Naadbindu
नादबिंदू उपनिषद (अथर्ववेदाशी संबद्ध) योगोपनिषदांतील एक संक्षिप्त पण महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. यात ‘नाद’ (अंतर्मुख सूक्ष्म ध्वनी) आणि ‘बिंदू’ (चित्ताच्या एकाग्रतेचा केंद्रबिंदू) यांच्या आधारे ध्यान, प्राणायाम व मनोनिग्रह यांची साधना सांगितली आहे. साधक नादानुसंधानाने मनाला बाह्य विषयांपासून परावृत्त करून सूक्ष्म करतो; नादाचे स्तर परिष्कृत होत जाऊन शेवटी ‘अनाहत’ अनुभव मौनात विलीन होतो. परिणामी आत्मस्वरूपाची प्रत्यक्ष अनुभूती व अद्वैत मोक्ष हे ध्येय प्रतिपादित होते।
Start ReadingKey Teachings
Nāda (inner mystic sound) as a primary meditative support leading the mind inward
Bindu (seed-point of consciousness) as one-pointed concentration where mental modifications dissolve
Anāhata nāda (unstruck sound) as a subtle inner phenomenon culminating in transcendental silence
Integration of prāṇāyāma and meditative absorption to steady prāṇa and quiet the mind
Progressive interiorization: from gross perception to subtle sound to nirvikalpa-like stillness
Mokṣa as direct realization of the Self (ātman) beyond nāma-rūpa, supported by yogic method
Discipline, restraint, and sustained practice as prerequisites for stable samādhi
Verses of the Naadbindu
53 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ अकारो दक्षिणः पक्ष उकारस्तूत्तरः स्मृतः । मकारं पुच्छमित्याहुरर्धमात्रा तु मस्तकम् ॥१॥
ॐमध्ये ‘अ’ हा दक्षिण पक्ष मानला आहे, ‘उ’ हा उत्तर (ऊर्ध्व) पक्ष स्मरला आहे. ‘म’ हे पुच्छ म्हणतात आणि अर्धमात्रा हे मस्तक मानतात.
Brahman (praṇava as symbol of Brahman)Verse 2
पादादिकं गुणास्तस्य शरीरं तत्त्वमुच्यते । धर्मोऽस्य दक्षिणश्चक्षुरधर्मो योऽपरः स्मृतः ॥२॥
याचे पाद इत्यादी हे त्याचे गुण म्हणतात; त्याचे शरीर तत्त्व म्हणून सांगितले आहे. याचा उजवा नेत्र धर्म आहे आणि दुसरा नेत्र अधर्म म्हणून स्मरला आहे.
Dharma / Adharma (ethical polarity within upāsanā leading toward Brahman-realization)Verse 3
भूर्लोकः पादयोस्तस्य भुवर्लोकस्तु जानुनि । सुवर्लोकः कटीदेशे नाभिदेशे महर्जगत् ॥३॥
याच्या पायांमध्ये भूर्-लोक; गुडघ्यांमध्ये भुवर्-लोक. कटीप्रदेशी सुवर्-लोक; आणि नाभीप्रदेशी महर्-लोक आहे.
Brahman (cosmic integration; microcosm–macrocosm correspondence)Verse 4
जनोलोकस्तु हृद्देशे कण्ठे लोकस्तपस्ततः । भ्रुवोर्ललाटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थितः ॥४॥
हृदयप्रदेशी जनलोक स्थित आहे; कंठप्रदेशी तपोलोक आहे; आणि भुवयांच्या मध्ये ललाटाच्या मध्यभागी सत्यलोक प्रतिष्ठित आहे.
Yoga (internalization of cosmology) / Moksha (ascent toward Satya)Verse 5
सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...
येथे सहस्राक्षरी मंत्र स्पष्टपणे दर्शविला आहे. अशा रीतीने त्यावर आरूढ होऊन हंसयोगात निपुण साधक कर्मजन्य पापांच्या कोटी-शतांनीही भेदला जात नाही. पहिली मात्रा अग्निमयी, दुसरी वायुमयी; पुढची सूर्य-मंडलासारखी तेजस्वी; आणि जी परम अर्धमात्रा आहे तिला बुधजन ‘वारुणी’ असे जाणतात.
