Adhyaya 29

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् । द्वारकायाः परं पुण्यं माहात्म्यं ह्युत्तमोत्तमम्

Prahlāda berkata: Kini akan aku nyatakan sesuatu yang lain—agung, dan lebih rahsia daripada rahsia itu sendiri: kemuliaan Dvārakā yang amat suci, paling luhur di antara yang luhur.

Verse 2

इतिहासं पुरावृत्तं वर्णयिष्ये मनोहरम् । तीर्थक्षेत्रादिदेवानामृषीणां संशयापहम्

Aku akan menghuraikan suatu kisah purba yang mempesona—yang menghapuskan keraguan para ṛṣi tentang tīrtha, kawasan suci, dan para dewa penaungnya.

Verse 3

सौभाम्यमतुलं दृष्ट्वा सिंहराशिगते गुरौ । गोदावर्य्यां द्विजश्रेष्ठा नारदो भगवत्प्रियः

Tatkala Guru (Musytari) memasuki rasi Siṃha dan terlihat keberuntungan yang tiada bandingan, Nārada—yang terbaik antara kaum dwija, kekasih Tuhan—tiba di sungai Godāvarī.

Verse 4

गौतमस्याऽभितो दृष्ट्वा त्रैलोक्यसंभवानि वै । तीर्थानि सरितः सर्वा विस्मयं परमं गतः

Melihat di sekeliling Gautama segala tīrtha dan sungai yang dikatakan berasal dari tiga alam, beliau tersentak oleh keajaiban yang paling agung.

Verse 5

तत्र काशी कुरुक्षेत्रमयोध्या मथुरापुरी । माया कांची ह्यवंती च अरण्यान्याश्रमैः सह

Di sana ada Kāśī, Kurukṣetra, Ayodhyā dan kota Mathurā; juga Māyā (Haridvāra), Kāñcī dan Avantī (Ujjayinī), beserta rimba dan āśrama pertapaan.

Verse 6

हरिक्षेत्रं गया मिश्रक्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । प्रभासादीनि पुण्यानि मुक्तिक्षेत्राण्यशेषतः

Hari-kṣetra, Gayā, Miśra-kṣetra yang masyhur dan Puruṣottama—bersama Prabhāsa dan tempat suci lainnya—semuanya tanpa kecuali ialah kṣetra pembebasan yang menganugerahkan mokṣa.

Verse 7

जाह्नवी यमुना रेवा तत्र पुण्या सरस्वती । सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी सरितां वरा

Jāhnavī (Gaṅgā), Yamunā, Revā (Narmadā) dan di sana Sarasvatī yang suci; Sarayū, Gaṇḍakī, Tāpī dan Payoṣṇī—itulah sungai-sungai terunggul antara segala sungai.

Verse 8

कृष्णा भीमरथी पुण्या कावेर्य्याद्याः सरिद्वराः । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले वर्त्तमानाः सतीर्थकाः

Kṛṣṇā, Bhīmarathī yang suci, serta sungai-sungai unggul bermula dengan Kāverī—semuanya berhiaskan tīrtha dan hadir di svarga, di bumi fana, dan di Pātāla.

Verse 9

स्थिता गोदावरीतीरे सिंहराशिं गते गुरौ । तथा च पुष्करादीनि सप्तसिंधुसरांसि च

Apabila Bṛhaspati (Guru/Jupiter) memasuki rasi Siṃha, mereka bersemayam di tebing Sungai Godāvarī; demikian juga mereka berziarah ke Puṣkara serta tasik-tasik suci Sapta Sindhu (Tujuh Sungai).

Verse 10

मेर्वादिपर्वताः पुण्या दर्शनात्पापनाशनाः । तीर्थराज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः

Gunung Meru dan gunung-gunung lain adalah suci—sekadar memandangnya pun memusnahkan dosa. Dan Prayāga, raja segala tīrtha, dihiasi dengan kehadiran semua tīrtha.

