse 10

तद्वक्ष्यामि समाख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः / अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह

ଏବେ ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଭିମାନୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହିବି; ଯେ ଅଭିମାନୀ ପୂର୍ବେ ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି ଓ ଯେ ସମାନ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଗଣ୍ୟ।

Verse 11

देवा ये वै व्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च / तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्

ଯେ ଦେବମାନେ ରୂପ ଓ ନାମ ସହିତ ପୂର୍ବେ ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଏହି ବସୁଧାତଳକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 12

दिवास्तु सन्निवेशं वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः / शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता

ଦିନମାନଙ୍କର ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନ୍ୟାସ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନୁସାରେ; ଏବଂ ପୃଥିବୀର ସମଗ୍ର ବିସ୍ତାର ‘ଶତାର୍ଦ୍ଧକୋଟି’ (ପଚାଶ କୋଟି) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 13

तस्या ऊर्द्ध्वप्रमाणेन मेरोर्यावत्तु संस्थितिः / पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः

ତାହାର (ପୃଥିବୀର) ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ମେରୁ ଯେତେ ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିତ; ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧ ବିସ୍ତାର ଯୋଜନାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 14

मेरोर्मध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता / तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः

ମେରୁର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ଏକେକ କୋଟି (ପରିମାଣ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ପୁନଃ ଶତସହସ୍ରମାନଙ୍କରେ ନବତିରୁ ଏକ କମ (ଅର୍ଥାତ 89) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 15

पञ्चाशत्तु सहस्राणि पृथिव्यर्द्धस्य मण्डलम् / गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः

ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧମଣ୍ଡଳର ପରିମାଣ ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି ଗଣିତ; ଯୋଜନ-ଗଣନାରେ ଏହା ଏକାଦଶ କୋଟି ସ୍ମୃତ।

Verse 16

तथा शतसहस्राणि सप्तत्रिंशाधिकानि तु / इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्

ତଥା ସପ୍ତତ୍ରିଂଶ ଅଧିକ ଶତସହସ୍ର (ଯୋଜନ); ଏହିପରି ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ-ଅନ୍ତର ମଣ୍ଡଳର ପରିମାଣ ସଂଖ୍ୟାତ।

Verse 17

तारकासंनिवेशास्य दिवि याव च्च मण्डलम् / पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्

ଦିବ୍ୟ ଆକାଶରେ ତାରାମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସର ଯେତେ ମଣ୍ଡଳ, ଭୂମିର ପରିଧି-ବିନ୍ୟାସର ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ସେତେ।

Verse 18

पर्यासपरिमाणेन भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् / सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्

ପରିଧି-ପରିମାଣରେ ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଭୂମି ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହିଠାରେ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନ ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 19

पर्यायपरिमाणेन मण्डलानुगतेन च / उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्

ପର୍ଯ୍ୟାୟ-ପରିମାଣ ଓ ମଣ୍ଡଳାନୁଗତ ଭାବେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉପରେ ଛତ୍ର ପରି ପରିମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 20

संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः / एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्

ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥିତି ବିଧିତ; ଏହା ଅଣ୍ଡକପାଳ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଆବରଣ)ର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି କୁହାଗଲା।

Verse 21

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी / भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः

ଏହି ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପସହିତ ମେଦିନୀ ଅଛି; ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁବର୍ଲୋକ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଲୋକ।

Verse 22

महर्ल्लोको जनश्चैव तपः सत्यं च सप्तमम् / एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः

ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଏବଂ ସପ୍ତମ ସତ୍ୟଲୋକ—ଏହି ସାତ ଲୋକ ଛତ୍ରାକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

Verse 23

स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् / दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः

ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆବରଣଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଧାରିତ; ଏବଂ ବାହାରେ ସେହି ପ୍ରକୃତିଗୁଡ଼ିକ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ହୋଇ ଆବରଣ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 24

पूर्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परात् / अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः

ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପୂରିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ଘନୋଦଧି (ଘନ ସମୁଦ୍ର) ବସିଛି।

Verse 25

पृथिव्या मण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते / घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा

ପୃଥିବୀର ସମଗ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଘନ ଜଳଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଇ ଘନ ସମୁଦ୍ର, ହେ ନାଥ, ପରସ୍ଥିତ ଘନ ତେଜରେ ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 26

बाह्यतो घनतेजस्च तिर्य्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम् / संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्

ବାହ୍ୟତଃ ଘନ ତେଜ ଅଛି; ଏହି ମଣ୍ଡଳ ତିର୍ୟକ୍ ଓ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ। ନିୟତ ଘନ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୋଇ ଏହା ସ୍ଥିର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 27

घनवातं तथाकाशमाकाशं च महात्मना / भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः

ଘନ ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ଆକାଶ ମଧ୍ୟ—ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସମସ୍ତ ଭୂତାଦି ଦ୍ୱାରା ବୃତ; ଭୂତାଦି ମଧ୍ୟ ମହତ୍ ଦ୍ୱାରା ବୃତ।

Verse 28

वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्य यात्मना / पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्

ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ତ, ପ୍ରଧାନ ଓ ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ବୃତ। ଏବେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପୁରଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ମୁଁ କହିବି।

Verse 29

ज्योतिर्गुणप्रचारस्य प्रमाणपरिसिद्धये / मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि

ଜ୍ୟୋତିର ଗୁଣ-ପ୍ରଚାରର ପ୍ରମାଣ-ପରିସିଦ୍ଧି ପାଇଁ—ମେରୁର ପ୍ରାଚ୍ୟ ଦିଗରେ ଏବଂ ମାନସର ଶିରୋଭାଗରେ (ଏହା ଅବସ୍ଥିତ)।

Verse 30

वस्वौकसारा माहेन्द्री पुरी हेमपरिष्कृता / दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

ବସ୍ୱୌକସାରା ନାମକ ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ ପୁରୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ସେହି ପୁରୀ ପୁନର୍ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣେ, ମାନସ ପର୍ବତର ଶିଖରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 31

वैवस्वतो निव सति यमः संयमने पुरे / प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

ବୈବସ୍ୱତ ଯମ ସଂୟମନ ପୁରୀରେ ନିବାସ କରନ୍ତି; ସେହି ପୁରୀ ପୁନର୍ମେରୁର ପଶ୍ଚିମେ, ମାନସ ପର୍ବତର ଶିଖରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 32

सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः / वरुणो यादसां नाथस्सुखाख्ये वसते पुरे

ଧୀମାନ ବରୁଣଙ୍କ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ‘ସୁଖା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଜଳଚରମାନଙ୍କ ନାଥ ବରୁଣ ସେହି ‘ସୁଖା’ ପୁରୀରେ ବସନ୍ତି।

Verse 33

दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि / तुल्या महेन्द्रपुर्य्यास्तु सोमस्यापि विभावरी