Moksha (purification and transcendence through mantra-yoga) / Karma-kṣaya / Nāda (mantric subtle sound)Verse 6
सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...
येथे सहस्राक्षरी मंत्र स्पष्टपणे दर्शविला आहे. अशा रीतीने त्यावर आरूढ होऊन हंसयोगात निपुण साधक कर्मजन्य पापांच्या कोटी-शतांनीही भेदला जात नाही. पहिली मात्रा अग्निमयी, दुसरी वायुमयी; पुढची सूर्य-मंडलासारखी तेजस्वी; आणि जी परम अर्धमात्रा आहे तिला बुधजन ‘वारुणी’ असे जाणतात.
Moksha (purification and transcendence through mantra-yoga) / Karma-kṣaya / Nāda (mantric subtle sound)Verse 7
सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजारैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्ध...
येथे सहस्राक्षरी मंत्र स्पष्टपणे प्रतिपादित केला आहे. हंसयोगात निपुण साधक या अवस्थेस आरूढ झाला की कर्मजन्य मल—कोट्यवधी पापेही—त्याला भेदू शकत नाहीत. पहिली मात्रा ‘आग्नेयी’, दुसरी ‘वायवी’; पुढील मात्रा सूर्य-मंडलासारखी तेजस्वी; आणि जी परम अर्धमात्रा आहे, तिला ज्ञानी ‘वारुणी’ असे जाणतात.
Moksha (liberation) through Om/Haṃsa-nāda contemplation; purification of karma via nāda and mātrā analysisVerse 8
कालत्रयेऽपि यत्रेमा मात्रा नूनं प्रतिष्ठिताः । एष ओङ्कार आख्यातो धारणाभिर्निबोधत् ॥
जिथे या मात्रा तीनही काळांत—भूत, वर्तमान, भविष्य—निश्चितपणे प्रतिष्ठित आहेत, तोच ‘ओंकार’ म्हणून कथित आहे. धारणांच्या (एकाग्र साधनांच्या) द्वारा याचे सम्यक् ज्ञान करून घ्या.
Brahman as Oṃ (Oṅkāra) transcending time; steadiness (dhāraṇā) as means to realizationVerse 9
घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...
पहिली मात्रा ‘घोषिणी’, दुसरी ‘विद्युत्-मात्रा’; तिसरी ‘पतंगिनी’ आणि चौथी ‘वायुवेगिनी’ अशी सांगितली आहे. पाचवी ‘नामधेया’, सहावी ‘ऐन्द्री’; सातवी ‘वैष्णवी’, आठवी ‘शाङ्करी’। नववी ‘महती’, दहावी ‘धृति’ मानली; अकरावी ‘नारी’, आणि बारावी—परम—‘ब्राह्मी’ आहे.
Nāda-brahman and graded mātrā-s as stages toward Brahman-realizationVerse 10
घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...
पहिली मात्रा ‘घोषिणी’ म्हणून ओळखली जाते; पुढची ‘विद्युन्मात्रा’। तिसरी ‘पतंगिनी’ आणि चौथी ‘वायुवेगिनी’ अशी सांगितली आहे. पाचवी ‘नामधेया’ व सहावी ‘चैंद्री’ म्हणतात. सातवी ‘वैष्णवी’, आठवी ‘शाङ्करी’। नववी ‘महतী’, दहावी ‘धृति’ अशी मानली आहे. अकरावी ‘नारी’ आणि बारावी परम ‘ब्राह्मी’ अशी कथन केली आहे.
Nāda (inner sound) as an upāya toward Brahman-realizationVerse 11
घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...
पहिली मात्रा ‘घोषिणी’ म्हणून ओळखली जाते; पुढची ‘विद्युन्मात्रा’। तिसरी ‘पतंगिनी’ आणि चौथी ‘वायुवेगिनी’ अशी सांगितली आहे. पाचवी ‘नामधेया’ व सहावी ‘चैंद्री’ म्हणतात. सातवी ‘वैष्णवी’, आठवी ‘शाङ्करी’। नववी ‘महतī’, दहावी ‘धृति’ अशी मानली आहे. अकरावी ‘नारी’ आणि बारावी परम ‘ब्राह्मी’ अशी कथन केली आहे.
