Adhyaya 9

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् । लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा

लोमश म्हणाला—एकदा देवराज स्वतः सभेमध्ये विराजमान होता; दिक्पाल, देव आणि ऋषी यांनी वेढलेला होता.

Verse 2

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः । उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि

तो अप्सरांच्या गणांनी वेढलेला होता, गंधर्वांनी अग्रभागी सन्मानित केला होता; सिद्ध व विद्याधरही त्याच्या विजयाचे गान करीत होते.

Verse 3

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः । आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः

तेव्हा शिष्यांनी वेढलेला, देवराजाचा सुज्ञ गुरु—महाभाग बृहस्पती—रुद्रभक्तीत दृढ होऊन तेथे आला.

Verse 4

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः । इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा

त्यांना पाहताच उपस्थित देवांनी तत्क्षणी प्रणाम केला; तेव्हा इंद्रानेही वाचस्पती (बृहस्पती) तेथे आलेला पाहिला.

Verse 5

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् । नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च

परंतु तो दुर्मती स्वागताचे एकही मधुर वचन बोलला नाही; न बोलावले, न आसन दिले, आणि योग्य निरोपही दिला नाही.

Verse 6

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् । तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः

शक्र प्रमत्त असून राज्य-मदाने त्याची बुद्धी भ्रष्ट झाली आहे असे जाणून, रुष्ट झालेला बृहस्पती तिरोभावास गेला।

Verse 7

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः । यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः

देवगुरू निघून गेल्यावर देव निरुत्साही झाले; यक्ष, नाग, गंधर्व तसेच ऋषी व द्विजही तसचे व्याकुळ झाले।

Verse 8

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् । पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः

गंधर्व-गान संपताच हरि (इंद्र) शुद्धीवर आला आणि त्वरेने देवांना विचारले—“तो महातपस्वी कुठे गेला?”

Verse 9

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा । त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः

तेव्हाच नारदाने देवाधिप शक्राला सांगितले—“तू गुरूची अवज्ञा केली आहेस; यात संशय नाही।”

Verse 10

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन । तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया

हे बलसूदना! गुरूची अवज्ञा केल्याने तुझे राज्य निसटून गेले; म्हणून सर्वभावे त्यांची क्षमा मागणे तुला आवश्यक आहे।

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः । आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः

महात्मा नारदांचे ते वचन ऐकून शक्र तत्क्षणी आसनावरून उठला. सर्व परिकरांनी वेढलेला तो विलंब न करता वेगाने गुरुगृहाकडे गेला.

Verse 12

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः । न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती

प्रथम ताऱ्याला प्रणाम करून शक्राने विचारले— “तो महातपस्वी कुठे गेला?” तारा शक्राकडे पाहून म्हणाली— “मला माहीत नाही.”

Verse 13

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् । एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च

तेव्हा शक्र चिंताग्रस्त होऊन आपल्या गृहाकडे परतला. याच दरम्यान स्वर्गात अशुभ व अप्रिय अद्भुत लक्षणे दिसू लागली.

Verse 14

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः । पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्

ती अशुभ अद्भुते महात्मा शक्राच्या सर्व दुःखाचे कारण ठरली. पाताळात असलेल्या बलिनेही शक्राचे कृत्य जाणून घेतले.

Verse 15

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् । तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह

तो दैत्यांनी वेढलेला पाताळातून अमरावतीकडे निघाला. तेव्हा देव आणि दानव यांच्यात अतिशय घोर युद्ध पेटले.

