Shloka 1
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु / प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde 'dholokavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sūryā candramasāvetau bhramato yāvadeva tu / prakāśaistu prabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samucchritau
Translation
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଅଧୋଲୋକବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେତେଦୂର ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେତେଦୂର ସେମାନେ ନିଜ ଆଲୋକ-ପ୍ରଭାରେ, ନିଜ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ, ଉଚ୍ଚରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଅନ୍ତି।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/end marker)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th case, Locative), एकवचन
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त, √वच्)
Formतत्पुरुष (कर्तृ-षष्ठी) समास; प्रोक्त = क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (agreeing with पुराणे)
पूर्व-भागेin the former section
पूर्व-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
द्वितीयेin the second
द्वितीये:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (agreeing with भागे)
अनुषङ्ग-पादेin the Anuṣaṅga-pāda (subsection)
अनुषङ्ग-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअनुषङ्ग (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
अधोलोक-वर्णनम्description of the lower worlds
अधोलोक-वर्णनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअधोलोक (प्रातिपदिक) + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable used to denote 'called')
विंशतितमःtwentieth
विंशतितमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविंशतितम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with अध्यायः)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
सूर्यःthe sun
सूर्यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चन्द्रमसौthe moon
चन्द्रमसौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (irregular nominative singular form)
एतौthese two
एतौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
भ्रमतःwander, revolve
भ्रमतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, द्विवचन
यावत्as far as, as long as
यावत्:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयावत् (अव्यय)
Formपरिमाण/अवधिवाचक अव्यय (as long as/so far as)
एवindeed, just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वयार्थक अव्यय (but/indeed)
प्रकाशैःby lights, by radiances
प्रकाशैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootप्रकाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle)
प्रभाभिःby splendors
प्रभाभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootप्रभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
तौthose two
तौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
मण्डलाभ्याम्by (their) two spheres/discs
मण्डलाभ्याम्:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), द्विवचन
समुच्छ्रितौraised up, elevated
समुच्छ्रितौ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम्-उद्-श्रि (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) with उपसर्ग: सम्+उद्; पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन (agreeing with तौ)