Sukta 4
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Āṅgirasa headings for bhaiṣajya hymns; specific r̥ṣi attribution depends on Anukramaṇī).
Devata: Kuṣṭha (as personified healing plant) allied with Soma; also implicitly the Devas as source.
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing verses; metrical exactness may be affected by Saṃhitā sandhi).
ଏହି ଭୈଷଜ୍ୟ-ସୂକ୍ତରେ ପର୍ବତଜ ଔଷଧି କୁଷ୍ଠକୁ ଦେବତାମାନେ ଜିତି ଆଣିଥିବା “ଅମୃତ-ଚିହ୍ନ” ଭାବେ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ; ସୋମ ସହ ଏହାର ସାଖ୍ୟ ଥିବାରୁ ଏହା ତକ୍ମନ (ଜ୍ୱର) କୁ ଖେଦାଇ ଜୀବନଶକ୍ତିକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଗ୍ୟ। ସୂକ୍ତଟି ଔଷଧିର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରେ—ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ନିକଟେ, ଯେଉଁଠି ଦେବମାନଙ୍କ ଆସନ—ବୋଲି ଦେଖାଇ ତାହାର ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ; ପରେ ସେଇ ଅଧିକାରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିକିତ୍ସା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଲାଗୁ କରେ—ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ ଶ୍ୱାସର ସୁସ୍ଥତା ଓ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିର ପୁନରୁଦ୍ଧାର।
Mantras
Mantra 1
कुष्ठतक्मनाशनम्। यो गि॒रिष्वजा॑यथा वी॒रुधां॒ बल॑वत्तमः । कुष्ठेहि॑ तक्मनाशन त॒क्मानं॑ ना॒शय॑न्नि॒तः
କୁଷ୍ଠ—ତକ୍ମନ (ଜ୍ୱର) ନାଶକ—ତୁମେ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମିଥିଲ, ଔଷଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ବଳବାନ। ହେ ତକ୍ମନାଶନ, ଏଠାକୁ ଆସ; ଏଠାରୁ ଜ୍ୱରକୁ ନାଶ କର।
Mantra 2
सु॒प॒र्ण॒सुव॑ने गि॒रौ जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । धनै॑र॒भि श्रु॒त्वा य॑न्ति वि॒दुर्हि त॑क्म॒नाश॑नम्
ସୁପର୍ଣ୍ଣର ସୁବନ/ପ୍ରସବସ୍ଥାନରେ, ହିମବନ୍ତର ଚାରିପାଖର ପର୍ବତରେ ଏହା ଜନ୍ମିଲା। ଏହାର କଥା ଶୁଣି ଲୋକେ ଧନ-ଉପହାର ନେଇ ଏହା ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି; କାରଣ ସେମାନେ ଏହାକୁ ତକ୍ମନ (ଜ୍ୱର) ଭକ୍ଷକ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣନ୍ତି।
Mantra 3
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य चक्ष॑णं दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ତୃତୀୟ, ଅମିତ ଦିବିରେ ଦେବମାନଙ୍କର ଆସନ। ସେଠାରେ ଅମୃତତ୍ୱର ଚିହ୍ନ ଥିଲା; ସେଠାରେ ଦେବମାନେ କୁଷ୍ଠ (ଔଷଧ) ଲାଭ କଲେ।
Mantra 4
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ पुष्पं॑ दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ନୌକା ଦିବିରେ ଚଳିତ ହେଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା। ସେଠାରେ ଅମୃତର ପୁଷ୍ପ ଥିଲା; ସେଠାରେ ଦେବମାନେ କୁଷ୍ଠକୁ ଲାଭ କଲେ।
Mantra 5
हि॒र॒ण्ययाः॒ पन्था॑न आस॒न्नरि॑त्राणि हिर॒ण्यया॑ । नावो॑ हिर॒ण्ययी॑रास॒न् याभिः॒ कुष्ठं॑ नि॒राव॑हन्
ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପଥ ଥିଲେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଚେପୁ (ଓର୍) ଥିଲେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ନୌକାମାନେ ଥିଲେ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କୁଷ୍ଠକୁ ବାହାରକୁ ବହି ନେଇ ଦୂରକୁ ନେଇଗଲେ।
Mantra 6
इ॒मं मे॑ कुष्ठ॒ पूरु॑षं॒ तमा व॑ह॒ तं निष्कु॑रु । तमु॑ मे अग॒दं कृ॑धि
ହେ କୁଷ୍ଠ, ମୋର ଏହି ପୁରୁଷକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ; ଏହାକୁ ବାହାର କରି ତାକୁ ମୁକ୍ତ କର। ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ନିମିତ୍ତେ ଅଗଦ—ବିଷହର ଔଷଧ—କର।
Mantra 7
दे॒वेभ्यो॒ अधि॑ जा॒तोऽसि॒ सोम॑स्यासि॒ सखा॑ हि॒तः । स प्रा॒णाय॑ व्या॒नाय॒ च॑क्षुषे मे अ॒स्मै मृ॑ड
ଦେବମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଉପରେ ତୁମେ ଜନ୍ମିତ; ତୁମେ ସୋମଙ୍କର, ତାଙ୍କର ସୁନିୟୋଜିତ ସଖା। ମୋ ପ୍ରାଣ ଓ ବ୍ୟାନ ପାଇଁ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ—ଏହି ପୁରୁଷ ପ୍ରତି କୃପା କର।
Mantra 8
उद॑ङ् जा॒तो हि॒मव॑तः॒ स प्रा॒च्यां नी॑यसे॒ जन॑म्। तत्र॑ कुष्ठ॑स्य॒ नामा॑न्युत्त॒मानि॒ वि भे॑जिरे
ହିମବନ୍ତର ଉତ୍ତରଦିଗରେ ତୁମେ ଜନ୍ମିତ; ତୁମକୁ ପୂର୍ବଦିଗର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଯାଏ। ସେଠାରେ କୁଷ୍ଠର ଉତ୍ତମ ନାମଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ଯଥାବିଧି ବଣ୍ଟିତ ହେଲା।
Mantra 9
उ॒त्त॒मो नाम॑ कुष्ठस्युत्त॒मो नाम॑ ते पि॒ता। यक्ष्मं॑ च॒ सर्वं॑ ना॒शय॑ त॒क्मानं॑ चार॒सं कृ॑धि
କୁଷ୍ଠର ନାମ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତୁମ ପିତାଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସମସ୍ତ ଯକ୍ଷ୍ମକୁ ନାଶ କର; ତକ୍ମାନକୁ ମଧ୍ୟ—ଆରସ (ରୋଗ)କୁ ଶାନ୍ତ କର।
Mantra 10
शी॒र्षा॒म॒यमु॑पह॒त्याम॒क्ष्योस्त॒न्वो॒३रपः॑ । कुष्ठ॒स्तत् सर्वं॒ निष्क॑र॒द् दैवं॑ समह॒ वृष्ण्य॑म्
ଶିରୋରୋଗକୁ ଆଘାତ କରି, ଚକ୍ଷୁର ଓ ଦେହର ରୋଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂର କର, ଦୂର! କୁଷ୍ଠ (ଔଷଧି/ଦୈବ ଉପଚାର) ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାହାର କରିଦେଇଛି—ଦେବ-ପ୍ରେରିତ (ବାଧା/ଦୋଷ)କୁ ମୂଳସହିତ ନିଷ୍କାସନ କରି, ପୁନଃ ବୃଷ୍ଣ୍ୟ (ବୀର୍ୟ-ବଳ) ସ୍ଥାପନ କରେ।
Frequently Asked Questions
Kuṣṭha is a medicinal plant treated as a divine power. The hymn portrays it as heaven-authorized and Soma-allied, so that its use becomes both medicine and sacred protection.
It primarily targets takman—fever—imagined as an afflicting force that must be expelled. It also asks for recovery of strength, steady breathing (prāṇa, vyāna), and clear eyesight.
Traditionally it is recited over Kuṣṭha to consecrate it, then the herb is applied by touch/rubbing or carried as a tied packet. The mantra frames the remedy as deva-derived and directs the fever to depart.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.