Verse 16

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् । संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः

दैत्यांनी देवांचा पराभव केला; त्याच क्षणी शक्राचे (इंद्राचे) संपूर्ण राज्य त्या मोहग्रस्त दुरात्म्याच्या ताब्यात गेले।

Verse 17

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः । शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्

सर्व प्रयत्नांनी ते घेऊन ते त्वरेने पाताळात परत गेले; शुक्राचार्यांच्या प्रसादाने ते सर्व निश्चयच विजयी झाले।

Verse 18

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् । देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा

शक्रही श्रीहीन झाला, देवांनी त्याला अत्यंत सोडून दिले; कमलनेत्री देवी श्री त्याच्यापासून तिरोभाव पावून अदृश्य झाली।

Verse 19

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः । एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि । नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः

ऐरावत हा महान गज आणि उच्चैःश्रवा हा दिव्य अश्व—तसेच अशी अनेक बहुमोल रत्ने—लोभाने प्रेरित असाधू वृत्तीच्या दैत्यांनी सहसा पळवून नेली।

Verse 20

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे । तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति

तीच पुण्यप्रद रत्ने तेव्हा समुद्रात पडली; तेव्हा विस्मयाने व्याकुळ झालेला बळी आपल्या गुरूंना म्हणाला।

Verse 21

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च । रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्

देवांना जिंकून आम्ही अनेक रत्न-वैभव आणले; पण ती रत्ने आता समुद्रात पडली—हे किती अद्भुत!

Verse 22

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् । अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति । दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च

बलीचे वचन ऐकून उशना (शुक्राचार्य) म्हणाले—‘शंभर अश्वमेध यज्ञांनीच देव-राज्य निश्चित होईल. जो विधिवत् दीक्षित आहे त्याबद्दल संशय नाही; म्हणून भोगकर्ता तोच.’

Verse 23

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते

अश्वमेध यज्ञाविना स्वर्गाचा किंचित्‌ही लाभ वा भोग होऊ शकत नाही.

Verse 24

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः । बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्

गुरूचे वचन जाणून बली मौन झाला; मग देवांसह जे यथोचित होते ते विधिपूर्वक करवून घेतले.

Verse 25

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम् । विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्

इंद्रही दयनीय अवस्थेला पोहोचून परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांच्याकडे गेला आणि राज्यभय इत्यादी सर्व वृत्तांत यथावत् निवेदन केला.

Verse 26

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह

शक्राचे वचन ऐकून परमेष्ठी तेव्हा म्हणाले।

Verse 27

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः । आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्

सर्व देवांना एकत्र करून, तुझ्यासह त्वरेने, आपण आराधनेसाठी विष्णू—सर्वेश्वरांचा ईश्वर—यांच्याकडे जाऊया।

Verse 28

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च । प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः

‘तथास्तु’ म्हणत शक्रादी सर्व लोकपाल निघाले। ब्रह्मांना अग्रस्थानी ठेवून ते क्षीरसागराच्या तटी पोहोचले; तेथे बसून सर्वांनी हरिची स्तुती सुरू केली।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत । पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवदेव, जगन्नाथ, सुरासुरांनी वंदित! हे पुण्यश्लोकांनी स्तुत, अव्यय, अनंत परमात्मन्! तुला नमस्कार असो।

Verse 30

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते । ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव

तूच यज्ञ आहेस, तूच यज्ञस्वरूप आहेस; हे रमापते, तूच यज्ञाचे अंग आहेस। म्हणून आज, हे विष्णो, कृपेने देवांना वर देणारा हो।

Verse 31

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः । जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर

गुरूची अवज्ञा केल्यामुळे आज शतक्रतु (इंद्र) देवर्षींसह राज्यभ्रष्ट झाला आहे; म्हणून त्याला या पतनातून उचला।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् । ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः । पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः

श्रीभगवान म्हणाले—दुष्कर्मांच्या विपाकाने सर्व काही नष्ट होते, यात आश्चर्य ते काय? जे पापी, अत्यंत अधर्मिष्ठ, केवळ विषयासक्त आहेत आणि जे माता-पित्याचीही निंदा करतात, ते दैवव्यवस्थेच्या अस्तित्वाबद्दल संशय धरतात।

Verse 33

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् । कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः

हे ब्रह्मन्, याने जे केले त्याचे फळ त्वरित आले आहे। शक्र (इंद्र) यांच्या या कर्मामुळे सर्वांवर संकट आले आहे।

Verse 34

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा । भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये

जेव्हा पुरुषाचा काळ प्रतिकूल होतो, तेव्हा सर्व कार्यसिद्धीसाठी लोक पूर्वीच्या शत्रूंशीही मैत्री करतात।

Verse 35

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु । कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः

म्हणूनच, हे इंद्रा, माझे वचन पाळ. कार्यसिद्धीसाठी तुला दैत्यांशी भेट व संधि करावी लागेल।

Verse 36

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् । अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह

भगवंतांच्या आज्ञेने परमबुद्धिमान शक्र (इंद्र) देवांसह सुतल सोडून अमरावतीस गेला।

Verse 37

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः । बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्

इंद्र आला हे ऐकून इंद्रसेन क्रोधाने भरला; सैन्यासह पुरंदर (इंद्र) याचा वध करण्यास उद्यत झाला।

Verse 38

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः । निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा

तेव्हा नारदांनी दैत्यांना आणि बलवानांतील श्रेष्ठ बलीला, प्रसंगानुरूप उंच-नीच अनेक वचने सांगून, त्याच्या वधापासून परावृत्त केले।

Verse 39

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा । बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः

त्या ऋषीच्या वचनाने बलीने तेव्हा क्रोध सोडला; आणि खरोखरच शतक्रतु (इंद्र) सैन्यासह तेथे आला।

Verse 40

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः । उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्

इंद्राच्या सैन्याने त्याला पाहिले; तो लोकपालांनी वेढलेला होता. तेव्हा दैत्यराज (बली) घाईने, जणू हसत असल्याप्रमाणे, बोलला।

Verse 41

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्

हे शक्रा, तू येथे कशासाठी आला आहेस? सुतलाकडे जाण्याचे कारण सांग. हे वचन ऐकून इंद्राने किंचित् स्मित करून उत्तर दिले.

Verse 42

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च । यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः

आम्ही कश्यपाचे वंशज आहोत आणि तुम्ही सर्वही तसेच. आम्ही जसे तसे तुम्ही; म्हणून आपला विग्रह खरोखर निरर्थक आहे.

Verse 43

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया । तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि । गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया

दैववश तू क्षणातच माझे राज्य हिरावून नेलेस. तसेच मोठ्या प्रयत्नांनी जमवलेली अनेक मौल्यवान रत्नेही त्याच क्षणी तू घेऊन गेलास.

Verse 44

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता । विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति

म्हणून विवेकी पुरुषाने विचार-मनन करावे. मननातून ज्ञान उत्पन्न होते आणि ज्ञानातून मोक्ष प्राप्त होतो.

Verse 45

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः । शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्

पण अहो! माझ्या बोलण्याने काय होणार? तुझ्यासमोर काय करावे हे मला कळत नाही. देवांसह शरण मागण्यासाठी मी तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे.

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः । प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः

शक्राचे वचन ऐकून वाक्यविद्येत श्रेष्ठ असा तो बुद्धिमान् पुरुष मंद हास्य करून शक्रास प्रत्युत्तर देऊ लागला।

Verse 47

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्

हे देवेंद्र! आपण आला आहात; पण कोणत्या हेतूने—ते मला माहीत नाही।

Verse 48

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्

ते वचन ऐकून शक्राचे नेत्र अश्रूंनी भरून व्याकुळ झाले. तो काहीच बोलला नाही; तेव्हा नारदाने त्याला संबोधून वचन सांगितले।

Verse 49

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्

हे बलि! तुला कार्य-अकार्याचा विचार कळत नाही काय? महानांचा हा धर्म आहे—शरणागताचे पालन व रक्षण करणे।

Verse 50

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः

शरणागत, ब्राह्मण, रोगी आणि वृद्ध—यांचे जे रक्षण करीत नाहीत, ते मनुष्य खरोखर ब्रह्महंता मानले जातात।