Upāsanā on nāda leading to laya (mind-dissolution) and BrahmanVerse 12
प्रथमायां तु मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । भरते वर्षराजासौ सार्वभौमः प्रजायते ॥१२॥
जर पहिल्या मात्रेतच प्राणांपासून वियोग झाला (म्हणजे देहांत झाला), तर तो भारतवर्षात राजा म्हणून, सार्वभौम सम्राट होऊन जन्म घेतो।
Karma-phala of upāsanā; graded results culminating beyond worldly sovereigntyVerse 13
द्वितीयायां समुत्क्रान्तो भवेद् यक्षो महात्मवान् । विद्याधरस्तृतीयायां गान्धर्वस्तु चतुर्थिका ॥१३॥
दुसऱ्या मात्रेत देहातून उत्क्रांत झाल्यास योगी महात्मा यक्षत्व प्राप्त करतो. तिसऱ्या मात्रेत विद्याधरत्व, आणि चौथ्या मात्रेत गान्धर्वपद प्राप्त होते।
Gati (post-mortem destiny) conditioned by upāsanā on nāda/Om; graded lokas vs. final mokṣaVerse 14
पञ्चम्यामथ मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । उषितः सह देवत्वं सोमलोके महीयते ॥१४॥
पाचव्या मात्रेत जर तो प्राणांपासून वियुक्त होऊन देहत्याग करतो, तर तेथे निवास करून देवत्वासह सोमलोकी महिमान्वित व पूज्य होतो।
Upāsanā-phala (finite heavenly attainment) vs. mokṣa; loka doctrine (Somaloka)Verse 15
षष्ठ्यामिन्द्रस्य सायुज्यं सप्तम्यां वैष्णवं पदम् । अष्टम्यां व्रजते रुद्रं पशूनां च पतिं तथा ॥१५॥
सहाव्या मात्रेत तो इंद्राशी सायुज्य (एकत्व) प्राप्त करतो; सातव्या मात्रेत वैष्णव पद मिळवतो. आठव्या मात्रेत तो रुद्रलोकी जातो आणि तसेच पशूंचा अधिपती पशुपती यांनाही प्राप्त करतो।
Hierarchy of lokas/sāyujya through upāsanā; distinction between īśvara-loka attainments and final non-dual liberationVerse 16
नवम्यां तु महर्लोकं दशम्यां तु जनं व्रजेत् । एकादश्यां तपोलोकं द्वादश्यां ब्रह्म शाश्वतम् ॥१६॥
नवव्या अवस्थेत साधक महर्लोकास प्राप्त होतो; दहाव्यात जनलोकास जातो; अकराव्यात तपोलोकास पोहोचतो; आणि बाराव्यात शाश्वत ब्रह्माचे साक्षात्कार प्राप्त करतो।
Moksha (progressive absorption culminating in Brahman-realization)Verse 17
ततः परतरं शुद्धं व्यापकं निर्मलं शिवम् । सदोदितं परं ब्रह्म ज्योतिषामुदयो यतः ॥१७॥
त्याही पलीकडे परमशुद्ध, सर्वव्यापक, निर्मळ, शिवस्वरूप—सदैव उदित असे परब्रह्म आहे; ज्याच्यापासून सर्व ज्योतींचा उदय प्रवर्ततो।
Brahman (nirguṇa, all-pervading, self-luminous)Verse 18
अतीन्द्रियं गुणातीतं मनो लीनं यदा भवेत् । अनूपमं शिवं शान्तं योगयुक्तं सदा विशेत् ॥१८॥
जेव्हा मन इंद्रियातीत व गुणातीत तत्त्वात लीन होते, तेव्हा योगयुक्त साधकाने सदैव त्या अनुपम, शिवस्वरूप, शांत तत्त्वात प्रवेश करून त्यातच नित्य स्थिर राहावे।
Samādhi / Laya leading to Nirguṇa Brahman (guṇātīta)Verse 19
तद्युक्तस्तन्मयो जन्तुः शनैर्मुञ्चेत्कलेवरम् । संस्थितो योगचारेण सर्वसङ्गविवर्जितः ॥१९॥
त्या परमतत्त्वाशी युक्त व त्याच्यात तन्मय झालेला जीव हळूहळू देहाचा त्याग करावा। योगाचारात स्थित होऊन तो सर्व संगांपासून विरक्त व्हावा।
Moksha (liberation) through Brahmaikya (identity with Brahman) and vairāgya (dispassion)Verse 20