ମେରୁର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମାନସ ପର୍ବତର ଶିଖରେ, ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ ସୋମଙ୍କ ‘ବିଭାବରୀ’ ପୁରୀ ଅଛି।

Verse 34

मानसोत्तरवृष्टे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् / स्थिता धर्मव्यवस्थार्थ लोकमंरक्षणाय च

ମାନସୋତ୍ତରବର୍ଷରେ ଲୋକପାଳମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଏବଂ ଲୋକର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ।

Verse 35

लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने / काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत

ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଉପରେ, ସର୍ବତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ହୁଏ, ଦିଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତି ତାହା ଜାଣ।

Verse 36

दक्षिणो ऽपक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅପକ୍ରମ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ା ତୀର ପରି ସରେ; ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି ସେ ସତତ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 37

मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः / वैवस्वते संयमते उदयस्तत्र दृश्यते

ଯେତେବେଳେ ଭାସ୍କର ଅମରାବତୀରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ସଂୟମଲୋକରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 38

सुखायामर्द्धरात्रं स्याद्विभायामस्तमेति च / वैवस्वते संयमने मध्यगः स्याद्रविर्यदा / सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते

ସୁଖାରେ ସେତେବେଳେ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ହୁଏ, ବିଭାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଯାଏ। ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ସଂୟମଲୋକରେ ଯେତେବେଳେ ରବି ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ସୁଖା ଓ ବାରୁଣୀରେ ସେ ଉଦୟମାନ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 39

विभाया मर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्यामस्तमेति च / यदा दक्षिणपुर्वेषामपराह्णो विधीयते

ବିଭାରେ ସେତେବେଳେ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ହୁଏ ଏବଂ ମାହେନ୍ଦୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଅପରାହ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 40

दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वह्णः परिकी र्त्तितः / तेषामपररात्रश्च ये जना उत्तराः परे

ଦକ୍ଷିଣ–ପଶ୍ଚିମ ଦେଶବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସମୟ ‘ପୂର୍ବାହ୍ନ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଦୂର ଉତ୍ତରବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ସମୟ ‘ଅପରରାତ୍ରି’ ମନାଯାଏ।

Verse 41

देशा उत्तरपूर्वा ये पूवरात्रस्तु तान्प्रति / एवमेवोत्तरेष्वर् के भुवनेषु विराजते

ଉତ୍ତର–ପୂର୍ବ ଦେଶମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସମୟ ‘ପୂର୍ବରାତ୍ରି’; ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଭୁବନମାନେ କାଳ ମହିମାରେ ବିରାଜେ।

Verse 42

सुखायासथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा / विभायां सोमपुर्यां वा उत्तिष्ठति विभावसुः

ବାରୁଣୀପୁରୀରେ ସୁଖାୟାସ ଓ ଆର୍ୟମାଙ୍କ ନିକଟେ ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଭା କିମ୍ବା ସୋମପୁରୀରେ ବିଭାବସୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଉଦିତ ହୁଏ।

Verse 43

रात्र्यर्द्ध चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च / सोमपुर्या विभायां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः

ଅମରାବତୀରେ ରାତ୍ରିର ଅର୍ଧଭାଗରେ ଏବଂ ଯମଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସୋମପୁରୀ ଓ ବିଭାରେ ସେହି ସମୟ ଦିବାକରଙ୍କ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହୁଏ।

Verse 44

महेद्रस्यामरावत्यां सूर्य उत्तिष्ठते तदा / अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च

ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀରେ ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ; ଏବଂ ସଂୟମନରେ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ସମୟରେ, ବାରୁଣୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଯାଏ।

Verse 45

स शीघ्रमेव पर्येति भास्करो ऽलातच त्रवत् / भ्रमन्वै भ्रममार्णानि ऋक्षाणि चरते रविः

ଭାସ୍କର ଅଗ୍ନିଚକ୍ର ପରି ଅତିଶୀଘ୍ର ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଭ୍ରମଣଶୀଳ ରବି ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁରାଇ ଚାଲନ୍ତି।

Verse 46

एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणां तेन सर्पति / उदयास्तमने चासावृत्ति ष्ठति पुनः पुनः

ଏଭଳି ଚାରି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଭାବେ ସରେ। ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁନଃପୁନଃ ନିଜ ଆବୃତ୍ତି କରେ।

Verse 47

पूवाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः / तपत्यर्कश्च मध्याह्ने तैरेव च स्वरश्मिभिः

ପୂର୍ବାହ୍ନ ଓ ଅପରାହ୍ନରେ ତାହାର ଦୁଇ ଦୁଇ ଦେବାଳୟ (ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ) ରହେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସେଇ ଅର୍କ ନିଜ କିରଣରେ ତପେ।

Verse 48

उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन्रविः / अतः परं ह्रसंतीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति

ଉଦିତ ହୋଇ ବଢୁଥିବା କିରଣରେ ରବି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପେ। ତାପରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିବା କିରଣ ସହିତ ସେ ଅସ୍ତକୁ ଯାଏ।

Verse 49

उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ / यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः

ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଏ। ଯେତେ ସମୟ ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ତପେ, ସେତେଇ ସମୟ ପଛେ ଏବଂ ପରେ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ତପେ।

Verse 50

यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः समृतः / प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते

ଯେଉଁଠାରେ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ, ସେଠା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତ କୁହାଯାଏ।

Verse 51

सर्वेषामुत्तरे मेरुलोङ्कालोकश्च दक्षिणे / विदूरभावादर्कस्य भूमिलेखावृतस्य च

ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତରେ ମେରୁ, ଦକ୍ଷିଣେ ଲୋଙ୍କାଲୋକ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୂରତା ଓ ଭୂମିରେଖାର ଆବରଣ ହେତୁ (ଏପରି ଦିଶେ)।

Verse 52

लीयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते / ग्रहनक्षत्रसोमानां दर्शनं भास्करस्य च

ଯେହେତୁ ତାଙ୍କର ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ଲୀନ ହୁଏ, ସେହିକାରଣେ ରାତିରେ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତେବେ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ।

Verse 53

उच्ध्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमथोदयम् / शुक्लच्छायो ऽग्निरा पश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी

ଉଚ୍ଛ୍ରୟ (ଉଚ୍ଚତା)ର ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ ଓ ଉଦୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ ଶୁକ୍ଳଛାୟାଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ମେଦିନୀ (ପୃଥିବୀ) କୃଷ୍ଣଛାୟାଯୁକ୍ତ।

Verse 54

विदूरभावादर्कस्य ह्युद्यते ऽपि विरशिमता / रक्तभावो विरश्मत्वाद्रक्तत्वाच्जाप्यनुष्णता

ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୂରତା ହେତୁ ସେ ଉଦୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରଶ୍ମିହୀନ ପରି ଦିଶେ। ରଶ୍ମି କ୍ଷୀଣ ହେବାରୁ ରକ୍ତିମ ଭାବ ଆସେ, ଏବଂ ରକ୍ତିମତାରୁ ତାପ ମଧ୍ୟ ଅତି ତୀବ୍ର ଲାଗେ ନାହିଁ।

Verse 55

लेखायामास्थितः सूर्यो यत्र यत्र च दृश्यते / ऊर्द्ध्व शातसहस्र तु योजनानां स दृश्यते

ରେଖାରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦିଗରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।

Verse 56

प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं गच्छति भास्करे / अग्निमाविशते राद्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते

ଭାସ୍କର ଅସ୍ତ ହେଲେ ସୌର ପ୍ରଭା ତାହାର ଏକ ଭାଗରେ ଅସ୍ତକୁ ଯାଏ; ରାତିରେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ତେଣୁ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 57

उदिते हि पुनः सूर्ये ह्यौष्ण्यमाग्नेयमाविशेत् / संयुक्तो वह्निना सूर्यस्तपते तु ततो दिवा

ପୁନଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲେ ଅଗ୍ନିଜ ଉଷ୍ଣତା ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ବହ୍ନି ସହ ଯୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେବେ ଦିନେ ତାପ ଦିଏ।

Verse 58

प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये च तेजसी / परस्परानुप्रवेशाद्दीप्येते तु दिवानिशम्

ସୌର ଓ ଆଗ୍ନେୟ—ଏହି ଦୁଇ ତେଜରେ ପ୍ରକାଶ ଓ ଉଷ୍ଣତା ଅଛି; ପରସ୍ପର ଅନୁପ୍ରବେଶରୁ ସେମାନେ ଦିନରାତି ଦୀପ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 59

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे / उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशतत्वपः

ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଏବଂ ସେହିପରି ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ ରାତ୍ରି ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 60

तस्माच्छीता भक्त्यांपो दिवारात्रिप्रवेशनात् / अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनमाविशते त्वषः

ଏହିପରି ଦିବା-ରାତ୍ରି ପ୍ରବେଶକ୍ରମରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଜଳ ଶୀତଳ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ପୁଣି ଦିନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାର ତେଜ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Verse 61

तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् / एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे

ଏହିପରି ରାତି ଓ ଦିନ ପ୍ରବେଶରୁ ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହୁଏ; ଏହି କ୍ରମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିର ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ଅର୍ଧଭାଗରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହେ।

Verse 62

उदयास्तमनेर्ऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः / देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते

ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଦୟ-ଅସ୍ତମନ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଅହୋରାତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରକାଶଯୁକ୍ତ ଭାଗ ‘ଦିନ’, ତାମସୀ ଭାଗ ‘ରାତ୍ରି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 63

तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् / एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः

ଏହିପରି ରାତ୍ରି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟାପେକ୍ଷାରେ ‘ଅହଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦିନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏଭଳି ଯେତେବେଳେ ଭାସ୍କର ପୁଷ୍କରମଧ୍ୟରେ ସର୍ପିତ ହୁଏ।

Verse 64

अंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्त्तेनैव गच्छति / योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इह संख्यां निबोधत

ସେ ଭୂମିରେ ଅଂଶେ ଅଂଶ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହିଁ ଗତି କରେ; ଏଠାରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଯୋଜନ-ସଂଖ୍ୟା ଜାଣ।

Verse 65

पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिंशाधिकं स्मृतम् / पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च

ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତସହସ୍ରମାନଙ୍କରେ ଏକତ୍ରିଂଶ ଅଧିକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଞ୍ଚାଶ ସହସ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।

Verse 66

मौहूर्त्ति की गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते / एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्

ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ‘ମୌହୂର୍ତ୍ତିକ’ ଗତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହି ଗତି-ଯୋଗରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ କାଷ୍ଠାକୁ (ଯାଏ)।

Verse 67

पर्यागच्छेत्पतङ्गो ऽसौ मध्ये काष्ठान्तमेव हि / मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने

ସେ ପତଙ୍ଗ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟରେ ହିଁ କାଷ୍ଠାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ; ତାପରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନେ ପୁଷ୍କରର ମଧ୍ୟଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 68

मानसोत्तरशैले तु अन्तरे विषुवं च तत् / सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां वै निबोधत

ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସେଇ ବିଷୁବ ଅଛି; ଏବଂ ତାହା ଦକ୍ଷିଣ କାଷ୍ଠାରେ ସର୍ପିତ ହୁଏ—ଏହା ଜାଣ।

Verse 69

नवकोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् / तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च

ତାହାର ପରିମଣ୍ଡଳ ଯୋଜନରେ ନବ କୋଟି ବୋଲି ଗଣାଯାଇଛି; ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ ଚାଳିଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ (ଅଧିକ)।

Verse 70

अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते / दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः

ଦିନରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଗତି ବିଧିତ। ଯେତେବେଳେ ରବି ଦକ୍ଷିଣାୟନରୁ ଫେରି ବିଷୁବସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 71

क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतश्चाद्रितश्चरन् / मण्डलं विषुवत्तस्य योजनैस्तन्निबोधत

କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରେ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ସମୀପେ ଚରି—ତାହାର ବିଷୁବ-ମଣ୍ଡଳ କେତେ ଯୋଜନ, ତାହା ଜାଣ।

Verse 72

तिस्रः कोट्यस्तु संख्याता विषुवस्यापि मण्डलम् / तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः

ବିଷୁବ-ମଣ୍ଡଳ ତିନି କୋଟି ଭାବେ ଗଣିତ; ପୁନଃ ଶତସହସ୍ରରେ ଅଶୀ ଏକ ଅଧିକ।

Verse 73

श्रवणे चोत्तरषाढे चित्रभानुर्यदा भवेत् / शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरातो दिशश्चरन्

ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ରଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଶ୍ରବଣ ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଶାକଦ୍ୱୀପର ଷଷ୍ଠ ଭାଗର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଚରନ୍ତି।

Verse 74

उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च / योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः

ଉତ୍ତରାୟଣର ପ୍ରମାଣ ଓ କାଷ୍ଠା-ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରମାଣ ଯୋଜନାନୁସାରେ ଗଣିତ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତାହା ଏକ କୋଟି।

Verse 75

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च / अष्टपञ्चाशतं चव योजनान्यधिकानि तु

ଏଠାରେ ଯୋଜନର ପରିମାଣ ଅଶୀ ନିୟୁତ; ତାହାର ଉପରେ ଆଉ ଅଠାବନ ଯୋଜନ ଅଧିକ।

Verse 76

नागवीथ्युत्तरावीथी ह्यज वीथी च दक्षिणा / मूलं चैव तथाषाढे त्वजवीथ्युदयास्त्रयः

ନାଗବୀଥି ଉତ୍ତରବୀଥି, ଅଜବୀଥି ଦକ୍ଷିଣବୀଥି; ଏବଂ ମୂଳ ଓ ଆଷାଢରେ ଅଜବୀଥିର ତିନି ଉଦୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 77

अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथ्युदयास्त्रयः / काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्येयजनैः पुनः

ଅଶ୍ୱିନୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ଯାମ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ନାଗବୀଥିର ତିନି ଉଦୟ; କାଷ୍ଠଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରକୁ ମୁଁ ଯଜନ ମାପରେ ପୁନଃ କହିବି।

Verse 78

एतच्छतसहस्राणामष्टाभिश्चोत्तरं शतम् / त्रयः शताधिकाश्चन्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः

ଏହି ଶତସହସ୍ରମାନଙ୍କରେ ଆଠ ସହ ଶତ ଅଧିକ; ଅନ୍ୟ ମତରେ ତିନିଶତରୁ ଅଧିକ, ଏବଂ ତେତ୍ରିଶ ଯୋଜନ ମଧ୍ୟ।

Verse 79

काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रकीर्तितम् / काष्ठयोर्लेखयोश्चैव ह्यन्तरं दक्षिणोत्तरे

କାଷ୍ଠଦ୍ୱୟର ଏହି ଅନ୍ତର ଯୋଜନ ମାପର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ କାଷ୍ଠ-ରେଖାଦ୍ୱୟର ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି।

Verse 80

तेन्ववक्ष्ये प्रसंख्याय चोजनैस्तन्निबोधत / एकैकमन्तरं तस्य वियुतान्येकसप्ततिः

ଏବେ ମୁଁ ଯୋଜନାରେ ଗଣି କହୁଛି; ତାହା ଭଲେଇ ବୁଝ। ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ତର ଏକସପ୍ତତି ବିୟୁତ ପରିମାଣ।

Verse 81

सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततो ऽन्या पञ्चसप्ततिः / लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्

ସେଥିରେ ସହସ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଉ ପଞ୍ଚସପ୍ତତି ଅଛି—ରେଖା ଓ କାଷ୍ଠର ବାହ୍ୟ-ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଭେଦ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 82

अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे / बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम्

ଉତ୍ତରାୟଣରେ ସେ ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଦିଗରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ; ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ, ନିରନ୍ତର କ୍ରମେ।

Verse 83

मण्डलानां शतं पूर्मं त्र्यशीत्यधिकमुत्तरम् / चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः

ବିଭାବସୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଉତ୍ତରେ ପ୍ରଥମେ ଶତମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ପରେ ତ୍ର୍ୟଶୀତି ଅଧିକ ଚରେ; ଦକ୍ଷିଣେ ମଧ୍ୟ ସେତେଇ ଚରେ।

Verse 84

प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रं निबोधत / योजनानां सहस्राणि सप्तादश समासतः

ଏବେ ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରମାଣ ଓ ଯୋଜନା-ମାନ ଜାଣ: ସଂକ୍ଷେପରେ ତାହା ସପ୍ତଦଶ ସହସ୍ର ଯୋଜନ।

Verse 85

शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनामां प्रकीर्त्तिते / एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते

ଆଉ ଗୋଟିଏ ପରିମାଣ କୁହାଯାଇଛି—ଦୁଇଶେ ଯୋଜନ; ତାହାରେ ପୁଣି ଏକୋଇଶ ଯୋଜନ ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ।

Verse 86

एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलस्य च / विष्कंभो मण्डलस्याथ तिर्यक् स तु विधीयते

ଯୋଜନରେ ଏହି ମଣ୍ଡଳର ପରିମାଣ କୁହାଗଲା; ଏବଂ ମଣ୍ଡଳର ବିଷ୍କମ୍ଭ (ବ୍ୟାସ) ମଧ୍ୟ ତିର୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 87

प्रत्यहं चरते तानि सूर्या वै मण्डलक्रमात् / कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ମଣ୍ଡଳକ୍ରମରେ ସେହି ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲେ; ଯେପରି କୁମ୍ଭାରର ଚକ ଶୀଘ୍ର ଘୁରି ଫେରେ।

Verse 88

दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते / तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति

ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରକ୍ରମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେହିପରି ଶୀଘ୍ର ଗତି କରେ; ତେଣୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂମିକୁ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 89

सूर्यो द्वादशभिः शैर्घ्यान्मुहूर्तैर्दक्षिणायने / त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः

ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାରଟି ଦୀର୍ଘ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗତି କରେ; ଏବଂ ଦିନେ ରବି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ତେର ଓ ଅର୍ଧ ଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚରେ।

Verse 90

मुहूर्तै स्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् / कुलालचक्रमध्ये तु यथा मन्दं प्रसर्पति

ଅଷ୍ଟାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ରାତିରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି, କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯେପରି ଧୀରେ ସରେ ସେପରି ସରେ।

Verse 91

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः / तस्मा द्दीर्घेन कालेन भूमिं स्वल्पानि गच्छति

ଉଦଗୟନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦବିକ୍ରମରେ ସର୍ପିତ ହୋଇ ଚାଲେ; ତେଣୁ ଦୀର୍ଘ କାଳରେ ଭୂମିରେ ସ୍ୱଳ୍ପ ସ୍ୱଳ୍ପ ଗତି କରେ।

Verse 92

अष्टादश मुहूर्त तु उत्तरायणपश्चिमम् / अहो भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः

ଉତ୍ତରାୟଣର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଦିନ ଅଷ୍ଟାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମନ୍ଦବିକ୍ରମରେ ଚାଲେ।

Verse 93

त्रयोदशार्द्धं माद्येन त्वृक्षाणां चरते रविः / मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तं द्वादशभिश्चरन्

ରବି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଓ ଅର୍ଧ (ମୁହୂର୍ତ୍ତ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ; ଏବଂ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେତେ ନକ୍ଷତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 94

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा / मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

ତାପରେ ନାଭି ନିକଟରେ ଚକ୍ର ଯେପରି ଅଧିକ ମନ୍ଦରେ ଭ୍ରମେ; ସେପରି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।

Verse 95

त्रिंशन्मुहूर्तानेवाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् / उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु

ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଏକ ଅହୋରାତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଧ୍ରୁବ ଉଭୟ କାଷ୍ଠର ମଧ୍ୟରେ ଥାଇ, ସେଠାରେ ମଣ୍ଡଳମାନେ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 96

कुलालचक्रनाभिश्च यथा तत्रैव वर्त्तते / ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परीवर्त्तते

କୁମ୍ଭାର ଚକ୍ରର ନାଭି ଯେପରି ସେଠାରେଇ ରହେ, ସେପରି ଧ୍ରୁବକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ସେ ସେଠାରେଇ ଥାଇ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।

Verse 97

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः / दिवानक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गातिः

ସେ ଉଭୟ କାଷ୍ଠର ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମଣ କରାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଦିନ-ରାତିରେ କେବେ ମନ୍ଦ, କେବେ ଶୀଘ୍ର ହୁଏ।

