Adhyaya 7

Verse 1

सूत उवाच । इत्युक्ता मुनिना साध्वी सा विप्रवनिता पुनः । तं प्रणम्याथ पप्रच्छ शिवपूजाविधेः क्रमम्

सूत म्हणाले—मुनिने असे सांगितल्यावर ती साध्वी विप्रवनिता पुन्हा त्यांना प्रणाम करून शिवपूजेच्या विधीचा क्रम विचारू लागली.

Verse 2

शांडिल्य उवाच । पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो भवेद्यदा । घटीत्रयादस्तमयात्पूर्वं स्नानं समाचरेत्

शांडिल्य म्हणाले—दोन्ही पक्षांच्या त्रयोदशीला जेव्हा निराहार व्रत करावे, तेव्हा सूर्यास्तापूर्वी तीन घटी आधी स्नान करावे.

Verse 3

शुक्लांबरधरो धीरो वाग्यतो नियमान्वितः । कृतसंध्याजपविधिः शिवपूजां समारभेत्

शुभ्र वस्त्रे परिधान करून, धीर व वाणीसंयमी, नियमयुक्त होऊन, संध्यावंदन व जपविधी पूर्ण करून शिवपूजा आरंभ करावी।

Verse 4

देवस्य पुरतः सम्यगुपलिप्य नवांभसा । विधाय मंडलं रम्यं धौतवस्त्रादिभिर्बुधः

देवापुढे जागा नव्या पाण्याने नीट लिंपून-शुद्ध करून, बुद्धिमान भक्त धुतलेल्या वस्त्रादि शुद्ध वस्तूंनी रम्य मंडल रचावे।

Verse 5

वितानाद्यैरलंकृत्य फलपुष्पनवांकुरैः । विचित्रपद्ममुद्धृत्य वर्णपंचकसंयुतम्

वितान इत्यादींनी अलंकृत करून, फळे-फुले व नवे अंकुर यांनी सजवून, पंचवर्णयुक्त विचित्र पद्मरचना उभारून मांडावी।

Verse 6

तत्रोपविश्य सुशुभे भक्तियुक्तः स्थिरासने । सम्यक्संपादिताशेष पूजोपकरणः शुचिः

तेथे सुंदर व स्थिर आसनावर भक्तियुक्त होऊन बसून, शुचिर्भूत होऊन, पूजेची सर्व सामग्री नीट सिद्ध करून सज्ज राहावे।

Verse 7

आगमोक्तेन मंत्रेण पीठमामंत्रयेत्सुधीः । ततः कृत्वात्मशुद्धिं च भूतशुद्ध्यादिकं क्रमात्

आगमात सांगितलेल्या मंत्राने सुधी साधकाने पीठाचे आवाहन करावे; नंतर क्रमाने आत्मशुद्धी व भूतशुद्धी इत्यादी विधी कराव्यात।

Verse 8

प्राणायामत्रयं कृत्वा बीजवर्णैः सबिंदुकैः । मातृका न्यस्य विधिवद्ध्यात्वा तां देवतां पराम्

त्रिविध प्राणायाम करून, बिंदुसहित बीजाक्षरांचा उपयोग करीत, विधिपूर्वक मातृका-न्यास करावा; नंतर त्या परम देवतेचे ध्यान करावे।

Verse 9

समाप्य मातृका भूयो ध्यात्वा चैव परं शिवम् । वामभागे गुरुं नत्वा दक्षिणे गणपं नमेत्

मातृका-न्यास पूर्ण करून, पुन्हा परम शिवाचे ध्यान करावे। मग डाव्या बाजूस गुरूंना नमस्कार करून, उजव्या बाजूस गणपतीला वंदन करावे।

Verse 10

अंसोरुयुग्मे धर्मादीन्न्यस्य नाभौ च पार्श्वयोः । अधर्मादीननंतादीन्हृदि पीठे मनुं न्यसेत्

खांदे व मांड्यांच्या युग्मावर धर्मादींचा न्यास करावा; तसेच नाभी व दोन्ही पार्श्वांवर अधर्मादी व अनंतादींचा; आणि शेवटी हृदय-पीठी मंत्र (मनु) न्यासावा।