ततो विलीनपाशोऽसौ विमलः कमलाप्रभुः । तेनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दमश्नुते ॥२०॥
त्यानंतर त्याचे बंधनरूप पाश विलीन होतात; तो निर्मळ, कमल-प्रभु स्वरूप होतो। त्या ब्रह्मभावानेच तो परमानंद प्राप्त करतो।
Moksha / Ānanda as Brahman (brahmānanda) and destruction of pāśa (bondage)Verse 21
आत्मानं सततं ज्ञात्वा कालं नय महामते । प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥२१॥
हे महामते! आत्म्याला सतत जाणून काळ व्यतीत कर. सर्व प्रारब्ध भोगत असतानाही तू उद्वेग निर्माण करणे योग्य नाही।
Jīvanmukti; prārabdha-karma and equanimity (upekṣā/śānti) grounded in ātma-jñānaVerse 22
उत्पन्ने तत्त्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति । तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते ॥
तत्त्वज्ञान उत्पन्न झाले तरी ‘प्रारब्ध’ खरेतर सुटते असे म्हणता येत नाही; परंतु तत्त्वज्ञानोदय झाल्यावर प्रारब्धाचे अस्तित्वच उरत नाही।
Moksha; Karma (prārabdha) sublated by jñāna; Ajñāna-nivṛttiVerse 23
देहादीनामसत्त्वात्तु यथा स्वप्नो विबोधतः । कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम् ॥
देह इत्यादी असत् आहेत—जसे जागृतीत स्वप्न असत् ठरते—तसेच दुसऱ्या जन्माशी संबंधित जे कर्म ‘प्रारब्ध’ म्हणून सांगितले जाते, तेही असत्यच आहे।
Māyā/Adhyāsa; Dream analogy; Karma’s dependence on body-identificationVerse 24
तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् । स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः ॥
जन्मांतरच नसल्यामुळे ते (प्रारब्ध म्हणून म्हणतात ते) पुरुषासाठी कधीच अस्तित्वात नाही. जसा स्वप्नदेह अध्यासित असतो, तसाच हा देहही अध्यासित आहे।
Ajāti (non-origination); Adhyāsa (superimposition); Non-dual Self beyond birthVerse 28
अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...
अधिष्ठान ज्ञात झाले की प्रपंच शून्यवत् (असार) भासतो. देहही प्रपंचस्वरूप असल्याने प्रारब्धकर्माची स्थिती मान्य केली जाते; अज्ञानात जन्मलेल्या जनांना बोध व्हावा म्हणून त्यास ‘प्रारब्ध’ असे म्हणतात. पुढे काळाच्या बळाने प्रारब्ध क्षीण झाल्यावर, ओंकाररूप ब्रह्माशी संधान केल्याने ज्योतिर्मय, शिवस्वरूप नाद प्रकट होतो आणि मेघ दूर झाल्यावर सूर्याप्रमाणे आत्मा स्वयंस्फुरित होतो.
Prārabdha-kṣaya; adhiṣṭhāna-jñāna; nāda/Om-upāsanā leading to ātma-āvirbhāva (Self-revelation)Verse 29
अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...
अधिष्ठानाचे ज्ञान झाल्यावर प्रपंच बंधनकारक सत्य म्हणून शून्य ठरतो. देहही प्रपंच असल्याने प्रारब्धाची प्रवृत्ती कल्पिली जाते; अज्ञानात जन्मलेल्या लोकांच्या शिक्षेसाठी त्यास ‘प्रारब्ध’ असे नाव दिले जाते. पुढे केवळ काळाच्या प्रभावाने प्रारब्ध क्षीण झाल्यावर, प्रणवाच्या द्वारा ब्रह्माशी संयोगरूप संधानातून ज्योतिर्मय, शिवस्वरूप नाद उदयास येतो; मेघ दूर झाल्यावर सूर्याप्रमाणे आत्मा आपोआप प्रकटतो.
