Narayana
नारायण उपनिषद् (यजुर्वेदाशी संबंधित) ही लघु पण तत्त्वगर्भ उपनिषद् असून ‘नारायण’ हाच परब्रह्म, सर्वव्यापक आधार आणि अंतर्यामी आत्मा आहे असे प्रतिपादन करते। येथे सगुण भक्ती आणि निर्गुण ब्रह्मविद्या यांचा संगम दिसतो—ईश्वर उपास्य रूपातही आणि गुणातीत परम सत्य म्हणूनही समजावला जातो। सृष्टी-स्थिती-प्रलय ही एकाच तत्त्वाची अभिव्यक्ती मानून नामस्मरण, जप व ध्यान यांच्या साहाय्याने मोक्षाभिमुख साधना सुचवली आहे।
Start ReadingKey Teachings
- Nārāyaṇa is affirmed as paraṃ brahma: the supreme
all-pervading reality.
- Synthesis of saguṇa devotion and nirguṇa transcendence: the Lord is both personal and beyond attributes.
- Antaryāmin doctrine: Nārāyaṇa as the inner Self and regulator within all beings.
- Cosmological grounding: creation
sustenance
and dissolution are expressions of the one Lord.
- Upāsanā as a liberating discipline: recitation/meditation on Nārāyaṇa leads toward mokṣa.
- Nondual implication: the ultimate truth is one; multiplicity is dependent appearance (nāma-rūpa).
- Sectarian affirmation with Vedāntic universality: Vaiṣṇava theism framed in Upaniṣadic terms.
Verses of the Narayana
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति। नारायणात् प्राणो जायते। मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी। नारायणाद् ब्रह्मा जायते। नारायणाद् रुद्रो जायते। नारायणाद् इन...
ॐ आता खरोखर पुरुष नारायणाने अशी इच्छा केली—“मी प्रजा निर्माण करावी.” नारायणापासून प्राण उत्पन्न होतो; तसेच मन आणि सर्व इंद्रियेही. आकाश, वायु, ज्योती (अग्नी), आपः (जल) आणि विश्व धारण करणारी पृथ्वी—हे सर्व प्रकट होते. नारायणापासून ब्रह्मा उत्पन्न होतो; नारायणापासून रुद्र; नारायणापासून इंद्र; नारायणापासून प्रजापती उत्पन्न होतात. नारायणापासूनच द्वादश आदित्य, रुद्र, वसु आणि सर्व वैदिक छंद उत्पन्न होतात; नारायणातच प्रवर्ततात; आणि नारायणातच लीन होतात. (हे ऋग्वेद-शिर म्हणून पठित आहे)॥१॥
Brahman as the material and efficient cause of the cosmos (abhinna-nimitta-upādāna-kāraṇa); īśvara-sṛṣṭi and pralayaVerse 2
ॐ अथ नित्यो नारायणः। ब्रह्मा नारायणः। शिवश्च नारायणः। शक्रश्च नारायणः। द्यावापृथिव्यौ च नारायणः। कालश्च नारायणः। दिशश्च नारायणः। ऊर्ध्वश्च नारायणः। अधश्च नारायणः। अन्तर्बहिश्च नारायणः। नारायण एवेदं सर...
ॐ आता नित्य नारायणच आहे. ब्रह्मा नारायण आहे; शिवही नारायण आहे; शक्र (इंद्र)ही नारायण आहे. द्यावा-पृथिवी (स्वर्ग व पृथ्वी) नारायण आहेत; काळही नारायण आहे; दिशा ही नारायण आहेत; वरही नारायण; खालीही नारायण; आत-बाहेरही नारायणच. जे भूत आहे आणि जे भविष्य आहे—हे सर्व नारायणच आहे. निष्कल, निरंजन, निर्विकल्प, अवर्णनीय, शुद्ध—एकमेव देव नारायण; दुसरा कोणीही नाही. जो असे जाणतो तो विष्णूच होतो; तो विष्णूच होतो. (हे यजुर्वेद-शिर म्हणून पठित आहे)॥२॥
Non-duality (advaya/ekatva) and Brahman’s nirguṇa characterization; sarvātmatva (all is the Self)Verse 3
ॐ ओमित्यग्रे व्याहरेत्। नम इति पश्चात्। नारायणायेति उपरिष्टात्। ओमित्येकाक्षरम्। नम इति द्वे अक्षरे। नारायणायेति पञ्चाक्षराणि। एतद्वै नारायणस्याष्टाक्षरं पदम्। यो ह वै नारायणस्याष्टाक्षरं पदमध्येत। अन...