Verse 11

आधारशक्तिमारभ्य ज्ञानात्मानमनुक्रमात् । उक्तक्रमेण विन्यस्य हृत्पद्मे साधुभाविते

आधार-शक्तीपासून आरंभ करून, क्रमाने ज्ञान-तत्त्वापर्यंत, सांगितलेल्या क्रमाने विन्यास करावा—साधनेने सुबोधित झालेल्या हृदय-कमळात।

Verse 12

नवशक्तिमये रम्ये ध्यायेद्देवमुमापतिम् । चन्द्रकोटिप्रतीकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्

नवशक्तिमय त्या रम्य अंतरालात उमापती देवाचे ध्यान करावे—कोटी चंद्रांसारखा प्रकाशमान, त्रिनेत्र, चंद्रशेखर।

Verse 13

आपिंगलजटाजूटं रत्नमौलिविराजितम् । नीलग्रीवमुदारांगं नागहारोपशोभितम्

ज्यांच्या आपिंगल जटा जूट करून बांधलेल्या आहेत, ज्यांचा रत्नजडित मौली तेजस्वी आहे; ज्यांचा कंठ नील आहे, ज्यांचे अंग उदार आहे, आणि जे नागहाराने शोभून दिसतात—त्या परमेश्वराचे ध्यान करावे।

Verse 14

वरदाभयहस्तं च धारिणं च परश्वधम् । दधानं नागवलयकेयूरांगदमुद्रिकम्

ज्यांचे हात वरद व अभय देणारे आहेत आणि जे परशु धारण करतात; जे नागवलय, केयूर, अंगद व मुद्रिका धारण करतात—त्या प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 15

व्याघ्रचर्मपरीधानं रत्नसिंहासने स्थितम् । ध्यात्वा तद्वाम भागे च चिंतयेद्गिरिकन्यकाम्

व्याघ्रचर्म परिधान करून रत्नसिंहासनावर विराजमान त्या प्रभूचे ध्यान करून, मग त्यांच्या वामभागी गिरिकन्या पार्वतीचे चिंतन करावे।

Verse 16

भास्वज्जपाप्रसूनाभामुदयार्कसमप्रभाम् । विद्युत्पुंजनिभां तन्वीं मनोनयननंदिनीम्

जपापुष्पासारखी दीप्त, उदयत्या सूर्याप्रमाणे प्रभामय, विद्युत्पुंजासारखी कांतिमान, तन्वी आणि मन-नेत्रांना आनंद देणाऱ्या देवीचे ध्यान करावे।

Verse 17

बालेंदु शेखरां स्निग्धां नीलकुंचितकुन्तलाम् । भृंगसंघातरुचिरां नीलालकविराजिताम्

जिच्या शिरावर बालचंद्र शेखर आहे, जी स्निग्ध आहे, नील व कुंचित केशांनी युक्त आहे; भृंगसमूहासारखी रम्य आणि नील अलकांनी विराजमान अशा देवीचे चिंतन करावे।

Verse 18

मणिकुंडलविद्योतन्मुखमंडलविभ्रमाम् । नवकुम्कुमपंकांक कपोलदलदर्पणाम्

रत्नजडित कुंडलांच्या तेजाने तिचे मुखमंडल उजळत होते; आरशासारख्या पानांसम कपोलांवर नव्या कुंकुमाचा अरुण लेप शोभत होता।

Verse 19

मधुरस्मितविभ्राजदरुणाधरपल्लवाम् । कंबुकंठीं शिवामुद्यत्कुचपंकजकुड्मलाम्

तिच्या मधुर हास्याने अरुण अधर कोवळ्या पल्लवासारखे उजळले; शंखासारख्या कंठाची ती शुभा शिवा, उन्नत स्तनांना कळीच्या कमळासारखे धारण करी।

Verse 20

पाशांकुशाभयाभीष्टविल सत्सु चतुर्भुजाम् । अनेकरत्नविलसत्कंकणांकितमुद्रिकाम्

ती चतुर्भुजा होती—हातांत पाश, अंकुश, अभयमुद्रा व अभीष्ट-वरद चिन्ह शोभत; आणि तिच्या करांवर अनेक रत्नांनी झळकणारे कंकण व अंगठ्या विराजत।