Jñāna-sublation of prapañca; prārabdha as explanatory doctrine; nāda as upāya for Self-recognitionVerse 30
अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...
अधिष्ठान कळल्यावर प्रपंच स्वतंत्र सत्ता म्हणून शून्यच ठरतो. देहही प्रपंच असल्याने प्रारब्धाचा अवशेष मान्य केला जातो; अज्ञानात जन्मलेल्या जनांच्या बोधासाठी त्यास ‘प्रारब्ध’ असे म्हणतात. पुढे केवळ काळाच्या प्रवाहाने प्रारब्ध क्षीण झाल्यावर, ओंकाराच्या द्वारा ब्रह्माशी एकत्व साधणाऱ्या संधान-ध्यानातून ज्योतिर्मय, शिवस्वरूप नादाचा अनुभव येतो; मेघ दूर झाल्यावर सूर्याप्रमाणे आत्मा स्वयंस्फुरित होतो.
Ātma-svayaṃprakāśatva (self-luminosity) revealed through removal of obscuration; prārabdha as residual appearance; Oṃ/nāda as sādhanaVerse 31
सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय वैष्णवीम् । शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तर्गतं सदा ॥३१॥
सिद्धासनात स्थित योगी वैष्णवी मुद्रा धारण करून सदैव उजव्या कानाने अंतर्गत नादध्वनी ऐकावा।
Moksha (via inner absorption in nāda leading to samādhi)Verse 32
अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते ध्वनिम् । पक्षाद्विपक्षमखिलं जित्वा तुर्यपदं व्रजेत् ॥३२॥
या नादाचा अभ्यास केल्यास तो बाह्य ध्वनी झाकून टाकतो; पंधरवड्यात सर्व विरोधी विक्षेप जिंकून योगी तुरीय पदास पोहोचतो।
Turīya (nondual consciousness) / MokshaVerse 33
श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् । वर्धमानस्तथाभ्यासे श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३३॥
प्रथम अभ्यासात नाद अनेक प्रकारचा व महान् असा ऐकू येतो; अभ्यास वाढला की तोच अधिकाधिक सूक्ष्म स्वरूपात श्रवण होतो।
Antaḥkaraṇa-śuddhi leading toward Brahman-realization (via progressive subtlety)Verse 34
आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३४॥
आरंभी अंतर्नाद समुद्र, मेघ, भेरी व निर्झर (धबधबा) यांपासून उत्पन्न झालेल्या ध्वनीसारखा ऐकू येतो। मध्यभागी तो मर्दल/मृदंगाच्या शब्दासारखा तसेच घंटा व काहल (तुरई) यांपासून झालेल्या नादासारखा भासतो। शेवटी तो किणकिणी, वंश (बासरी), वीणा आणि भ्रमरगुंजन यांचा अनुनाद होतो। अशा रीतीने नानाविध नाद अधिकाधिक सूक्ष्म होत श्रवणास येतात॥
Moksha (via Nāda/inner sound as a support leading to Brahman-realization)Verse 35
आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३५॥
आरंभी अंतर्नाद समुद्र, मेघ, भेरी व निर्झर यांच्या ध्वनीसारखा उत्पन्न होतो। मध्यभागी तो मर्दल/मृदंगाच्या शब्दासारखा आणि घंटा व काहल (तुरई) यांच्या नादासारखा जाणवतो। शेवटी तो किणकिणी, वंश (बासरी), वीणा आणि भ्रमरगुंजन यांचा अनुनाद होतो। अशा प्रकारे विविध नाद अधिकाधिक सूक्ष्म होत ऐकू येतात॥
Brahman (approached through nāda as a meditative support)Verse 36
महति श्रूयमाणे तु महाभेर्यादिकध्वनौ । तत्र सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत् ॥३६॥
महाभेरी इत्यादींचा मोठा ध्वनी ऐकू येत असता, तेथे मनाने केवळ सूक्ष्म व अधिक सूक्ष्म अशा नादालाच धरून त्यावरच लक्ष केंद्रित करावे॥
Moksha (via upāya of mind-dissolution/laya leading to Self-knowledge)Verse 37
