Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 117

Devanagari script

याभिः संजनितः शेषः कूर्मश्च तदनंतरम् । याभ्यां संधार्यते पृथ्वी यस्यां विश्वं प्रतिष्ठितम्

Transliteration

yābhiḥ saṃjanitaḥ śeṣaḥ kūrmaśca tadanaṃtaram | yābhyāṃ saṃdhāryate pṛthvī yasyāṃ viśvaṃ pratiṣṭhitam

Translation

ज्यांच्यामुळे शेष उत्पन्न झाला आणि त्यानंतर कूर्मही; ज्यांच्यामुळे पृथ्वी धारण होते—ज्यांच्यावर हे सर्व विश्व प्रतिष्ठित आहे.

Word by Word

• याभिः: by whom
• याभिः: Karaṇa (Instrument/agent)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, बहुवचन (Instrumental plural: by whom/with whom)

• संजनितः: produced/begotten
• संजनितः: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम् + जन् (धातु) + णिच् (प्रेरण) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (causative PPP: caused to be born/produced); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘शेषः’ इत्यस्य विशेषणम्

• शेषः: Śeṣa (Ananta)
• शेषः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: शेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• कूर्मः: Kūrma (tortoise)
• कूर्मः: Karta (Subject, coordinated)
• Type: Noun
• Root: कूर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction: and)

• तत्: then
• तत्: Kāla/Sequence (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोग; तत्-शब्दः क्रियाविशेषणरूपे (then/thereupon)

• अनन्तरम्: immediately after
• अनन्तरम्: Kāla (Temporal sequence)
• Type: Indeclinable
• Root: अनन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण; क्रमवाचक (immediately after)

• याभ्याम्: by which two
• याभ्याम्: Karaṇa (Instrument/agent)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, द्विवचन (Instrumental dual: by which two)

• संधार्यते: is sustained
• संधार्यते: Kriyā (Predicate)
• Type: Verb
• Root: सम् + धृ (धातु)
• Form: लट् लकार; कर्मणि प्रयोग (Passive); आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• पृथ्वी: the earth
• पृथ्वी: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: पृथ्वी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन (Nominative singular)

• यस्याम्: in which
• यस्याम्: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन (Locative singular: in whom/which)

• विश्वम्: universe
• विश्वम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• प्रतिष्ठितम्: established/resting
• प्रतिष्ठितम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रति + स्था (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘विश्वम्’ इत्यस्य विशेषणम् (established/resting)

Speaker

Yoginīs

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A visionary tableau: Śeṣa and Kūrma appear as cosmic supports, yet behind them shines the feminine śakti as the ultimate source; the earth rests secure, and the universe is shown as established upon her.

Characters & Entities

• Śeṣa
• Kūrma
• Pṛthvī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The text grounds cosmic stability in Śakti: even mythic supports like Śeṣa and Kūrma are presented as arising through the feminine principle.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is theological rather than geographical; it fits the pīṭha/Yoginī teaching context within the chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it provides cosmological reasoning to support a dharmic teaching.