Verse 51

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ । संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्

‘शरणागत’ या शब्दानेच तो तुझ्या सान्निध्यात आला आहे. तो तुझ्याकडून रक्षणास योग्य आहे—यात संशय नाही।’ असे नारदाने सांगितल्यावर तेव्हा दैत्यांचा स्वामी बळी स्वतः…

Verse 52

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् । शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् । लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह

परम बुद्धीने कार्य-अकार्याचा विचार करून त्याने मोठ्या मानाने शक्र (इंद्र) यांचा पूजन-सत्कार केला. शक्र लोकपाल व देवगणांसह आलेले होते.

Verse 53

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै । बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः

आणि खात्री व पुरावा म्हणून पुरंदर (इंद्र) यांनी अनेक सत्यनिष्ठ व्रते व प्रतिज्ञा केली; ती बळीला विश्वास देणारी हमी ठरली.

Verse 54

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः । बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्

अशा रीतीने करार करून, स्वार्थात तत्पर शक्र (इंद्र) बळीबरोबर राहू लागला; तो महान बळी अर्थशास्त्र-नीतीत पारंगत होता.

Verse 55

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः । वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् । संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः

अशा प्रकारे सुतलातही राहात असताना शतक्रतु (इंद्र) यांची अनेक वर्षे गेली. तेव्हा त्यांनी एक युक्ती ठरवली—विष्णूचे वचन आठवून, ते पुन्हा पुन्हा मनात विचारून.

Verse 56

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्

एकदा सभेमध्ये स्वयं देवराज इंद्र आसनस्थ झाला. नीतिनिपुण तो हसत हसत बलिला उद्देशून वचन बोलला.

Verse 57

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च

हे वीर बलि! तुझ्यामुळे आणि आमच्यामुळेही अनेक वस्तू मिळविता येतील—असंख्य गजादी आणि विविध प्रकारची रत्ने.

Verse 58

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः

ती वस्तू तत्क्षणी निघून खरोखर सागरात पडल्या. म्हणून तुझ्यासह आम्ही निश्चयाने प्रयत्न केला पाहिजे.

Verse 59

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये

हे दैत्य! ती रत्ने येथे सागरातून उचलायची असतील, तर कार्यसिद्धीसाठी तुझ्याद्वारे नक्कीच मंथन करणे आवश्यक आहे.

Verse 60

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्

शक्र इंद्राने प्रवृत्त केल्यावर, देवांचा संहारक बलि त्वरेने शक्राला म्हणाला—“हे मंथन कोणत्या उपायाने होईल?”

Verse 61

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना । उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्

तेव्हा आकाशात मेघगर्जनेसारखी गंभीर वाणी घुमली— “हे देवांनो व दैत्यांनो, क्षीरसागराचे मंथन करा!”

Verse 62

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः

तुमची शक्तिवृद्धी होईल— यात काहीही संशय नाही.

Verse 63

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्

मंदर पर्वताला मंथनदंड करा आणि वासुकीला रज्जू करा. मग देव व दैत्य एकत्र येऊन, संयुक्त होऊन, मंथन करोत.

Verse 64

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः । दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः

ती आकाशस्थ वाणी ऐकून, तेव्हा असुर दैत्यांसह— सर्वजण सज्ज व दृढनिश्चयी होऊन— त्या उद्योगास लागले.

Verse 65

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः । आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्

तेव्हा ते सर्व देव व असुर पाताळातून बाहेर येऊन, एकत्रच, अतुलनीय मंदर— त्या पर्वतश्रेष्ठाकडे— गेले.