Verse 21

वलित्रयेण विलसद्धेमकांचीगुणान्विताम् । रक्तमाल्यांबरधरां दिव्यचंदनच र्चिताम्

त्रिवलीच्या शोभेसह झळाळत्या सुवर्ण-कांचीने युक्त ती देवी रक्तमाळा व रक्तवस्त्रे धारण करी; दिव्य चंदनाने ती चर्चित होती।

Verse 22

सर्वसंगीतविद्यासु न मत्तोऽन्यास्ति काचन । मम योगेन तुष्यंति सर्वा अपि सुरस्त्रियः

सर्व संगीतविद्यांत माझ्यासारखी दुसरी कोणी नाही; माझ्या योगप्रभावाने सर्व देवस्त्रिया (देवपत्नी)ही तुष्ट व प्रसन्न होतात।

Verse 23

एवं ध्यात्वा महादेवं देवीं च गिरि कन्यकाम् । न्यासक्रमेण संपूज्य देवं गंधादिभिः क्रमात्

अशा प्रकारे महादेव व गिरिकन्या देवीचे ध्यान करून, न्यास-क्रमाने विधिपूर्वक संपूजन करावे; नंतर चंदनादि उपचार क्रमाने अर्पून देवाचे अर्चन करावे।

Verse 24

पंचभिर्ब्रह्मभिः कुर्यात्प्रोक्तस्थानेषु वा हृदि । पृथक्पुष्पांजलिं देहे मूलेन च हदि त्रिधा

पाच ब्रह्म-मंत्रांनी सांगितलेल्या स्थानी—किंवा हृदयात—विधी करावा। देहात वेगवेगळी पुष्पांजली अर्पावी, आणि मूल-मंत्राने हृदयात त्रिवार अर्पण करावे।

Verse 25

पुनः स्वयं शिवो भूत्वा मूलमंत्रेण साधकः । ततः संपूजयेद्देवं बाह्यपीठे पुनः क्रमात्

पुन्हा साधक मूल-मंत्राने स्वतः शिवरूप होऊन, त्यानंतर बाह्य पीठावर क्रमाने देवाचे पुनः संपूजन करावे।

Verse 26

संकल्पं प्रवदेत्तत्र पूजारंभे समाहितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा चिंतयेद्धृदि शंकरम्

पूजेच्या आरंभी एकाग्र होऊन तेथे संकल्प उच्चारावा. नंतर अंजलीबद्ध होऊन हृदयात शंकराचे चिंतन करावे।

Verse 27

ऋणपातकदौर्भाग्यदारिद्र्यविनिवृत्तये । अशेषाघविनाशाय प्रसीद मम शंकर

ऋण, पाप, दुर्भाग्य व दारिद्र्य यांच्या निवृत्तीसाठी, तसेच सर्व अघाचा नाश व्हावा म्हणून—हे शंकरा, माझ्यावर प्रसन्न हो।

Verse 28

दुःखशोकाग्निसंतप्तं संसारभयपीडितम् । बहुरोगाकुलं दीनं त्राहि मां वृषवाहन

दुःख-शोकाच्या अग्निने दग्ध, संसारभयाने पीडित, अनेक रोगांनी व्याकुळ व दीन अशा मला—हे वृषवाहन शंकरा, तार.

Verse 29

आगच्छ देवदेवेश महादेवाभयंकर । गृहाण सह पार्वत्या तव पूजां मया कृताम्

या, हे देवदेवेश! हे अभय देणाऱ्या महादेवा! पार्वतीसह माझ्याकडून केलेली तुझी पूजा स्वीकार.

Verse 30

इति संकल्प्य विधिवद्ब्राह्मपूजां समाचरेत् । गुरुं गणपतिं चैव यजेत्सव्यापसव्ययोः

असा संकल्प करून विधिपूर्वक ब्राह्मपूजा करावी. नंतर क्रमाने सव्य-अपसव्य (उजवी-डावी) बाजूस गुरु व गणपती यांचेही पूजन करावे.

Verse 31

क्षेत्रेशमीशकोणे तु यजेद्वास्तोष्पतिं क्रमात् । वाग्देवीं च यजेत्तत्र ततः कात्यायनीं यजेत्

ईशान कोपऱ्यात क्षेत्रेशाचे पूजन करावे; नंतर क्रमाने वास्तु-स्वामीचे पूजन करावे. तेथे वाग्देवीचेही पूजन करून मग कात्यायनीचे पूजन करावे.