Verse 98

उत्तरप्रक्रमे चापि दिवा मन्दा गतिस्तथा / तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गातिः

ଉତ୍ତରାୟଣ କ୍ରମରେ ଦିନେ ଗତି ମନ୍ଦ ହୁଏ; ଏବଂ ସେହିପରି ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଶୀଘ୍ର ହୁଏ।

Verse 99

दक्षिणप्रक्रमेणैव दिवा शीघ्रं विधीयते / गतिः सूर्यस्य नक्तं च मन्दा चैव गतिस्तथा

ଦକ୍ଷିଣାୟଣ କ୍ରମରେ ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଶୀଘ୍ର ହୁଏ; ଏବଂ ରାତିରେ ତାହାର ଗତି ମନ୍ଦ ହୁଏ।

Verse 100

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु / तजापि संचरन्मार्गं समेन विषमेण च

ଏହିପରି ଗତି-ବିଶେଷ ଅନୁସାରେ ରାତି ଓ ଦିନକୁ ବିଭାଜନ କରି, ତଥାପି ସମ ଓ ବିଷମ ପଥରେ ସଞ୍ଚରେ।

Verse 101

लोकालोकस्थिता ह्येते लोकपालाश्चतुर्दिशम् / अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु

ଏମାନେ ଲୋକାଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚାରି ଦିଗର ଲୋକପାଳ; ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଚରନ୍ତି।

Verse 102

भुञ्जन्नसापहोरा त्रमेवं गतिविशेषणम् / दक्षिणे नागवीथ्यास्तु लोकालोकस्य चोत्तरे

ଅସାପହୋରା-କ୍ରମରେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଏହି ଗତି-ବିଶେଷ—ନାଗବୀଥିର ଦକ୍ଷିଣେ ଏବଂ ଲୋକାଲୋକର ଉତ୍ତରେ।

Verse 103

लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः / पृष्टे यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते

ଏହି ଲୋକସନ୍ତାନକ ବୈଶ୍ୱାନରପଥର ବାହାରେ ଅଛି; ପଛେ ଯେତେ ସୌର ପ୍ରଭା, ସେତେ ଆଗରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 104

पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव लोकालोकस्य वर्त्तते / योजनानां सहस्राणि दशकं तुच्छ्रितो गिरिः

ଏହା ଲୋକାଲୋକର ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପୃଷ୍ଠ ଦିଗରେ ବର୍ତ୍ତେ; ସେ ଗିରି ଦଶ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ।

Verse 105

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः / नक्षत्रचन्द्रसूर्यश्च ग्रहैस्तारागणैः सह

ସେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶରେ ପରିମଣ୍ଡିତ ମଣ୍ଡଳ; ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହ ଓ ତାରାଗଣ ସହ ଅଛନ୍ତି।

Verse 106

अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः / एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्

ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଭାଗ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏତିକି ହିଁ ଲୋକ, ତାହା ପରେ ନିରାଲୋକ ଅଞ୍ଚଳ।

Verse 107

लोकेनालोकवानेष निरालोकस्त्वलोकतः / लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सुर्यपरिग्रहम्

ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆଲୋକବାନ, ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ନିରାଲୋକ ମଧ୍ୟ; କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରିଗ୍ରହକୁ ସଂଯୋଜି ଏହା ଲୋକାଲୋକ ସୀମା ଗଢ଼େ।

Verse 108

तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् / उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम्

ତେଣୁ ଉଷା ଓ ବ୍ୟୁଷ୍ଟି ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରକୁ ‘ସନ୍ଧ୍ୟା’ କୁହାଯାଏ; ବିପ୍ରମାନେ ଉଷାକୁ ରାତ୍ରି ଏବଂ ବ୍ୟୁଷ୍ଟିକୁ ଦିନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 109

सूर्याग्निग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् / प्रजापतिनियोगेन शापस्त्वेषां दुरात्मनाम्

ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ଏହି ଦୁରାତ୍ମମାନଙ୍କୁ ଶାପ ରହିଛି।

Verse 110

अक्षयत्वं तु देहस्य प्रापिताम्रणं तथा / तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः

ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଅକ୍ଷୟତ୍ୱ ଓ ଅମରତ୍ୱ ମିଳିଥିଲା। ‘ମନ୍ଦେହ’ ନାମର ରାକ୍ଷସ ତିନି କୋଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 111

प्रार्थयन्ति सहस्रांशुभुदयन्तं दिनेदिने / तापयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम्

ସେଇ ଦୁରାତ୍ମାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସହସ୍ରକିରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାପଦାୟକ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗିଳିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।

Verse 112

अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् / ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्ममाश्चैव सत्तमाः

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ତାହା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ)।

Verse 113

संध्यां तु समुपासीनाः प्रक्षिपन्ति जलं सदा / ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्

ସେମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାରେ ଆସୀନ ହୋଇ ସଦା ଜଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ତାହା ଓଂକାର-ବ୍ରହ୍ମସଂଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ।

Verse 114

स्फूर्जज्ज्योतिश्च चण्डांशुस्तथा दीप्यति भास्करः / ततः पुनर्महातेजा महाबलपराक्रमः

ତେବେ ଚଣ୍ଡକିରଣ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଜ୍ୟୋତି ସ୍ଫୁରିତ ହୋଇ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ପୁନଃ ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ, ମହାବଳ ଓ ପରାକ୍ରମୀ (ଅଧିକ ପ୍ରବଳ ହେଲେ)।

Verse 115

योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् / प्रयाति भगवानाशु ब्राह्मणैरभिरक्षितः / वालखिल्यैश्च मुनिभिर्धृतार्चिः समरीचिभिः

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଓ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଏବଂ ସମରୀଚି ମୁନିମାନଙ୍କ ଧୃତାର୍ଚ୍ଚି ତେଜରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ସେ ଭଗବାନ ଶୀଘ୍ର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦିଗକୁ ସହସ୍ର ଯୋଜନର ଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।

Verse 116

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते

ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ ନିମେଷ ମିଶି ଏକ କାଷ୍ଠା; ତିରିଶ କାଷ୍ଠା ହେଉଛି ଏକ କଳା; ତିରିଶ କଳା ହେଉଛି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏମିତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 117

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमात्

ଦିନମାନଙ୍କ ଅହର୍ଭାଗ ଅନୁସାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 118

संध्या मुहूर्त्तमात्रा तु ह्रासवृद्धिस्तु सा स्मृता / लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते तु वै

ସନ୍ଧ୍ୟା ମାତ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ସେଇ ହିଁ ହ୍ରାସ-ବୃଦ୍ଧି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟରେ ‘ଲେଖା’ ଆଦି ଗଣନା, ସେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗତ ହେଲେ ହୁଏ।