Verse 11

वेदोपवेदाः शास्त्राणि पुराणानि च सर्वशः । सिद्धा मुनिगणाः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः

Veda dan Upaveda, segala śāstra serta Purāṇa dalam pelbagai bentuk; para Siddha, seluruh kumpulan muni; para Devarṣi, para Pitṛ, dan para dewa—semuanya hadir.

Verse 12

चंद्रादित्यौ सुरगणाः सिंहस्थे च बृहस्पतौ । स्थिता गोदावरीतीरे वर्षमेकं प्रहर्षिताः

Ketika Bṛhaspati berada di rasi Siṃha, Bulan dan Matahari bersama para dewa tinggal di tebing Godāvarī selama setahun penuh, dalam kegembiraan yang melimpah.

Verse 13

यानि कानि च पुण्यानि तीर्थक्षेत्राणि संति वै । त्रैलोक्ये तानि सर्वाणि गौतम्यां वीक्ष्य विस्मिताः

Apa jua tīrtha dan wilayah suci yang wujud di tiga alam—tatkala mereka melihat seolah-olah semuanya berhimpun di Gautamī, mereka pun terperanjat dalam kehairanan.

Verse 14

देवर्षिर्नारदस्तत्र मुनिभिर्मुदितोऽवसत् । सिंहस्यांते च सर्वाणि स्वस्थानगमनाय वै

Di sana resi ilahi Nārada tinggal, bersukacita bersama para muni; dan pada penghujung masa Siṃha, semuanya bersiap berangkat pulang ke kediaman masing-masing.

Verse 15

आमन्त्र्य गौतमीं देवीं स्थितानि पुरतस्ततः । सर्वेषां शृण्वतां विप्रा गौतमी खिन्नमानसा । तप्ता दुर्जनसंसर्गान्नारदं दुःखिताऽब्रवीत्

Setelah memohon izin dan berpamitan kepada Dewi Gautamī, mereka berdiri di hadapannya. Lalu, ketika semua brāhmaṇa mendengarkan, Gautamī—gelisah hatinya, tersiksa oleh pergaulan dengan orang jahat—berkata dengan sedih kepada Nārada.

Verse 16

गौतम्युवाच । पश्यैतानि सुतीर्थानि गंगाद्याः सरितोऽमलाः । सागरा गिरयः पुण्या गयात्रितयमेव च

Gautamī berkata: “Lihatlah tīrtha-tīrtha yang unggul ini—sungai-sungai suci yang murni bermula dengan Gaṅgā, lautan, gunung-gunung yang kudus, dan juga Gayā yang tiga serangkai—semuanya hadir di hadapanmu.”

Verse 17

क्षेत्राणि मोक्षदान्यंग त्रैलोक्यजानि नारद । देवाश्च पितरः सिद्धा ऋषयो मानवादयः

“Kṣetra-kṣetra suci ini adalah pemberi mokṣa, wahai yang kukasihi—termashyur di tiga alam, wahai Nārada; dan di sini ada para dewa, para leluhur, para Siddha, para Ṛṣi, serta manusia dan yang lainnya.”

Verse 18

तीर्थ राज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः । एतेषामेव सर्वेषां मत्संसर्गान्महामुने । विशुद्धानां प्रकाशेन राजते भुवनत्रयम्

“Dan Prayāga, raja segala tīrtha, yang menghimpun semua tīrtha. Wahai mahāmuni, melalui pergaulan denganku, semuanya menjadi suci; oleh sinar para yang tersucikan, tiga alam pun berseri.”

Verse 19

प्रयांति तानि सर्वाणि स्वंस्वं स्थानं प्रति प्रभो । अधुनाऽहं परिश्रांता दह्यमाना त्वहर्निशम्

Wahai Tuhan, semuanya sedang berangkat, masing-masing menuju tempat kediamannya sendiri. Kini aku amat letih, seakan-akan terbakar siang dan malam tanpa henti.