Verse 32

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च नमोंऽतकैः । स्वरैरीशादिकोणेषु पीठपादाननुक्रमात् । आभ्यां बिंदुविसर्गाभ्यामधर्मादीन्प्रपूजयेत्

‘नमो’च्या अंत्याक्षरांनी व स्वरांनी धर्म, ज्ञान, वैराग्य व ऐश्वर्य यांचे पूजन करावे—पीठ व त्याच्या पादांच्या क्रमाने ईशानादी कोपऱ्यांत स्थापन करून. बिंदू व विसर्ग या दोन चिन्हांनी अधर्मादी (विपरीत तत्त्वे) यांचेही विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 33

सत्त्वरूपैश्चतुर्दिक्षु मध्येऽनंतं सतारकम् । सत्त्वादींस्त्रिगुणांस्तं तु रूपान्पीठेषु विन्यसेत्

चारही दिशांना सत्त्व-रूपांची स्थापना करून, मध्यभागी तारकासहित अनंताची स्थापना करावी। नंतर सत्त्वादि त्रिगुणात्मक रूपे पीठांवर विन्यस्त करावीत।

Verse 34

अत ऊर्ध्वच्छदे मायां सह लक्ष्म्या शिवेन च

यानंतर वरच्या आच्छादनावर लक्ष्मी व शिव यांसह मायाची स्थापना करावी।

Verse 35

तदंते चांबुजं भूयः सकलं मंडलत्रयम् । पत्रकेसरकिंजल्कव्याप्तं ताराक्षरैः क्रमात्

त्याच्या शेवटी पुन्हा एक कमळ रचावे, ज्यात त्रिमंडलांचा संपूर्ण समावेश असेल. त्याची पाकळ्या, केसर व पराग क्रमाने तारक-अक्षरांनी व्याप्त असोत.

Verse 36

पद्मत्रयं तथाभ्यर्च्य मध्ये मंडलमादरात् । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च भागाद्यैर्दिक्षु पूजयेत्

अशा रीतीने तीनही कमळांची पूजा करून, मध्यातील मंडलाची आदराने उपासना करावी. दिशांमध्ये ‘भाग’ इत्यादी विभाग-चिन्हांनी वामा, ज्येष्ठा व रौद्री यांची पूजा करावी.

Verse 37

वामाद्या नव शक्तीश्च नवस्वरयुता यजेत् । हृदि बीजत्रयाद्येन पीठमंत्रेण चार्चयेत्

वामा पासून आरंभ करून, नऊ स्वरांनी युक्त अशा नऊ शक्तींची विधिपूर्वक पूजा करावी. हृदयस्थानी तीन बीजांपासून आरंभ होणाऱ्या पीठ-मंत्रानेही अर्चना करावी.

Verse 38

आवृत्तैः प्रथमांगैश्च पंचभिर्मूर्त्तिशक्तिभिः । त्रिशक्तिमूर्त्तिभिश्चान्यैर्निधिद्वयसमन्वितैः

सदाशिवाची उपासना प्रथम आवरणांतील पाच मूर्तिशक्तींनी, तसेच त्रिशक्तियुक्त अन्य मूर्तिशक्तींनी व निधान-द्वयासह परितः आवृत अशा रूपाने करावी।

Verse 39

अनंताद्यैः परीताश्च मातृभिश्च वृषादिभिः । सिद्धिभिश्चाणिमाद्याभिरिंद्राद्यैश्च सहायुधैः

त्यांना अनंत इत्यादी, मातृगण, वृष इत्यादी, अणिमा-आदि सिद्धी आणि इंद्र-आदि देव त्यांच्या आयुधांसह—अशा परितः वेढलेल्या रूपात ध्यान करावे।

Verse 40

वृषभक्षेत्रचंडेशदुर्गाश्च स्कंदनंदिनौ । गणेशः सैन्यपश्चैव स्वस्वलक्षणलक्षिताः

वृषभ, क्षेत्रपाल, चंडेश व दुर्गा; स्कंद व नंदी; गणेश आणि सेनापती—यांना त्यांच्या त्यांच्या चिन्ह-लक्षणांसह प्रतिष्ठापित करून पूजावे।

Verse 41

अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वं च प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च

अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा; ईशित्व, वशित्व; प्राप्ती आणि प्राकाम्य—या सिद्धी ध्यानास योग्य आहेत।

Verse 42

अष्टैश्वर्याणि चोक्तानि तेजोरूपाणि केवलम् । पंचभिर्ब्रह्मभिः पूर्वं हृल्लेखाद्यादिभिः क्रमात

अशा रीतीने अष्ट ऐश्वर्य सांगितली आहेत—ती केवळ तेजोमय रूपे आहेत। त्यांच्या पूर्वी क्रमाने हृल्लेख इत्यादी पाच ब्रह्मा आहेत।

Verse 43

अंगैरुमाद्यैरिंद्राद्यैः पूजोक्ता मुनिभिस्तु तैः । उमाचंडेश्वरादींश्च पूजयेदुत्तरादितः

उमा-आदि दिव्य अंगांनी व इंद्र-आदि देवतांनी युक्त अशी पूजा मुनिंनी सांगितली आहे; त्यानंतर उत्तरक्रमाने उमा, चंडेश्वर इत्यादींचे पूजन करावे।

Verse 44

एवमावरणैर्युक्तं तेजोरूपं सदाशिवम् । उमया सहितं देवमुपचारैः प्रपूजयेत्

अशा रीतीने आवरणांची योग्य रचना करून, तेजोमय स्वरूप असलेल्या सदाशिवाला उमा सहित सर्व उपचारांनी विधिपूर्वक पूजावे।

Verse 45

सुप्रतिष्ठितशंखस्य तीर्थैः पंचामृतैरपि । अभिषिच्य महादेवं रुद्रसूक्तैः समाहितः

सुप्रतिष्ठित शंखातून तीर्थजल व पंचामृत घेऊन महादेवाचा अभिषेक करावा, आणि रुद्रसूक्तांचे पठण करत एकाग्र राहावे।

Verse 46

कल्पयेद्विविधैर्मंत्रैरासनाद्युपचारकान् । आसनं कल्पयेद्धैमं दिव्यवस्त्रसमन्वितम्

विविध मंत्रांनी आसनादी उपचारांची विधिपूर्वक रचना करावी; दिव्य वस्त्रांनी युक्त सुवर्ण आसन सजवावे।

Verse 47

अर्घ्यमष्टगुणोपेतं पाद्यशुद्धोदकेन च । तेनैवाचमनं दद्यान्मधुपर्कं मधूत्तरम्

अष्टगुणयुक्त अर्घ्य अर्पण करावे आणि शुद्ध पाण्याने पाद्य द्यावे। त्याच पाण्याने आचमन द्यावे, नंतर मधूने श्रेष्ठ असा मधुपर्क अर्पावा।

Verse 48

पुनराचमनं दत्त्वा स्नानं मंत्रै प्रकल्पयेत् । उपवीतं तथा वासो भूषणानि निवेदयेत् । गंधमष्टांगसंयुक्तं सुपूतं विनिवेदयेत्

पुन्हा आचमन अर्पून मंत्रोच्चाराने स्नानाची विधी करावी. नंतर यज्ञोपवीत, वस्त्रे व भूषणे अर्पावीत आणि अष्टांगयुक्त, अतिशय शुद्ध सुगंध द्यावा.

Verse 49

ततश्च बिल्वमंदारकह्लारसरसीरुहम् । धत्तूरकं कर्णिकारं शणपुष्पं च मल्लिकाम्

त्यानंतर बिल्वपत्र, मंदारपुष्प, काह्लार व सरोवरातील कमळ, तसेच धत्तूरा, कर्णिकार, शणपुष्प आणि मल्लिका (जाई) अर्पावी.

Verse 50

कुशापामार्गतुलसीमाधवीचंपकादिकम् । बृहतीकरवीराणि यथालब्धानि साधकः

साधकाने मिळेल तसे कुश, अपामार्ग, तुळस, माधवी, चंपक इत्यादी तसेच बृहती व करवीर—जे उपलब्ध असेल ते—अर्पावे.

Verse 51

निवेदयेत्सुगंधीनि माल्यानि विविधानि च । धूपं कालागरूत्पन्नं दीपं च विमलं शुभम्

विविध सुगंधी माळा अर्पाव्यात; काळ्या अगरूपासून तयार धूप आणि निर्मळ, शुभ दीपही समर्पावा.