Verse 119

प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः / तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्र्रिमुहूर्त्तस्तु संगवः

ତାପରେ ‘ପ୍ରାତଃକାଳ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେ ଦିନର ପଞ୍ଚମ ଭାଗ। ଏବଂ ସେହି ପ୍ରାତଃକାଳରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସମୟ ‘ସଙ୍ଗବ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 120

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालश्च संगवात् / तस्मान्मध्यन्दिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରିମାଣ; ସଙ୍ଗବ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ। ସେହି ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ-କାଳ ପରେ ଅପରାହ୍ଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 121

त्रय एव मुहूर्त्तास्तु कालागः स्मृतो बुधैः / अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते

ବୁଧମାନେ ‘କାଳାଗ’କୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି। ଅପରାହ୍ଣ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ସେ କାଳ ‘ସାୟାହ୍ନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 122

दशपञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्त्तास्त्रय एव च / दशपञ्चमुहूर्त्त वै ह्यहर्वैषुवतं स्मृतम्

ଦିନର ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏବଂ (ରାତିର) ମଧ୍ୟ ତିନି-ତିନି ପ୍ରହର ଗଣାଯାଏ। ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଦିନକୁ ହିଁ ‘ବିଷୁବତ୍’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 123

वर्द्धन्ते च ह्रसंते च ह्ययने दक्षिणोत्तरे / अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिश्च ग्रसते त्वहः

ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନରେ ଦିନ-ରାତି ବଢ଼େ ଓ କମେ। କେବେ ଦିନ ରାତିକୁ ଗ୍ରସେ, କେବେ ରାତି ଦିନକୁ ଗ୍ରସେ।

Verse 124

शरद्वसंतयोर्मध्यं विषुवत्परिभाव्यते / अहोरात्रे कलाश्चैव समं सोमः समश्नुते

ଶରଦ ଓ ବସନ୍ତର ମଧ୍ୟକାଳକୁ ‘ବିଷୁବତ୍’ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ। ସେତେବେଳେ ଦିନ-ରାତିର କଳା ସମାନ ହୁଏ, ଏବଂ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ସମତା ପାଏ।

Verse 125

तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्यभिधीयते / द्वौच पक्षौभवेन्मासो द्वौमासावर्कजावृतुः

ଏହିପରି ପନ୍ଦର ଦିନକୁ ‘ପକ୍ଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମିଶି ମାସ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଇ ମାସ ମିଶି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଋତୁ ହୁଏ।

Verse 126

ऋतुत्रितयमयने द्वे हि वर्षं तु सौरकम् / निमेषा विद्युतश्चैव काष्टास्ता दश पञ्च च

ତିନି ଋତୁର ସମୁଦାୟ ‘ଅୟନ’ ଅଟେ; ଦୁଇ ଅୟନ ମିଶି ସୌର ବର୍ଷ ହୁଏ। ନିମେଷ, ବିଦ୍ୟୁତ ଓ କାଷ୍ଠ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 127

कलास्तास्त्रिशतः काष्ठा मात्रा शीतिद्वयात्मिका / सप्तैका द्व्यधिका त्रिशन्मात्रा षटत्रिंशदुत्तरा

କଳା ତିନିଶେ; ଏବଂ କାଷ୍ଠର ମାତ୍ରା ବାଇଶ ସ୍ୱରୂପୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ସାତ, ଏକ, ଦୁଇ ଅଧିକ, ଏବଂ ତିରିଶ ମାତ୍ରା—ଛତ୍ତିଶରୁ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 128

द्विषाष्टिना त्रयोविंशन्मात्रायाश्च कला भवेत् / चत्वारि शत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतः

ତେଇଶ ମାତ୍ରାରୁ (ଗଣନାରେ) ବାଷଠି ଦ୍ୱାରା ଏକ କଳା ହୁଏ। ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତର ସଂଖ୍ୟା ଚାରି-ଛଅ ହଜାର ଓ ଆଠଶେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 129

सप्ततिश्चैव तत्रापि नवतिं विद्धि निश्चये / चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युते द्वे च संयुते

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସତରି ଅଛି—ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟରେ ନବେ ଜାଣ। ବିଦ୍ୟୁତରେ ଚାରିଶେ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ତାହାରେ ଦୁଇର ସଂଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 130

वरांशो ह्येष विज्ञेयो नाडिका चात्र कारणम् / संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः

ଏହି ‘ବରାଂଶ’ ଜ୍ଞେୟ; ଏଠାରେ ନାଡିକା କାରଣ। ସଂବତ୍ସରାଦି ପାଞ୍ଚ, ଚାରି ମାନବ-ପ୍ରମାଣରେ କଳ୍ପିତ।

Verse 131

निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

ସମସ୍ତ କାଳର ନିଶ୍ଚିତ ପରିମାଣକୁ ‘ଯୁଗ’ କୁହାଯାଏ। ତାହାର ପ୍ରଥମ ସଂବତ୍ସର, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର।

Verse 132

इडावत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमोवत्सरस्तेषां कालस्तु युगसंहितः

ତୃତୀୟ ଇଡାବତ୍ସର, ଚତୁର୍ଥ ଅନୁବତ୍ସର। ପଞ୍ଚମ ବତ୍ସର; ଏମାନଙ୍କ କାଳ ସମୁଚ୍ଚୟ ‘ଯୁଗ’ ଭାବେ ସଂହିତ।

Verse 133

त्रिंशच्छतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगे / शतान्यष्टादश त्रिंशदुदयाद्भास्करस्य च

ରବିର ଯୁଗରେ ପର୍ବମାନଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟା ତିନିଶେ ତିରିଶ। ଭାସ୍କରଙ୍କ ଉଦୟରୁ ଅଠାରଶେ ତିରିଶ ଉଦୟ ଗଣାଯାଏ।

Verse 134

ऋतवस्त्रिंशतः सौरादयनानि दशैव तु / पञ्च च त्रिशतं चापि षष्टिवर्षं च भास्करम्

ସୌର ଗଣନାରେ ଋତୁ ତିରିଶ, ଅୟନ ଦଶ ମାତ୍ର। ଏବଂ ଭାସ୍କର ପାଇଁ ତିନିଶେ ପାଞ୍ଚ ଓ ଷାଠି ବର୍ଷ (ଚକ୍ର) କୁହାଯାଏ।

Verse 135

त्रिशदेव त्वहोरात्रास्तैस्तु मासस्तु भास्करः / एकषष्टि त्वहोरात्रमृतुरेको विभाव्यते

ତିରିଶ ଅହୋରାତ୍ରରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଏକ ମାସ ଗଣାଯାଏ; ଏକଷଠି ଅହୋରାତ୍ରରେ ଏକ ଋତୁ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

Verse 136

अह्नां तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत् / मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयमयनस्य ह

ଦିନର ସଂଖ୍ୟା ତ୍ର୍ୟଧିକାଶୀତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶତାଧିକ ହୁଏ; ଏହି ମାନଟି ଚିତ୍ରଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ଅୟନର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 137

