Shloka 49
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ / यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः
Transliteration
udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau / yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ
Translation
ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଏ। ଯେତେ ସମୟ ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ତପେ, ସେତେଇ ସମୟ ପଛେ ଏବଂ ପରେ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ତପେ।
Word by Word
उदयास्तमयाभ्याम्by rising and setting
उदयास्तमयाभ्याम्:
करण/हेतु (Karaṇa/Means)
TypeNoun
Rootउदय + अस्तमय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), द्विवचन; द्वन्द्व-समास (उदयश्च अस्तमयश्च)
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
स्मृतेare called/remembered
स्मृते:
विशेषण (Qualifier)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; (दिशौ इति विशेष्येण सह)
पूर्वापरेeastern and western
पूर्वापरे:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootपूर्व + अपर (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; द्वन्द्व-समास (पूर्वा च अपरा च)
दिशौthe two directions
दिशौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन
यावत्as far as/so long as
यावत्:
सम्बन्ध/अवधि (Limit marker)
TypeIndeclinable
Rootयावत् (अव्यय)
Formअव्यय; यावदर्थक (as long as/so far as)
पुरस्तात्in front, in the east
पुरस्तात्:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Place)
TypeIndeclinable
Rootपुरस्तात् (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (adverb of place: in front/eastward)
तपतिheats, shines
तपति:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तावत्so far/then
तावत्:
सम्बन्ध (Correlative adverb)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय)
Formअव्यय; तावदर्थक (so much/then)
पृष्ठेat the back, in the west
पृष्ठे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Place)
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
अथthen, next
अथ:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनन्तरार्थक/प्रसङ्गार्थक (then/next)
पार्श्वयोःon the two sides
पार्श्वयोः:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Place)
TypeNoun
Rootपार्श्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), द्विवचन (or षष्ठी द्विवचन by context; here locative: 'on the two sides')