Verse 52

विशेषकम् । अथ पायसनैवेद्यं सघृतं सोपदंशकम् । मोदकापूपसंयुक्तं शर्करागुडसंयुतम्

विशेष अर्पण म्हणून पायसाचा नैवेद्य द्यावा; तुपासह व उपदंश (सहभक्ष्य) सहित, मोदक व आपूपही अर्पावेत—शर्करा व गूळयुक्त.

Verse 53

मधुनाक्तं दधियुतं जलपानसमन्वितम् । तेनैव हविषा वह्नौ जुहुयान्मंत्रभाविते

मधाने लेपिलेले, दह्याने मिश्रित व जलपानासह असे तेच हविर्द्रव्य मंत्रसंस्कारित अग्नीत आहुती द्यावी।

Verse 54

आगमोक्तेन विधिना गुरुवाक्यनियंत्रितः । नैवेद्यं शंभवे भूयो दत्त्वा तांबूलमुत्तमम्

आगमांनी सांगितलेल्या विधीनुसार, गुरुवचनाने संयमित होऊन, शंभूस पुन्हा नैवेद्य अर्पून उत्तम तांबूल निवेदावे।

Verse 55

धूपं नीराजनं रम्यं छत्रं दर्पणमुत्तमम् । समर्पयित्वा विधिवन्मंत्रैर्वेदिकतांत्रिकैः

धूप, रम्य नीराजन, छत्र व उत्तम दर्पण विधिपूर्वक अर्पून, वैदिक व तांत्रिक मंत्रांनी विधिवत् कर्म करावे।

Verse 56

यद्यशक्तः स्वयं निःस्वो यथाविभवमर्चयेत् । भक्त्त्या दत्तेन गौरीशः पुष्पमात्रेण तुष्यति

जर कोणी अशक्त व निर्धन असेल, तर आपल्या वैभवानुसार पूजन करावे; भक्तीने दिलेल्या एका पुष्पमात्रानेही गौरीश प्रसन्न होतो।

Verse 57

अथांगभूतान्सकलान्गणेशादीन्प्रपूजयेत् । स्तवैर्नानाविधैः स्तुत्वा साष्टांगं प्रणमेद्बुधः

त्यानंतर गणेशादी सर्व अंगभूत देवतांचे विधिपूर्वक पूजन करावे; नानाविध स्तवांनी स्तुती करून ज्ञानी भक्ताने साष्टांग नमस्कार करावा।

Verse 58

ततः प्रदक्षिणीकृत्य वृषचंडेश्वरादिकान् । पूजां समर्प्य विधिवत्प्रार्थयेद्गिरिजापतिम्

त्यानंतर वृष, चंडेश्वर इत्यादी शिवपरिचरांची प्रदक्षिणा करून, विधिपूर्वक पूजा अर्पण करून, गिरिजापती शंकरास भक्तिभावाने प्रार्थना करावी।

Verse 59

जय देव जगन्नाथ जय शंकर शाश्वत । जय सर्व सुराध्यक्ष जय सर्वसुरार्चित

जय हो, हे देव जगन्नाथ! जय हो, हे शाश्वत शंकर! जय हो, हे सर्व देवांचे अधिपती! जय हो, हे सर्व देवांनी अर्चित!

Verse 60

जय सर्वगुणातीत जय सर्ववरप्रद । जय नित्य निराधार जय विश्वंभराव्यय

जय हो, हे सर्व गुणांपलीकडे! जय हो, हे सर्व वर देणारे! जय हो, हे नित्य, निराधार! जय हो, हे विश्व धारण करणारे, अव्यय!

Verse 61

जय विश्वैकवेद्येश जय नागेंद्रभूषण । जय गौरीपते शंभो जय चंद्रार्धशेखर

जय हो, हे विश्वातील एकमेव वेद्य ईश्वर! जय हो, हे नागेंद्रभूषण! जय हो, हे गौरीपते शंभो! जय हो, हे अर्धचंद्रशेखर!

Verse 62

जय कोट्यर्कसंकाश जयानंतगुणाश्रय

जय हो, हे कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी! जय हो, हे अनंत गुणांचे आश्रय!