घनम् उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मम् उत्सृज्य वा घने । रममाणम् अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥३७॥
स्थूल विषय सोडून सूक्ष्मात, किंवा सूक्ष्म सोडून स्थूलात स्थित राहूनही, मन चंचल होऊन रमले तरी त्याला अन्यत्र कधीही ढळू देऊ नये।
Moksha (through ekāgratā and laya of mind in nāda)Verse 38
यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः । तत्र तत्र स्थिरीभूत्वा तेन सार्धं विलीयते ॥३८॥
ज्या कुठल्याही नादात मन प्रथम लागते, तिथेच तिथे स्थिर होऊन त्या नादासह ते लीन होते।
Laya (dissolution of mind) leading toward Brahman-realizationVerse 39
विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादे दुग्धाम्बुवन् मनः । एकीभूयाथ सहसा चिदाकाशे विलीयते ॥३९॥
सर्व बाह्य विसरून, नादात दूध-पाण्यासारखे मन एकरूप होऊन, सहसा चिदाकाशात—चैतन्य-आकाशात लीन होते।
Brahman/Ātman as cidākāśa; Moksha through dissolution of mind (manolaya) and transcendence of externalityVerse 40
उदासीनस्ततो भूत्वा सदाभ्यासेन संयमी । उन्मनीकारकं सद्यो नादमेवावधारयेत्॥४०॥
मग बाह्य विषयांबद्दल उदासीन होऊन, निरंतर अभ्यासाने संयमी साधकाने उन्मनी-स्थिती निर्माण करणाऱ्या केवळ नादावरच तत्क्षणी ध्यान स्थिर करावे।
Moksha (via vairāgya and inner absorption leading toward samādhi)Verse 41
सर्वचिन्तां समुत्सृज्य सर्वचेष्टाविवर्जितः । नादमेवानुसंदध्यान्नादे चित्तं विलीयते॥४१॥
सर्व चिंता टाकून देऊन आणि सर्व चेष्टांपासून निवृत्त होऊन, केवळ नादाचेच अनुसंधान करावे; नादात चित्त विलीन होते।
Moksha (laya of citta as proximate aid to liberation)Verse 42
मकरन्दं पिबन्भृङ्गो गन्धान्नापेक्षते तथा । नादासक्तं सदा चित्तं विषयं न हि काङ्क्षति॥४२॥
जसा मकरंद पिणारा भुंगा इतर सुगंधांची अपेक्षा करत नाही, तसा नादात सदैव आसक्त चित्त विषयांची इच्छा करत नाही।
Vairāgya (dispassion) supporting MokshaVerse 43
बद्धः सुनादगन्धेन सद्यः संत्यक्तचापलः । नादग्रहणतश्चित्तमन्तरङ्गभुजङ्गमः ॥४३॥
उत्तम अंतर्नादाच्या सुगंधासारख्या आकर्षणाने बांधलेले चित्त तत्क्षणी चापल्य सोडते. नादग्रहणाने मन अंतरी फिरणाऱ्या सर्पासारखे आपोआप संयमित होते.
Moksha (via nāda-upāsanā leading to citta-nirodha)Verse 44
विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...
विश्व विसरून एकाग्र झालेले चित्त कुठेही धावत नाही—विषयांच्या उद्यानात फिरणाऱ्या मदोन्मत्त गजेन्द्रासारखे. हा निनाद संयम घडविण्यास समर्थ असा तीक्ष्ण अंकुश आहे; नाद अंतरीच्या हरिणाला बांधणाऱ्या जाळ्यासारखा होतो. आणि अंतर्गत समुद्राला रोखताना तो जणू किनारा बनतो; ब्रह्म-प्रणवाशी संलग्न नाद ज्योतिर्मय स्वरूपाचा आहे.
Pranava (Oṃ) as support for Brahman-realization; citta-nirodha leading toward Brahman-jñānaVerse 45
विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...
विश्व विसरून एकाग्र झालेले चित्त कुठेही धावत नाही—विषयांच्या उद्यानात फिरणाऱ्या मदोन्मत्त गजेन्द्रासारखे. हा निनाद संयम घडविण्यास समर्थ असा तीक्ष्ण अंकुश आहे; नाद अंतरीच्या हरिणाला बांधणाऱ्या जाळ्यासारखा होतो. आणि अंतर्गत समुद्राला रोखताना तो जणू किनारा बनतो; ब्रह्म-प्रणवाशी संलग्न नाद ज्योतिर्मय स्वरूपाचा आहे.