Verse 20

दुर्जनानां सुसंपर्काद्भृशं पापात्मना प्रभो । सौभण्यमधुना प्राप्तं सत्संसर्गेण नारद

Wahai Tuhan, kerana pergaulan rapat dengan orang jahat, aku menjadi sangat berdosa. Namun kini, wahai Nārada, melalui persahabatan dengan orang saleh, aku telah memperoleh kesejahteraan.

Verse 21

प्रयांत्येतानि सर्वाणि स्वस्थानं मुदितानि च

Semuanya ini berangkat menuju tempatnya sendiri, dan mereka pergi dengan hati yang gembira.

Verse 22

एतानि मत्प्रसादेन पुण्यानि कथितानि च । कथय श्रमशांत्यर्थं दुःखि ता किं करोम्यहम्

Dengan rahmatmu, perkara-perkara suci ini telah pun diucapkan. Kini beritahulah aku demi meredakan keletihanku: aku yang dilanda dukacita, apakah yang harus aku lakukan?

Verse 23

प्रह्लाद उवाच । गोदावर्य्या वचः श्रुत्वा भगवान्नारदो द्विजाः । क्षणं ध्यात्वा तु दुःखार्त्तः प्राह संशयमानसः

Prahlāda berkata: “Setelah mendengar kata-kata Godāvarī, Nārada yang mulia—wahai para brāhmaṇa—merenung seketika; kemudian, dalam kesedihan, baginda berkata dengan hati yang dipenuhi keraguan.”

Verse 24

नारद उवाच । अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्गौतम्या व्यसनं महत् । पश्यन्त्वसंशयं देवास्तीर्थक्षेत्रसरिद्वराः

Nārada berkata: “Aduhai, sungguh amat menakjubkan—beginilah malapetaka besar yang menimpa Gautamī! Hendaklah para dewa, yang utama antara tīrtha, wilayah suci dan sungai-sungai, menyaksikannya tanpa sebarang keraguan.”

Verse 25

सत्पुण्यनिचयो यस्यां युष्माकं समभूद्ध्रुवम् । तस्याः पापाग्निशमनं कथं स्यादिति चिन्त्यताम्

“Sesungguhnya pada dirinya telah terhimpun timbunan pahala sejati milik kamu semua. Maka renungkanlah: bagaimanakah api dosa di dalam dirinya dapat dipadamkan?”

Verse 26

श्रीप्रह्लाद उवाच । तदा चिन्तयतां तेषां सर्वेषां भावितात्मनाम् । गौतमो भगवांस्तत्र समायातो मुनीश्वराः

Śrī Prahlāda berkata: Ketika semua insan yang jiwanya telah disucikan itu sedang merenung demikian, Bhagavān Gautama, sang raja para muni, pun tiba di sana.

Verse 27

दृष्ट्वा तमृषयो देवा यथोचितमपूजयन् । जाह्नवी यमुना पुण्या नर्मदा च सरस्वती

Melihat baginda, para ṛṣi dan para dewa memuliakannya sebagaimana patut; dan di sana hadir pula Jāhnavī (Gaṅgā), Yamunā, Narmadā yang suci, serta Sarasvatī.

Verse 28

अन्याश्च सर्वाः सरितस्त्रैलोक्यमनुवर्तिताः । वाराणसी कुरुक्षेत्र प्रमुखान्याश्रमैः सह । युगपत्तानि सर्वाणि संपूज्य मुनिमबुवन्

Dan semua sungai yang lain juga—yang dihormati di seluruh tiga alam—bersama tempat-tempat suci utama seperti Vārāṇasī dan Kurukṣetra, beserta āśrama-āśrama mereka. Kesemuanya serentak memuja sang muni dengan sempurna, lalu berkata kepadanya.

Verse 29

त्वत्प्रसादेन वै त्राताः सम्यक्छुद्धा महामुने । यदानीता त्वया गंगा गौतमी भूतलं प्रति

Dengan rahmatmu, wahai resi agung, kami telah diselamatkan dan disucikan sepenuhnya—kerana engkaulah yang membawa Sungai Gaṅgā turun ke bumi sebagai Gautamī.