सौरं सौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा / मानान्येतानि चत्वारि यैःपुराणे हि निश्चयः

ସୌର, ସୌମ୍ୟ, ନାକ୍ଷତ୍ର ଓ ସାବନ—ଏହି ଚାରି ମାନ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ; ପୁରାଣର ନିଶ୍ଚୟ ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

Verse 138

यः श्वेतस्योत्तरश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्व्वतः / त्रीणितस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम्

ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ‘ଶୃଙ୍ଗବାନ୍’ ନାମକ ଯେ ପର୍ବତ ଅଛି, ତାହାର ତିନିଟି ଶିଖର ଯେନ ଆକାଶତଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି।

Verse 139

तैश्चापि शृङ्गैस्सनगः शृङ्गवा निति कथ्यते / एकश्च मार्गविष्कंभविस्तारश्चास्य कीर्तितः

ସେଇ ଶିଖରମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ପର୍ବତ ‘ଶୃଙ୍ଗବାନ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ମାର୍ଗ-ବିଷ୍କମ୍ଭ-ବିସ୍ତାର ଏକମାତ୍ର ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 140

तस्य वै पूर्वतः शृङ्गं मध्यमं तद्धिरण्मयम् / दक्षिणं राजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम्

ସେଇ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଶୃଙ୍ଗ, ମଧ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ; ଦକ୍ଷିଣ ଶୃଙ୍ଗ ରୌପ୍ୟମୟ, ସ୍ଫଟିକ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 141

सर्वरत्नमयं चैव शृङ्गमुत्तरमुत्तमम् / एवं कूटैस्त्रिभिः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः

ଉତ୍ତର ଶୃଙ୍ଗ ସର୍ବରତ୍ନମୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏଭଳି ତିନି କୂଟରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ଶୈଳ ‘ଶୃଙ୍ଗବାନ୍’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 142

यत्तद्वै पूर्वतः शृङ्गं तदर्कः प्रतिपद्यते / शरद्वसंतयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः

ଯେ ପୂର୍ବ ଶୃଙ୍ଗ, ସେଠାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମଧ୍ୟମ ଗତି ଧାରଣ କରେ।

Verse 143

अतस्तुल्यमहोरात्रं करोति तिमिरा पहः / हरिताश्च हया दिव्यास्तस्य युक्ता महारथे / अनुलिप्ता इवाभान्ति पद्मरक्तैर्गभस्तिभिः

ଏହି କାରଣରୁ ତିମିରାପହ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ-ରାତିକୁ ସମାନ କରେ; ତାଙ୍କ ମହାରଥରେ ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ହରିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପଦ୍ମରକ୍ତ କିରଣରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦୀପ୍ତ ଦିଶନ୍ତି।

Verse 144

मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः / मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती

ମେଷରେ ଓ ତୁଳାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଦିନ-ରାତିର ପ୍ରମାଣ କୁହାଯାଇଛି; ସେତେବେଳେ ଦିନ ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ରାତି ମଧ୍ୟ ସେତେ।

Verse 145

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमां शगतो भवेत् / विशाखानां तदा ज्ञेयश्चतुर्थांश निशाकरः

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବିଶାଖାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 146

विशाखानां यदा सूर्यश्चरतेंशं तृतीयकम् / तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम्

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଖା ନକ୍ଷତ୍ରର ତୃତୀୟ ଅଂଶରେ ଚଳେ, ସେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକାର ଶିରୋଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 147

विषुवं तं विजानीयादेवमाहुर्महर्षयः

ତାହାକୁ ହିଁ ବିଷୁବ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଏପରି ମହର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।

Verse 148

सूर्येण विषुवं विद्या त्कालं सोमेन लक्षयेत् / समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवं भवेत्

ବିଷୁବକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହାର କାଳକୁ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ରାତି ଓ ଦିନ ସମାନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଷୁବ ହୁଏ।

Verse 149

तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवेषु च / ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम्

ସେତେବେଳେ ବିଷୁବଦିନରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ; କାରଣ ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ମୁଖ ସ୍ୱରୂପ।

Verse 150

ऊनमासाधिमासौ च कला काष्ठा मुहूर्त्तकाः / पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च / सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा

ଊନମାସ ଓ ଅଧିମାସ, କଳା, କାଷ୍ଠା ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ—ଏସବୁ ଜ୍ଞେୟ। ସେପରି ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟା; ଏବଂ ସିନୀବାଳୀ, କୁହୂ, ରାକା, ଅନୁମତି ମଧ୍ୟ।

Verse 151

तपस्तपस्यौ मदुमाधवौ च शुक्रःशुचिश्चायनमुत्तरं स्यात् / नभोनभस्याविषऊर्जसंज्ञौ सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात्

ତପସ-ତପସ୍ୟ, ମଧୁ-ମାଧବ, ଶୁକ୍ର-ଶୁଚି—ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତରାୟଣର ମାସ। ନଭ-ନଭସ୍ୟ, ଇଷ-ଊର୍ଜ, ସହ-ସହସ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଦକ୍ଷିଣାୟଣର ମାସ।

Verse 152

आर्तवाश्च ततो ज्ञेया पञ्चाब्दा ब्रह्मणाः सुताः

ତାପରେ ‘ଆର୍ତ୍ତବ’ ନାମକ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 153

तस्माच्च ऋतवो ज्ञेया ऋतुभ्यो ह्यार्त्तवाः स्मृताः / तस्मादृतुमुखी ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः

ଏହିପରି ଋତୁମାନେ ଜ୍ଞେୟ; ଏବଂ ଋତୁଠାରୁ ‘ଆର୍ତ୍ତବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟାର ପର୍ବରେ ‘ଋତୁମୁଖୀ’କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 154

तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदेवहितं सदा / पर्व ज्ञात्वा न मुह्येत पित्र्ये दैवे च मानवः

ଏହିହେତୁ ବିଷୁବକୁ ସଦା ପିତୃ ଓ ଦେବଙ୍କ ହିତକର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପର୍ବ ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 155

तस्मात्स्मृतं प्रचानां वै विषुवत्सर्वगं सदा / आलोकात्तु स्मृतो लोको लोकालोकः स उच्यते

ଏହେତୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ବିଷୁବତ୍ ସଦା ସର୍ବଗତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଆଲୋକରୁ ଯେ ଲୋକ ସ୍ମୃତ, ସେହି ‘ଲୋକାଲୋକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 156

लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः / चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्टन्त्याभूतसंप्लवात्

ସେଠାରେ ଲୋକାଲୋକର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଲୋକପାଳମାନେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ଚାରି ମହାତ୍ମା ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚଳ ରହନ୍ତି।

Verse 157

सुधामा चैव वैराजः कर्दमः शङ्खपास्तथा / हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च यः