Verse 66

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः । उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्

कोट्यवधी दैत्य आणि तसेच देवगण—निःसंशय—क्षणातच सज्ज होऊन सुवर्णप्रभा मंदर पर्वताकडे वेगाने निघाले।

Verse 67

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्

तो रत्नजडित, वर्तुळाकार, विशाल आणि अत्यंत तेजस्वी होता; अनेक प्रकारच्या रत्नांनी अलंकृत आणि नानाविध वृक्षांनी शोभित होता।

Verse 68

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्

तो चंदन व पारिजात, नाग, पुन्नाग आणि चंपक पुष्पांनी शोभित होता; नानाविध मृगसमूहांनी भरलेला आणि सिंह व वाघांनी नित्य वसलेला होता।

Verse 69

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः

तो महापर्वत पाहून ते देवश्रेष्ठ सर्वजण हात जोडून, तेव्हा त्याला उद्देशून बोलू लागले।

Verse 70

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः

देव म्हणाले—हे अद्रे! आम्ही सर्व देव येथे विनंती करण्यास आलो आहोत. हे महाशैल, परोपकारी, आमचे म्हणणे ऐक।

Verse 71

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः । उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः

देव व दैत्यांनी असे संबोधिल्यावर तो मंदर पर्वत तेव्हा प्रकट झाला आणि जणू साकार होऊन अत्यंत प्रभावी वचन बोलला।

Verse 72

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्

त्या रूपाने साकार झालेला मंदराचल पर्वत म्हणाला— “तुम्ही सर्वजण कोणत्या हेतूने माझ्या जवळ आला आहात? ते सांगावे.”

Verse 73

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः

तेव्हा बलिने प्रसंगास अनुरूप असे वचन बोलले; आणि इंद्रानेही घाईने प्रेरित होऊन सत्य व मधुर वाणीने उत्तर दिले।

Verse 74

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत

“हे मंदराचल! या कार्यसिद्धीसाठी आमच्यासह रहा. अमृतोत्पादनासाठी तू मंथनदंड हो, हे सुव्रत!”

Verse 75

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः

“तथास्तु” असे मानून, देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून त्याने देव व असुरांना हे वचन सांगितले—विशेषतः इंद्राला उद्देशून।

Verse 76

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा । गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये

हे देव! तुझ्या शतपर्व वज्राने माझे दोन्ही पंख छिन्न झाले; मग तुमच्या कार्यसिद्धीसाठी मी कसा जाऊ शकतो?

Verse 77

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् । उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्

तेव्हा सर्व देव व असुर त्या महापर्वताची स्तुती करीत, अतुल व अद्भुत मंदर पर्वत उपटून काढू लागले।

Verse 78

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् । पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

क्षीरसागराकडे नेण्याची इच्छा असूनही ते असमर्थ झाले; आणि तो पर्वत तत्क्षणीच निश्चयाने देव व दैत्यांवर कोसळला.

Verse 79

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् । परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः

काही जण चिरडून तुटले, काही तर मृत्युमुखी पडले; काही गाढ मूर्च्छेत गेले. काही निंदा-परिवादात रमले, तर काही तीव्र क्लेशात बुडाले.

Verse 80

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः । चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

अशा रीतीने त्यांचे प्रयत्न भंगले; असुर, सुर व दानव शुद्धीवर आले. परम चेतना प्राप्त करून त्यांनी जगदीश्वराची स्तुती केली.

Verse 81

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्

हे महाविष्णो, हे शरणागतवत्सला! आमचे रक्षण कर, रक्षण कर. तुझ्यामुळेच हे सर्व जग—चराचर—व्याप्त आहे.

Verse 82

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः

देवतांचे कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून तेव्हा हरि प्रकट झाले. त्यांना पाहताच विष्णू त्वरित गरुडावर आरूढ होऊन प्रकट झाले.

Verse 83

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ

लीलेने त्यांनी क्षणात पर्वतश्रेष्ठ उचलून गरुडावर ठेवला; तेव्हा त्या देवाने सर्वांना अभय दिले.

Verse 84

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ

मग उठून त्यांनी त्या देवांना क्षीरसागराच्या उत्तरेकाठी नेले; तो विशाल पर्वत पाण्यात ठेवून तेथून ते निघून गेले.