Verse 30

कृतार्था मानवाः सर्वे सर्वपापविवर्जिताः । किंतु दुर्जनसंपर्कात्संतप्ता गौतमी भृशम्

Semua manusia menjadi tercapai hajatnya dan bebas daripada segala dosa; namun kerana bergaul dengan orang jahat, Gautamī sangat menderita.

Verse 31

कथं पापैर्विनिर्मुक्ता परमानन्दसंप्लुता । सुप्रभा जायते देवी तद्गौतम विचिन्त्यताम्

Bagaimanakah Dewi sungai ini dapat menjadi Suprabhā—terlepas daripada dosa dan dilimpahi kebahagiaan tertinggi? Wahai Gautama, pertimbangkanlah hal ini.

Verse 32

प्रह्लाद उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तैस्तु चिन्ताकुलितमानसः । नारदस्य मुखं वीक्ष्य प्रहसन्गौतमोऽब्रवीत्

Prahlāda berkata: Setelah ditegur demikian oleh mereka, sang resi menjadi gelisah kerana bimbang. Memandang wajah Nārada, Gautama tersenyum lalu berkata.

Verse 33

गौतम उवाच । सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महाशुभविनाशिनी । गौतमीयं महाभागा अस्यास्तापः क्व शाम्यति

Gautama berkata: Wahai yang amat berbahagia, Gautamī ini ialah pemusnah besar segala kekotoran bagi semua kṣetra suci dan tīrtha. Maka di manakah mungkin penderitaannya akan reda?

Verse 34

नास्ति लोकत्रये तीर्थं स्नातुं सिंहगते गुरौ । यद्वै नायाति गौतम्यां क्षेत्रं चापि विशुद्धये । काशीप्रयागमुख्यानि राजंते यत्प्रसादतः

Dalam tiga alam, tiada satu pun tīrtha untuk mandi suci ketika Guru (Jupiter) berada dalam rasi Singa yang tidak datang kepada sungai Gautamī; demikian juga tiada wilayah suci yang mencari penyucian tanpa bersandar kepadanya. Kāśī, Prayāga dan tīrtha-tīrtha utama bersinar oleh rahmatnya.

Verse 35

वदंतु मुनयः सर्वे क्षेत्रतीर्थसमाश्रिताः । शुद्धं विचार्यं यत्कार्य्यं मयाऽस्मिञ्जातसंकटे

Biarlah semua muni—yang bernaung di wilayah suci dan tīrtha—menyatakan nasihat mereka. Dalam krisis yang timbul ini, hendaklah dipertimbangkan dengan pertimbangan yang murni apa yang patut aku lakukan.

Verse 36

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे नोचुः किञ्चिद्विमोहिताः । तत्रोपायमविज्ञाय गौतमीं गौतमोऽब्रवीत्

Prahlāda berkata: Setelah berkata demikian, semua muni terdiam, kebingungan. Tidak mengetahui jalan upaya dalam keadaan itu, Gautama pun berbicara kepada Gautamī.

Verse 37

गौतम उवाच । आनीतासि मया देवि तपसाऽराध्य शंकरम् । वदिष्यति स चोपायमित्युक्त्वाऽचिन्तयत्तदा

Gautama berkata: “Wahai Dewi, aku membawa engkau ke sini dengan bertapa dan memuja Śaṅkara. Setelah berkata, ‘Baginda pasti akan menyatakan jalan upaya,’ pada saat itu juga beliau pun merenung dengan mendalam.”

Verse 38

गौतमः श्रद्धया भक्त्या गंगामौलिमखंडधीः । तदाऽभून्महदाश्चर्यं शृण्वंतु ऋषयोऽमलाः

Gautama—yang akalnya teguh dan yang memuliakan Tuhan yang bermahkota Gaṅgā—pada saat itu, dengan śraddhā dan bhakti, menyaksikan suatu keajaiban besar. “Dengarlah, wahai para ṛṣi yang suci,” (demikian ujar pencerita).

