Sukta 39
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Angiras lineages for oṣadhi-sūktas; specific r̥ṣi attribution requires pada-anukramaṇī confirmation).
Devata: Kuṣṭha (oṣadhi as devatā); secondarily Takmán (as adversary) and Yātudhānīs (as adversaries).
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing charms; to be metrically verified per pāda).
AVŚ 19.39 ଏକ ଚିକିତ୍ସାମୂଳକ ଓ ରାକ୍ଷୋଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ହିମାଳୟୀୟ ଔଷଧି କୁଷ୍ଠକୁ ଜୀବନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଧାରକ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ତକ୍ମାନ୍ (ଜ୍ୱର)କୁ ନାଶ କରିବା ଏବଂ ଯାତୁଧାନୀମାନଙ୍କ (କ୍ଷତିକାରକ ଡାଇନୀ-ସଦୃଶ ସତ୍ତା)କୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ସୂକ୍ତ କୁଷ୍ଠର ପ୍ରଭାବକୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତି-କଥାରେ ଭିତ୍ତି କରେ—“ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ”ରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥରୁ ଜନ୍ମିତ, ସୋମ ସହିତ ଏକାସାଥି ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ଏବଂ ପରେ ସେହି ଅଧିକାରକୁ ସିଧା ଆଜ୍ଞାରେ ପରିଣତ କରି ରୋଗକୁ ଦୂରେ, ତଳକୁ, ଏବଂ ରୋଗୀର ପରିସରରୁ ବାହାରକୁ ହଂକାଇ ଦିଏ।
Mantras
Mantra 1
कुष्ठनाशनम्। ऐतु॑ दे॒वस्त्राय॑माणः॒ कुष्ठो॑ हि॒मव॑त॒स्परि॑ । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
କୁଷ୍ଠନାଶନମ୍। ହିମବତର ଆସପାସରୁ ରକ୍ଷକ ଦେବ କୁଷ୍ଠ ଏଠାକୁ ଆସୁନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ତକ୍ମାନ-ଜ୍ୱରକୁ ନାଶ କର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାତୁଧାନ୍ୟଃ (ରାକ୍ଷସୀ/ଦୈତ୍ୟ-ସ୍ତ୍ରୀ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କର।
Mantra 2
त्रीणि॑ ते कुष्ठ॒ नामा॑नि नद्यमा॒रो न॒द्यारि॑षः । नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
ହେ କୁଷ୍ଠ, ତୋର ତିନିଟି ନାମ ଅଛି: ନଦ୍ୟମାରୋ (ନଦୀ-ମାରକ), ନଦ୍ୟାରିଷଃ (ନଦୀରୁ ଅହିତ ନ ପାଉଥିବା)। ନଦୀ କୂଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆହତ ହୁଏ; ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ତୋତେ ସବୁଦିଗରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ—ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ପ୍ରଭାତରେ, ଏବଂ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ।
Mantra 3
जी॒व॒ला नाम॑ ते मा॒ता जी॑व॒न्तो नाम॑ ते पि॒ता। नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
ତୋର ମାତାର ନାମ ଜୀବଲା; ତୋର ପିତାର ନାମ ଜୀବନ୍ତ। ନଦୀ କୂଳେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଆହତ ହୁଏ; ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ତୋତେ ଚାରିଦିଗରେ ଉଚ୍ଚାରି କହୁଛି—ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ପ୍ରଭାତରେ, ଏବଂ ଦିନେ ମଧ୍ୟ।
Mantra 4
उ॒त्त॒मो अ॒स्योष॑धीनामन॒ड्वान् जग॑तामिव व्या॒घ्रः श्वप॑दामिव । नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
ତୁ ଔଷଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବଳଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବ୍ୟାଘ୍ର। ନଦୀ କୂଳେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଆହତ ହୁଏ; ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ତୋତେ ଚାରିଦିଗରେ ଉଚ୍ଚାରି କହୁଛି—ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ପ୍ରଭାତରେ, ଏବଂ ଦିନେ ମଧ୍ୟ।
Mantra 5
त्रिः शाम्बु॑भ्यो॒ अङ्गि॑रेभ्य॒स्त्रिरा॑दि॒त्येभ्य॒स्परि॑ । त्रिर्जा॒तो वि॒श्वदे॑वेभ्यः । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