Pranava-upāsanā and nāda as a means to inner illumination (jyotis)Verse 46
विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...
जग विसरून मन एकाग्र झाले की ते कुठेही धावत नाही—विषय-उद्यानात फिरणाऱ्या मदोन्मत्त गजेन्द्रासारखे. हा निनाद संयमनास समर्थ असा तीक्ष्ण अंकुश आहे; नाद अंतर्मृगासारख्या मनाला बांधणारे जाळे होतो. तो अंतःसमुद्र रोखण्यासाठी किनाररेषेसारखाही ठरतो; ब्रह्म-प्रणव (ॐ) युक्त नाद ज्योतिर्मय स्वरूपाचा आहे.
Nāda-upāsanā leading to citta-nirodha and Brahman-realizationVerse 47
मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् । तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते ॥
तेथेच मन लयाला जाते; तेच विष्णूचे परम पद आहे. जोपर्यंत शब्दाची प्रवृत्ती चालू असते, तोपर्यंत ‘आकाश’ ही संकल्पना टिकून राहते.
Manolaya as a gateway to the ‘paramaṃ padam’ (mokṣa) beyond conceptualizationVerse 48
निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मा समीर्यते । नादो यावन्मनस्तावन्नादान्तेऽपि मनोन्मनी ॥
तो परम ब्रह्म, परमात्मा, ‘निःशब्द’ असे सांगितले जाते. जोपर्यंत नाद आहे तोपर्यंत मन आहे; नादाच्या अंतातही ‘मनोन्मनी’—मनातीत अवस्था—असते.
Nirguṇa Brahman as niḥśabda; transcendence of all supports (ālambana) culminating in manonmanīVerse 49
सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥
शब्दयुक्त अक्षर (ॐ) क्षीण झाल्यावर परम पद निःशब्द होते। नादाचे सतत अनुसंधान केल्याने वासना हळूहळू क्षीण होतात॥
Moksha (liberation) through nāda-upāsanā leading to nirvikalpa/soundless BrahmanVerse 50
निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥
निरंजन ब्रह्मात मन व प्राणवायू लीन होतात—यात संशय नाही। तेथे नादांच्या सहस्र कोटी आणि बिंदूंच्या शत कोटीही आहेत॥
Laya (dissolution) of mind and prāṇa in nirañjana Brahman; subtle phenomenology of nāda/binduVerse 51
सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः ॥
तेथे ब्रह्म-प्रणवाच्या नादात सर्वांचा लय होतो। साधक सर्व अवस्थांपासून मुक्त व सर्व चिंतेपासून विरहित होतो॥
Brahman as praṇava; transcendence of avasthās (waking/dream/deep sleep etc.) and vṛttis toward mokṣaVerse 52
सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥ निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥ सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । स...
शब्दयुक्त अक्षर (ॐ) क्षीण झाले की परम पद निःशब्द होते. नादाचे सतत अनुसंधान केल्याने वासना पूर्णपणे क्षीण होतात. निरंजन ब्रह्मात मन व प्राणवायू विलीन होतात—यात संशय नाही. नादांच्या सहस्र-कोटी आणि बिंदूंच्या शत-कोटी—सर्व ब्रह्मरूप प्रणव-नादात तेथे लय पावतात. सर्व अवस्थांपासून मुक्त व सर्व चिंतेपासून विरक्त योगी मृतवत् स्थिर राहतो; तो मुक्तच—निःसंशय. तो कधीही शंख-दुंदुभीचा नादसुद्धा ऐकत नाही.
Moksha (liberation) through nādānusandhāna culminating in nirvikalpa/soundless Brahman; dissolution of vāsanā, manas, and prāṇa in BrahmanVerse 53
काष्ठवज्ज्ञायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् । न जानाति स शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा ॥
उन्मनी अवस्थेत देह निश्चयच काष्ठासारखा भासतो. तो शीत-उष्ण जाणत नाही, तसेच दुःख व सुखही जाणत नाही.
Transcendence of dvandva (pairs of opposites) through unmanī/nirodha leading toward mokshaAsk anything about the Naadbindu Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
