Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 91
Devanagari script
पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः
Transliteration
pṛṣṭhakaṃṭhorujānvaṃtaḥ kamaṭhasya mahātmanaḥ | tathāsau parvataśreṣṭho vajrasāramayo dṛḍhaḥ | ubhayorgharṣaṇādeva vaḍavāgniḥ samutthitaḥ
Translation
महात्मा कासवाच्या पाठी, कंठ, मांड्या व गुडघ्यांवर तो पर्वतश्रेष्ठ—वज्रसार व अत्यंत दृढ—घासला गेला; त्या दोघांच्या घर्षणातूनच समुद्रातील वडवाग्नी प्रकट झाला।
Word by Word
पृष्ठback
पृष्ठ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (neuter, nominative/accusative, singular) — समासाङ्ग
कण्ठneck
कण्ठ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootकण्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masculine, nom/acc, singular) — समासाङ्ग
ऊरुthigh
ऊरु:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootऊरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masculine, nom/acc, singular) — समासाङ्ग
जानुknee
जानु:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootजानु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (neuter, nom/acc, singular) — समासाङ्ग
अन्तःhaving (as parts)
अन्तः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (masculine, nominative, plural) — बहुव्रीहिसमासे बहुवचन-प्रयोगः
पृष्ठकण्ठोरुजान्वन्तः(those) having back, neck, thighs, and knees
पृष्ठकण्ठोरुजान्वन्तः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootपृष्ठ+कण्ठ+ऊरु+जानु+अन्त (प्रातिपदिक-समूह)
Formबहुव्रीहिसमास, पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (bahuvrīhi compound; masculine, nominative, plural)
कमठस्यof (the) tortoise (Kamaṭha)
कमठस्य:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकमठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (masculine, genitive, singular)
महात्मनःof the great-souled
महात्मनः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (masculine, genitive, singular)
तथाthus/likewise
तथा:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय, क्रियाविशेषण (indeclinable adverb)
असौthat (one)
असौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअसद्/असौ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (pronoun; masculine, nominative, singular)
पर्वतश्रेष्ठःthe best of mountains
पर्वतश्रेष्ठः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपर्वत+श्रेष्ठ (प्रातिपदिक-समूह)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पर्वतानां श्रेष्ठः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masculine, nominative, singular)
वज्रdiamond/thunderbolt
वज्र:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootवज्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — समासाङ्ग (neuter, nom/acc, singular; compound member)
सारessence/solid core
सार:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootसार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — समासाङ्ग (masculine, nom/acc, singular; compound member)
मयःmade of
मयः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masculine, nominative, singular) — ‘-मय’ प्रत्ययार्थः (made of)
वज्रसारमयःmade of diamond-like essence
वज्रसारमयः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवज्र+सार+मय (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (वज्रसारस्य मयः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masculine, nominative, singular)
दृढःfirm/solid
दृढः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदृढ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masculine, nominative, singular)
उभयोःof both
उभयोः:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootउभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, षष्ठी, द्विवचन (pronoun; genitive, dual)
घर्षणात्from rubbing/friction
घर्षणात्:
Apadana (Ablative source/cause/अपादान)
TypeNoun
Rootघर्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन (neuter, ablative, singular)
एवindeed/just
एव:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, अवधारण (indeclinable particle of emphasis)
उभयोर्घर्षणात्from the friction of both
उभयोर्घर्षणात्:
Apadana (Ablative source/cause/अपादान)
TypeNoun
Rootउभ+घर्षण (पद-सम्बन्ध)
Formषष्ठी-सम्बन्ध (उभयोः) + पञ्चमी (घर्षणात्) — ‘उभयोः घर्षणात्’ (from the friction of both)
वडवाग्निःthe submarine fire (Vaḍavāgni)
वडवाग्निः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवडवा+अग्नि (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (वडवायाः अग्निः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masculine, nominative, singular)
समुत्थितःarisen/produced
समुत्थितः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeAdjective
Rootसम्+उत्+स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (PPP; masculine, nominative, singular)
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced)
Skanda Dialogue
Listener: Ṛṣis/assembly (frame)
Visual Art Cues
Scene: Kurma’s massive back and limbs bear the grinding Mandara; sparks/heat rise from friction, visualized as the birth of Vaḍavāgni beneath the waters.
Characters & Entities
K
Kūrma/Kamaṭha (Tortoise incarnation)M
Mandara (implied)V
Vaḍavāgni (submarine fire)FAQs
Intense striving can generate hidden destructive forces; discipline and divine refuge are needed to contain what effort unleashes.
This is a cosmological passage embedded in Kedārakhaṇḍa; it does not directly praise a named local tīrtha in this verse.
None; it explains the cause of the arising of Vaḍavāgni.