Verse 39

ध्यायमाने महादेवे गौतमेन महात्मना । अकस्मादभवद्वाणी हर्षयन्ती जगत्त्रयम्

Ketika Gautama yang berhati agung bermeditasi merenungi Mahādeva, tiba-tiba bangkitlah suara ilahi yang menggembirakan tiga alam.

Verse 40

नादयन्ती दिशः सर्वा आब्रह्मभुवनं द्विजाः । अरूपलक्षणाकारा विषादशमनी शुभा

Wahai kaum dwija, suara itu bergema ke segala penjuru hingga ke alam Brahmā; ia penuh berkat, menenangkan duka, tanpa rupa, tanda, atau bentuk yang terlihat.

Verse 41

दिव्यवाण्युवाच । अहो बत महाश्चर्य्यं सर्वेषां सुखदे शुभे । प्रसंगेऽत्र महाक्षेत्रे मग्ना दुःखार्णवे बुधाः

Suara ilahi bersabda: “Aduhai, sungguh suatu keajaiban besar! Di mahākṣetra yang suci, bertuah, dan memberi sukacita kepada semua ini, para bijaksana tetap tenggelam dalam lautan duka kerana keadaan.”

Verse 42

अहो हे गौतमाचार्य्य ऋषयो नारदादयः । शृण्वंतु तीर्थक्षेत्राणि कृपया संवदाम्यहम्

“Wahai Ācārya Gautama yang mulia, dan para ṛṣi bermula dengan Nārada, dengarlah. Dengan belas kasih, aku akan berbicara tentang tīrtha-tīrtha suci dan wilayah-wilayah keramat.”

Verse 43

पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य वर्तते । अस्माच्च दिशि वायव्यां द्वारकाक्षेत्रमुत्तमम्

“Di pesisir laut sebelah barat terletak suatu kṣetra suci; dari sini ke arah barat laut ialah Dvārakā-kṣetra yang paling utama.”

Verse 44

यत्राऽस्ते गोमती पुण्या सागरेण समन्विता । पश्चिमाभिमुखो यत्र महाविष्णुः सदा स्थितः

Di sana sungai suci Gomati hadir, bersatu dengan lautan; dan di sana Mahāviṣṇu bersemayam untuk selama-lamanya, menghadap ke arah barat.

Verse 45

अनेकपापराशीनामुग्राणामपि सर्वदा । दाहस्थान समाख्यातमिन्धनानां यथाऽनलः

Tempat itu termasyhur sebagai “tempat pembakaran”, bahkan bagi timbunan dosa yang dahsyat sekalipun—sebagaimana api melahap bahan bakar.

Verse 46

देवविश्वद्रुहो यत्र दग्ध्वा पातकमद्भुतम् । लोकत्रयवधाज्जातं विराजतेऽर्कवत्सदा

Di sana, dosa yang menakjubkan—lahir daripada permusuhan terhadap para dewa dan keganasan yang mencederai tiga alam—dibakar lenyap; dan wilayah suci itu sentiasa bersinar laksana matahari.

Verse 47

तद्गम्यतां महाभागा गोमतीमघदाहकाम् । गोदावरीं पुरस्कृत्य क्षेत्रतीर्थसमन्विताम्

Oleh itu, wahai yang amat berbahagia, dekati Gomati, sang pembakar dosa; dan muliakanlah Godāvarī di hadapan, beserta kṣetra dan tīrtha sucinya.

Verse 48

प्राप्य द्वारवतीं पुण्यां मत्प्रसादाद्द्विजोत्तमाः । प्रभावाद्द्वारकायाश्च सत्यमाविर्भविष्यति

Setelah mencapai kota suci Dvāravatī, wahai yang terbaik antara yang dua kali lahir, dengan rahmatku—dan dengan keagungan kuasa Dvārakā—kebenaran akan tersingkap nyata.

Verse 49

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्ते सति ते सर्वे हर्ष निर्भरमानसाः । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं जगर्जुर्हरिनामभिः

Prahlāda berkata: Setelah kata-kata itu diucapkan, mereka semua—hati melimpah dengan sukacita—setelah mendengar tentang kṣetra suci yang paling utama, pun mengaum lantang menyebut nama-nama Hari.