ସୁଧାମା, ବୈରାଜ, କର୍ଦମ, ଶଙ୍ଖପ; ତଥା ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, କେତୁମାନ୍ ଏବଂ ରାଜସ—ଏହି (ନାମ) ଅଟେ।

Verse 158

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निः सीमा निष्परिग्रहाः / लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम्

ଏହି ଲୋକପାଳମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱହୀନ, ଅଭିମାନହୀନ, ସୀମାହୀନ ଓ ପରିଗ୍ରହହୀନ। ଲୋକାଲୋକରେ ସେମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 159

उत्तरं यदपस्तस्य ह्यजवीथ्याश्च दक्षिणाम् / पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्वहिः

ତାହାର ଉତ୍ତରେ ଥିବା ‘ଅପସ’ ଏବଂ ‘ଅଜବୀଥି’ର ଦକ୍ଷିଣରେ—ସେଇ ପଥଟି ପିତୃୟାନ; ଏହା ବୈଶ୍ୱାନରପଥର ବାହାରେ ଅଛି।

Verse 160

तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ये ऽग्निहोत्रिणः / लोकस्य संतानकराः पितृयानपथे स्थिताः

ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା, ସନ୍ତାନବନ୍ତ ମୁନିମାନେ ପିତୃୟାନ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ଲୋକର ସନ୍ତାନବୃଦ୍ଧିକାରୀ।

Verse 161

भूतारंभकृतं कर्म आशिषो ऋत्विगुद्यताः / प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणाः

ଭୂତାରମ୍ଭରେ କୃତ କର୍ମ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଉଦ୍ୟତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ—ଲୋକହିତକାମନାରେ ସେମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପଥ ଦକ୍ଷିଣ (ଦକ୍ଷିଣାୟନ) ଅଟେ।

Verse 162

चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगेयुगे / संतप्तास्तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च

ଚଳିତ ହୋଇଥିବା ଧର୍ମକୁ ସେମାନେ ଯୁଗେଯୁଗେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତପସାରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ।

Verse 163

जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहे ष्विह / पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्वपि

ଏଠାରେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନେ ପଶ୍ଚିମମାନଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ପଶ୍ଚିମମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବମାନଙ୍କ ଘରେ—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ—ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 164

एवमावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् / अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीमाङ्गृहमेधिनाम्

ଏଭଳି ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଭୂତସମ୍ପ୍ଲବ (ପ୍ରଳୟ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ଗୃହମେଧୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ଅଠାଏଁଶି ହଜାର।

Verse 165

सवितुर्दक्षिणं मार्गश्रिता ह्याचन्द्रतारकम् / क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे

ସବିତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏହି ଗଣନା କ୍ରିୟାବାନମାନଙ୍କର; ଯେମାନେ ଶ୍ମଶାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।

Verse 166

लोकसंव्यवहाराश्च भूतारंभकृतेन च / इच्छाद्वेषप्रवृत्त्या च मैथुनोपगमेन वै

ଲୋକ-ବ୍ୟବହାର, ଭୂତାରମ୍ଭର କାରଣ, ଇଚ୍ଛା-ଦ୍ୱେଷର ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଏବଂ ମୈଥୁନ-ସମାଗମ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ (ଏହା ହୁଏ)।

Verse 167

तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च / एतैस्तैः कारणैः सिद्धा ये श्मशानानि भेजिरे

ତଥା କାମକାରଣରୁ ଏବଂ ବିଷୟ-ସେବନରୁ—ଏହି ଏହି କାରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଯେମାନେ ଶ୍ମଶାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।

Verse 168

प्रचैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे / नागवीथ्युत्तरो यश्च सप्तर्षिगणदक्षिणः

ସେ ପ୍ରଚୈଷିଣ ମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ନାଗବୀଥିର ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷି-ଗଣର ଦକ୍ଷିଣେ (ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ)।

Verse 169

उत्तरः सवितुः पन्था देवयानश्च स स्मृतः / यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः

ସବିତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ପଥ ‘ଦେବୟାନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଯେଉଁଠାରେ ବସନ୍ତି ସେ ସିଦ୍ଧମାନେ—ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ।

Verse 170

संततिं ते जुगुप्संते तस्मान्मृत्युस्तु तैर्जितः / अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्

ସେମାନେ ସନ୍ତାନକୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଜିତାଗଲା। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତସ ଋଷି ଅଠାଏଁଶି ହଜାର।

Verse 171

उदक्पन्थानमत्यर्थं श्रिता ह्याश्रितसंप्लवात् / ते संप्रयोगाल्लोकस्य मैथुनस्य च वर्जनात्

ପ୍ରଳୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତରପଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ଲୋକସଂଯୋଗ ଓ ମୈଥୁନ ବର୍ଜନରୁ (ଏହା ହେଲା)।

Verse 172

इच्छाद्वेषनिवृत्त्या च भूतारंभविवर्जनात् / पुनश्चाकामसंयोगाच्छब्दादेर्देषदर् शनात्

ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷର ନିବୃତ୍ତିରୁ, ଏବଂ ଭୂତାରମ୍ଭ (ନୂତନ କର୍ମାରମ୍ଭ) ବର୍ଜନରୁ; ପୁନଃ ନିଷ୍କାମ ସଂଯୋଗରୁ, ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟର ଦୋଷ ଦର୍ଶନରୁ (ସେମାନେ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ)।

Verse 173

इत्येतैः कारणैः सिद्धास्ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे / आभूतसंप्लवस्थानाममृतत्वं विभाव्यते

ଏହି କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପାଇଲେ। ଭୂତସମ୍ପ୍ଲବ (ପ୍ରଳୟ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାମାନଙ୍କ ଅମୃତତ୍ୱ ଏଭଳି ବିଚାରିତ।

Verse 174

त्रैलोक्यस्थिति कालाय पुनर्दाराभिगमिनाम् / ब्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यपापकृतो ऽपरे

ତ୍ରିଲୋକର ସ୍ଥିତିକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେମାନେ ପୁନଃ ଦାରାଭିଗମନ (ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ) କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କେହି ବ୍ରୂଣହତ୍ୟା ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଦ୍ୱାରା (କ୍ରମେ) ପାପ-ପୁଣ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 175

आभूतसंप्लवान्ते तु क्षीयं ते ह्यूर्ध्वरेतसः / उर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र स वै स्मृतः

ମହାପ୍ରଳୟର ଶେଷେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ତେଜ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଋଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପର-ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଯେଉଁଠି ଧ୍ରୁବ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ଧ୍ରୁବ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 176

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् / यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् / धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः

ଏହା ଦିବ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁପଦ—ଆକାଶରେ ତୃତୀୟ, ଭାସ୍ୱର; ସେଠାକୁ ଯାଇ କେହି ଶୋକ କରେନାହିଁ—ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ, ଧ୍ରୁବ ଆଦି ଲୋକସାଧକ ଅବସ୍ଥିତ।