ॐ प्रथम ‘ॐ’ असे उच्चारावे; नंतर ‘नमः’ म्हणावे; त्यानंतर (उपरिष्टात्) ‘नारायणाय’ म्हणावे. ‘ॐ’ एक अक्षर; ‘नमः’ दोन अक्षरे; ‘नारायणाय’ पाच अक्षरे. हेच नारायणाचे अष्टाक्षर पद आहे. जो नारायणाच्या या अष्टाक्षर पदाचे—अखंडपणे—अध्ययन/जप करतो, तो पूर्ण आयुष्य प्राप्त करतो. तो प्राजापत्य-समृद्धी, धनवृद्धी आणि गौपत्य (गोधनाचे स्वामित्व) मिळवतो; त्यानंतर अमृतत्व प्राप्त करतो; त्यानंतर अमृतत्वच प्राप्त करतो—असे म्हटले आहे. जो असे जाणतो. (हे सामवेद-शिर म्हणून पठित—‘ॐ नमो नारायणाय’)॥३॥
Upāsanā (mantra-vidyā) leading toward mokṣa; nāma as a support for Brahman-realizationVerse 4
प्रत्यगानन्दं ब्रह्मपुरुषं प्रणवस्वरूपम्। अकार उकार मकार इति। तानेकधा समभरत्तदेतदोमिति। यमुक्त्वा मुच्यते योगी जन्मसंसारबन्धनात्। ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रोपासकः वैकुण्ठभुवनलोकं गमिष्यति। तदिदं परं पुण...
तो अंतर्मुख आनंदस्वरूप ब्रह्म-पुरुष असून ज्याचे स्वरूप प्रणव आहे. ‘अ’, ‘उ’, ‘म’—अशी ही त्रयी; त्यांना एकरूप करून तेच ‘ॐ’ झाले. ज्याचा उच्चार करून योगी जन्म-संसारबंधनातून मुक्त होतो. ‘ॐ नमो नारायणाय’ या मंत्राचा उपासक वैकुंठलोकास गमन करतो. हे परम पद्म आहे—विज्ञानघन, शुद्ध चैतन्याचा पुंज. म्हणून ते ‘एवढेच’—स्वयंसिद्ध, तात्काळ अनुभवरूप सत्य आहे. देवकीपुत्र ब्रह्मनिष्ठ आहे, मधुसूदनही ब्रह्मनिष्ठ आहे. सर्वभूतांत वसणारा एक नारायण कारणरूप आहे; ‘अ’ अक्षर हेच परब्रह्म—ॐ. जो या अथर्वशिराचा अध्ययन करतो, तो त्याचे फल प्राप्त करतो॥४॥
Brahman as Praṇava (Oṃ), Nārāyaṇa as inner Self and cause; mokṣa through upāsanā/jñānaVerse 5
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति। सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। माध्यन्दिनमादित्याभिमुखोऽधीयानः पञ्चपातकोपपातकात् प्रमुच्यते। सर्ववेदपारायणपुण्यं लभते। नारायणसायुज्यमवाप्नोति नारायणसायुज्यमवाप्न...
जो सकाळी याचे अध्ययन करतो तो रात्री केलेले पाप नष्ट करतो; जो संध्याकाळी अध्ययन करतो तो दिवसा केलेले पाप नष्ट करतो. जो मध्यान्ही सूर्याभिमुख होऊन पठण करतो तो पंचमहापातक व उपपातकांपासून मुक्त होतो. त्याला सर्व वेदपारायणाचे पुण्य लाभते. तो नारायणसायुज्य (एकत्व) प्राप्त करतो—नारायणसायुज्य प्राप्त करतो. जो असे जाणतो. इति उपनिषद्॥५॥
Upāsanā and śravaṇa/adhyayana as purificatory discipline leading to mokṣa (Nārāyaṇa-sāyujya)