Verse 50

जितं भो जितमस्भाभिर्धन्या धन्यतमा वयम् । दैवादपगतो मोहो ज्ञातं तीर्थोत्तमोत्तमम्

“Menang! Ya, kemenangan milik kami! Kami diberkati, sungguh paling diberkati. Dengan ketentuan Ilahi lenyaplah kekeliruan, dan kami pun mengenal tīrtha yang paling utama.”

Verse 51

तदा सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्रारण्याश्रमैः सह । वाराणसीप्रयागादि सरांसि सिन्धवो नगाः

Pada saat itu semua tīrtha—bersama kṣetra suci, rimba keramat dan āśrama—termasuk Vārāṇasī, Prayāga dan lainnya; danau-danau, sungai-sungai serta gunung-ganang, semuanya turut bergetar menyahut.

Verse 52

गया च देवखातानि पितरो देवमानवाः । श्रुत्वा प्रमुदिता वाचं प्रोचुर्जयजयेति च

Gaya, kolam-kolam suci yang digali para dewa, para Pitṛ, serta para dewa dan manusia—setelah mendengar ucapan yang menggembirakan itu—pun berseru, “Menang! Menang!”

Verse 54

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम् । देवोत्तमोत्तमं देवं श्रीकृष्णं क्लेशनाशनम्

Śrī Prahlāda berkata: Setelah mendengar tentang kṣetra yang paling unggul, tentang tīrtha yang paling utama di atas segala yang utama, dan tentang Dewa yang terbaik di atas segala dewa—Śrī Kṛṣṇa, pemusnah segala derita—

Verse 55

उत्कण्ठा ह्यभवत्तेषां तीर्थादीनां ह्यनुत्तमा । प्रोचुरन्योन्यतो वाचं सर्वाणि युगपत्तदा

Kemudian timbullah kerinduan yang tiada bandingan pada segala tīrtha dan yang lain-lain; dan semuanya serentak bertutur kata sesama mereka.

Verse 56

ऋषितीर्थदेवा ऊचुः । कदा द्रक्ष्यामहे पुण्यां द्वारकां कृष्णपालिताम् । श्रीकृष्णदेवमूर्तिं च कृष्णवक्त्रं सुशोभितम्

Para ṛṣi, para tīrtha dan para dewa berkata: “Bilakah kami akan menyaksikan Dvārakā yang suci, yang dipelihara oleh Kṛṣṇa; dan juga rupa ketuhanan Śrī Kṛṣṇa, serta wajah baginda yang berseri indah?”

Verse 57

कदा नु गोमतीस्नानमस्माकं तु भविष्यति । चक्रतीर्थे कदा स्नात्वा कृष्णदेवस्य मंदिरम् । द्रक्ष्यामः सुमहापुण्यं मुक्तिद्वारमपावृतम्

Bilakah, sesungguhnya, mandi suci di sungai Gomātī akan menjadi milik kami? Bilakah, setelah mandi di Cakra-tīrtha, kami akan menyaksikan kuil Tuhan Kṛṣṇa—yang amat besar pahalanya, pintu pembebasan yang terbuka luas?

Verse 58

दुर्ल्लभो द्वारकावासो दुर्ल्लभं कृष्णदर्शनम् । दुर्ल्लभं गोमती स्नानं रुक्मिणीदर्शनं द्विजाः

Sukar diperoleh tinggal di Dvārakā; sukar juga memperoleh darśana Tuhan Kṛṣṇa. Sukar memperoleh mandi di Gomātī; dan sukar pula—wahai yang dua kali lahir—darśana Rukmiṇī.

Verse 93

अहो सर्वोत्तमं क्षेत्रं सर्वेषां नोऽघनाशनम् । राजानं तीर्थराजानं द्वारकां शिरसा नमः

Ah! Dvārakā ialah kṣetra yang paling utama, pemusnah segala dosa kami. Kepada Dvārakā—raja, raja segala tīrtha—kami tunduk menyembah dengan kepala kami.