ଶାମ୍ଭୁମାନଙ୍କଠାରୁ ତିନିଥର, ଅଙ୍ଗିରସମାନଙ୍କଠାରୁ ତିନିଥର; ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ଚାରିପାଖରୁ ତିନିଥର; ବିଶ୍ୱଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ ତିନିଥର ଜନ୍ମିତ। ସେଇ କୁଷ୍ଠ—ବିଶ୍ୱଭେଷଜ, ସର୍ବରୋଗହର ଔଷଧ—ସୋମ ସହିତ ଏକାସାଥି ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ସମସ୍ତ ତକ୍ମାନ-ଜ୍ୱରକୁ ନାଶ କର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାତୁଧାନୀ ଦୈତ୍ୟିଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
Mantra 6
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଦେବମାନଙ୍କର ଆସନ; ତୃତୀୟ, ଅସୀମ ଦିବିରେ ଅଛି। ସେଠାରେ ଅମୃତର ଦୃଶ୍ୟ ଆସନ ଅଛି; ସେଠାରୁ କୁଷ୍ଠ ଜନ୍ମିଲା। ସେଇ କୁଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ (ସର୍ବରୋଗହର ଔଷଧ), ସୋମ ସହିତ ଏକାସାଥି ଦଢ଼ିଆ ରହେ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ତକ୍ମାନ (ଜ୍ୱର)କୁ ନାଶ କର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାତୁଧାନୀ (ଟୋଣା-ମନ୍ତ୍ର କରୁଥିବା ନାରୀ/ଡାଇଣୀ)ମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
Mantra 7
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନୌକା ଦିବିରେ ଚଳିଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା। ସେଠାରେ ଅମୃତର ଦୃଶ୍ୟ ଆସନ ଅଛି; ସେଠାରୁ କୁଷ୍ଠ ଜନ୍ମିଲା। ସେଇ କୁଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ, ସୋମ ସହିତ ଏକାସାଥି ଦଢ଼ିଆ ରହେ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ତକ୍ମାନ (ଜ୍ୱର)କୁ ନାଶ କର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାତୁଧାନୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
Mantra 8
यत्र॒ नाव॑प्र॒भ्रंश॑नं॒ यत्र॑ हि॒मव॑तः॒ शिरः॑ । तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
ଯେଉଁଠି ନୌକାର ଖସିପଡ଼ିବା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ହିମବତର ଶିର (ଶିଖର) ଅଛି—ସେଠାରେ ଅମୃତର ଦୃଶ୍ୟ ଆସନ ଅଛି; ସେଠାରୁ କୁଷ୍ଠ ଜନ୍ମିଲା। ସେଇ କୁଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ, ସୋମ ସହିତ ଏକାସାଥି ଦଢ଼ିଆ ରହେ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ତକ୍ମାନ (ଜ୍ୱର)କୁ ନାଶ କର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାତୁଧାନୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
Mantra 9
यं त्वा॒ वेद॒ पूर्व॒ इक्ष्वा॑को॒ यं वा॑ त्वा कुष्ठ का॒म्यः । यं वा॒ वसो॑ यमात्स्य॒स्तेनासि॑ वि॒श्वभे॑षजः
ଯାହାକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜାଣିଥିଲେ—ହେ କୁଷ୍ଠ, ଯାହାକୁ ତୁମକୁ କାମନା କରୁଥିବା ସାଧକ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଥିଲା; ଯାହାକୁ ବସୁ ଜାଣିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ମାତ୍ସ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ—ସେହି କାରଣରୁ ତୁମେ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ, ସର୍ବରୋଗହର ଔଷଧ ଅଟ।
Mantra 10
शी॒र्ष॒लो॒कं तृ॒तीय॑कं सद॒न्दिर्यश्च॑ हाय॒नः । त॒क्मानं॑ विश्वधावीर्याध॒राञ्चं॒ परा॑ सुव
ଶିରୋ-ଲୋକକୁ, ତୃତୀୟ ଲୋକକୁ—ସଦନ୍ଦି ଓ ହାୟନ: ହେ ବିଶ୍ୱଧାବୀ ବୀର୍ୟବାନ, ତକ୍ମାନ (ଜ୍ୱର)କୁ ଅଧୋଦିଗକୁ ଠେଲିଦେ; ତାହାକୁ ଦୂରକୁ ହଂକାଇ ପଠାଇଦେ।
Frequently Asked Questions
Kuṣṭha is a medicinal herb treated as a divine person—invited like a god—whose healing power is praised and activated to remove fever and protect the patient.
Takmán is fever personified as an attacking force; yātudhānīs are hostile, witch-like beings linked with illness and misfortune. The hymn uses command-formulas to expel both the symptom (fever) and its perceived occult causes.
A healer recites it over Kuṣṭha (and water/medicine), applies the herb as an amulet, fumigation, or paste, and performs a downward/outward banishing gesture while commanding the fever to depart and not return.
Ask anything about Sukta 39 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