Verse 63

जय रुद्र विरूपाक्ष जयाचिंत्य निरंजन । जय नाथ कृपासिंधो जय भक्तार्तिभञ्जन । जय दुस्तरसंसारसागरोत्तारण प्रभो

जय रुद्र विरूपाक्ष! जय अचिंत्य निरंजन! जय नाथ कृपासिंधो! जय भक्तार्तिभंजन! जय प्रभो, दुस्तर संसारसागरातून पार उतरविणाऱ्या!

Verse 64

प्रसीद मे महादेव संसारार्त्तस्य खिद्यतः । सर्वपापभयं हृत्वा रक्ष मां परमेश्वर

हे महादेव, माझ्यावर प्रसन्न व्हा; मी संसारदुःखाने पीडित व शोकाने खंगलेलो आहे। सर्व पापांपासून उत्पन्न भय हरून, हे परमेश्वर, माझे रक्षण करा।

Verse 65

महादारिद्र्यमग्नस्य महापापहतस्य च । महाशोकविनष्टस्य महारोगातुरस्य च

जो महादारिद्र्यात बुडालेला, जो घोर पापाने आहत; जो प्रचंड शोकाने नष्ट, आणि जो भयंकर रोगाने व्याकुळ—(त्याच्यावरही) कृपा करा।

Verse 66

ऋणभारपरीतस्य दह्यमानस्य कर्मभिः । ग्रहैः प्रपीड्यमानस्य प्रसीद मम शंकर

हे शंकर, माझ्यावर प्रसन्न व्हा—मी ऋणभाराने वेढलेलो, कर्मफळांनी दग्ध, आणि प्रतिकूल ग्रहांनी अत्यंत पीडित आहे.

Verse 67

दरिद्रः प्रार्थयेदेवं पूजांते गिरिजापतिम् । अर्थाढ्यो वापि राजा वा प्रार्थयेद्देवमीश्वरम्

अशा प्रकारे पूजेच्या शेवटी दरिद्राने गिरिजापतीची प्रार्थना करावी; आणि धनवान असो वा राजा—सर्वांनीही देव-ईश्वर, परम अधिपतीची प्रार्थना करावी.

Verse 68

दीर्घमायुः सदारोग्यं कोशवृद्धिर्बलोन्नतिः । ममास्तु नित्यमानन्दः प्रसादात्तव शंकर

हे शंकर! तुझ्या प्रसादाने मला दीर्घायुष्य, सदा निरोगीपणा, धनवृद्धी व बलोन्नती लाभो; आणि माझ्या अंतःकरणी नित्य आनंद वास करो।

Verse 69

शत्रवः संक्षयं यांतु प्रसीदन्तु मम ग्रहाः । नश्यन्तु दस्यवो राष्ट्रे जनाः संतु निरापदः

माझे शत्रू क्षयास जावोत, माझे ग्रह प्रसन्न व अनुकूल होवोत; राज्यात दरोडेखोर नष्ट होवोत, आणि प्रजा निरापद राहो।

Verse 70

दुर्भिक्षमारीसंतापाः शमं यांतु महीतले । सर्वसस्यसमृद्धिश्च भूयात्सुखमया दिशः

पृथ्वीवर दुष्काळ, महामारी व संताप शांत होवोत; सर्व धान्याची समृद्धी होवो, आणि सर्व दिशा सुखमय होवोत।

Verse 71

एवमाराधयेद्देवं प्रदोषे गिरिजापतिम् । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्

अशा रीतीने प्रदोषकाळी गिरिजापती देवाचे विधिपूर्वक पूजन करावे; नंतर ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि दक्षिणा देऊन संतुष्ट करावे।

Verse 72

सर्वपापक्षयकरी सर्वदारिद्र्यनाशिनी । शिवपूजा मया ख्याता सर्वाभीष्टवरप्रदा

माझ्या द्वारा सांगितलेली ही शिवपूजा सर्व पापांचा क्षय करणारी, सर्व दारिद्र्य नाश करणारी आणि सर्व अभिष्ट वर देणारी आहे।

Verse 73

महापातकसंघातमधिकं चोपपातकम् । शिवद्रव्यापहरणादन्यत्सर्वं निवारयेत्

महापातकांचा ढीग आणि अधिक उपपातके—हे सर्व निवारता येतात; परंतु शिवद्रव्याचे अपहरण सोडून बाकी सर्व टळते।