Verse 85

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्

तेव्हा सर्व देवगण असुरांसह एकत्र आले; वासुकीला घेऊन त्यांनी परस्परांत तो करार (समय) केला.

Verse 86

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च । कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्

मंदर पर्वत मथणी करून आणि वासुकीला दोर मानून, सर्व देव व असुर एकत्र येऊन श्रीक्षीरसागराचे मंथन करू लागले।

Verse 87

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् । गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः । उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्

क्षीरसागर मंथन होताच पर्वत क्षणार्धात रसातळात बुडाला. त्याच क्षणी रमापती भगवान कूर्मरूप धारण करून त्याला तत्काळ वर उचलून धरले; ते दृश्य अद्भुत वाटले।

Verse 88

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः । भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना

मग देव-दानवांच्या प्रेरणेने तो पर्वत गरगर फिरू लागला; आधार नसताना त्याचे फिरणे असे होते, जसे गुरु नसता ज्ञान भ्रमित होऊन डोलते।

Verse 89

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च । दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्

तेव्हा परमात्मा विष्णू मंदराचा आधार झाले; आपल्या चार भुजांनी त्याला धरून त्यांनी सुख व कल्याण देणाऱ्या क्षीरसागराचे मंथन केले।

Verse 90

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् । एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः

तेव्हा सर्व देव व असुरांनी क्षीरसागराचे मंथन केले; केवळ बळाने एकरूप होऊन ते अत्यंत बलवान व पराक्रमी झाले।

Verse 91

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः

महात्मा कासवाच्या पाठी, कंठ, मांड्या व गुडघ्यांवर तो पर्वतश्रेष्ठ—वज्रसार व अत्यंत दृढ—घासला गेला; त्या दोघांच्या घर्षणातूनच समुद्रातील वडवाग्नी प्रकट झाला।

Verse 92

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि । ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः

हलाहल विष उत्पन्न झाले हे नारदांनी पाहिले; तेव्हा अमित तेजस्वी देवर्षींनी देवांना हे वचन सांगितले।

Verse 93

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः । प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् । तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्

आता तुम्हा सर्वांनी समुद्रमंथन करू नये। हे देवांनो, दक्षाच्या यज्ञाचे स्मरण करून शिवाची प्रार्थना करा; वीरभद्राच्या कृत्यामुळे तुमच्यावर आलेली विस्मृती दूर होवो।

Verse 94

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च । परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः

म्हणून, हे देवांनो, त्वरित शिवाचे स्मरण करा—तो उच्चाहूनही उच्च, परेहूनही परे; परात्पर, परमानंदरूप; योगिजनांचे ध्येय, निष्प्रपंच व निराकार आहे।

Verse 95

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः । अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः

परंतु ते देव मंथनात गुंतून घाई करीत, केवळ स्वार्थसिद्धीसाठीच धडपडत होते; सर्वजण अभिलाषेने आंधळे होऊन जड झाले, म्हणून ऐकत नव्हते।

Verse 96

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन । ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः

अनेक उपदेश दिले तरी ते कधीही बोध घेऊ शकले नाहीत; कारण ते राग-द्वेषाचा समूह होते आणि सर्व शिवापासून पराङ्मुख होते।

Verse 97

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् । अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्

केवळ कठोर प्रयत्नांनी युक्त होऊन त्यांनी क्षीरसागराचे मंथन केले; आणि अतिमंथनामुळे त्या दुग्धसागरातून हलाहल विष उत्पन्न झाले।

Verse 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

त्रैलोक्य दहनास समर्थ असे ते कालकूट विष देवांचे नाश करण्यास पुढे सरसावले। वर उंचावत ते सर्व दिशा व्यापून टाकू लागले, संपूर्ण आकाशमंडळ भरून गेले—जणू सर्व प्राण्यांना गिळण्यासाठीच आले होते।

Verse 99

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन । तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः

बलाच्या जोरावर हातात धरलेला तो महान सर्पराज पर्वतासह पाहताच, त्यांनी त्या क्षणीच ते स्थान सोडून पळ काढला; आणि असुरही त्यांच्या संगतीने पळाले।

Verse 100

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति । दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्

तसेच भृगु आदी सर्व ऋषी शेकडो प्रकारे शांत झाले; आणि म्हणून दक्षाचा यज्ञ जसा घडून आला होता, तसाच त्याचा परिणाम निश्चित झाला।

Verse 101

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् । वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः । देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः

भृगूच्या तीव्र प्रेरणेने सर्वजण सत्यलोकास गेले. तेथे विविध वेदवचने उच्चारून त्यांनी कालकूट विष वारंवार शांत केले. हे देवांनो, यात संशय नाही—मी तुम्हांस सत्य-सत्य सांगतो.

Verse 102

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः । सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

भृगूचे वचन ऐकून आणि कालकूट विषाने पीडित होऊन ते सत्यलोकास पोहोचले व ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले.

Verse 103

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी प्रचंड तेजाने धगधगणारे कालकूट पाहिले; आणि कर्मविवेकहीन त्या देव-असुरांना पाहून त्यांना शाप देऊ लागले, पण नारदांनी त्यांना आवरले.

Verse 104

ब्रह्मोवाच । अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः । ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवांनो, कोणते अकार्य केले की हा क्षोभ उठला? आज हा विक्षोभ ईश्वराच्या नियमानुसारच झाला आहे; माझे वचन अन्यथा नाही.

Verse 105

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा । नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ

मग तो तो देवांनी वेढलेला, तसेच वेद-उपनिषदांनी आच्छादित—अनेक आगमांनी परिवेष्टित—कालकूटाच्या भयाने पुढे निघाला.

Verse 106

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् । अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्

मग चिंतेने व्याकुळ झालेले देव परस्पर म्हणाले—“अविद्या व कामाने आच्छादित होऊन आपण काय करावे, आणि कोणाला आपला शंकर (रक्षक) करावे?”

Verse 107

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः । वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः

तेव्हा ब्रह्माला पुढे करून, कालकूटाच्या भयाने पीडित झालेले सर्व देव घाईघाईने वैकुंठाला गेले.

Verse 108

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् । वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः

तेव्हा ब्रह्मा आदी ऋषिगण आणि देव-असुरांचे सर्व समूह—वैकुंठात वसणाऱ्या परमेश्वर विष्णू, आदिपुरुष, सर्वसामर्थ्यवान ईश, अधोक्षज माधव—यांच्या शरणास गेले.

Verse 109

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् । दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै

तेवढ्यात अतिशय प्रबळ व विशाल कालकूट उसळून आला; प्रथम ब्रह्मलोक जाळून, मग वैकुंठालाही दग्ध केले.

Verse 110

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः । पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः

कालकूटाच्या अग्निने दग्ध होऊन, सर्व हृदय-गुहांत वास करणारे विष्णू पार्षदांसह तत्क्षणी तमालवृक्षासारखे श्यामवर्ण झाले.

Verse 111

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् । जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्

वैकुंठही गडद निळ्या वर्णाचे झाले व सर्व लोकांनी वेढले गेले। तेव्हा सर्व लोक अद्भुत जल-कल्मषाने, जणू मळकट उसळत्या पाण्याने, आच्छादित झाले।

Verse 112

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह । भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्

आठ आवरणांनी वेढलेले ब्रह्मांड ब्रह्म्यासह त्या अद्भुत जल-कल्मषाने क्षणार्धात भस्म केले।

Verse 113

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा । नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च । शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्

तेव्हा न भूमी होती, न जल, न अग्नी, न वायू, न आकाश; न अहंकार, न महत्तत्त्व, न मूल अविद्याही उरली। शिवाच्या कोपातून त्या वेळी जगत् भस्माच्या गोंधळाने भरून गेले।