Verse 74

ब्रह्महत्यादिपापानां पुराणेषु स्मृतिष्वपि । प्रायश्चित्तानि दृष्टानि न शिवद्रव्यहारिणाम्

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांची प्रायश्चित्ते पुराणे व स्मृत्यांत दिसतात; पण शिवद्रव्य हरण करणाऱ्यांसाठी प्रायश्चित्त आढळत नाही।

Verse 75

बहुनात्र किमुक्तेन श्लोकार्धेन ब्रवीम्यहम् । ब्रह्महत्याशतं वापि शिवपूजा विनाशयेत्

इथे फार काय सांगू? अर्ध्या श्लोकात सांगतो—शिवपूजा ब्रह्महत्येची शंभर पापेही नष्ट करते।

Verse 76

मया कथितमेतत्ते प्रदोषे शिवपूजनम् । रहस्यं सर्वजंतूनामत्र नास्त्येव संशयः

मी तुला हे सांगितले आहे—प्रदोषकाळी शिवपूजन; हे सर्व प्राण्यांसाठी परम रहस्य आहे, याबाबत संशय नाही।

Verse 77

एताभ्यामपि बालाभ्यामेवं पूजा विधीयताम् । अतः संवत्सरादेव परां सिद्धिमवाप्स्यथ

या दोन बालकांकडूनही अशीच पूजा करवावी; यामुळे एका वर्षातच तुम्ही परम सिद्धी प्राप्त कराल।

Verse 78

इति शांडिल्यवचनमाकर्ण्य द्विजभामिनी । ताभ्यां तु सह बालाभ्यां प्रणनाम मुनेः पदम्

शांडिल्य मुनींचे वचन ऐकून ती ब्राह्मणी, त्या दोन बालकांसह, भक्तिभावाने मुनींच्या चरणांशी प्रणाम करू लागली।

Verse 79

विप्रस्त्र्युवाच । अहमद्य कृतार्थास्मि तव दर्शनमात्रतः । एतौ कुमारौ भगवंस्त्वामेव शरणं गतौ

ब्राह्मणी म्हणाली—“आज केवळ तुमचे दर्शन झाल्याने मी कृतार्थ झाले आहे. हे भगवन्, हे दोन्ही कुमार फक्त तुमच्याच शरण आले आहेत.”

Verse 80

एष मे तनयो ब्रह्मञ्छुचिव्रत इतीरितः । एष राजसुतो नाम्ना धर्मगुप्तः कृतो मया

“हे ब्रह्मन्, हा माझा पुत्र ‘शुचिव्रत’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. आणि हा राजपुत्र; याला मी ‘धर्मगुप्त’ असे नाव दिले आहे.”

Verse 81

एतावहं च भगवन्भवच्चरणकिंकराः । समुद्धरास्मिन्पतितान्घोरे दारिद्र्यसागरे

“हे भगवन्, हे दोघे आणि मी तुमच्या चरणांचे दास आहोत. या भयंकर दारिद्र्यसागरात पडलेल्यांचा उद्धार करा.”

Verse 82

इति प्रपन्नां शरणं द्विजांगनामाश्वास्य वाक्यैरमृतोपमानैः । उपादिदेशाथ तयोः कुमारयोर्मुनिः शिवाराधनमंत्र विद्याम्

अशा रीतीने शरण आलेल्या ब्राह्मणीला अमृतासारख्या वचनांनी धीर देऊन, मुनींनी त्या दोन्ही कुमारांना शिवआराधनेची मंत्रविद्या उपदेशिली।

Verse 83

अथोपदिष्टौ मुनिना कुमारौ ब्राह्मणी च सा । तं प्रणम्य समामंत्र्य जग्मुस्ते शिवमंदिरात्

मग मुनिंनी त्या दोन कुमारांना व त्या ब्राह्मणीला उपदेश केला. त्यांनी त्यांना प्रणाम करून, आदराने निरोप घेऊन शिवमंदिराकडे प्रस्थान केले.

Verse 84

ततः प्रभृति तौ बालौ मुनिवर्योपदेशतः । प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजां चक्रतुरंजसा

त्या वेळेपासून मुनिवर्यांच्या उपदेशानुसार ते दोघे बालक प्रदोषकाळी पार्वतीपती भगवान शंकराची पूजा सहजपणे करू लागले.

Verse 85

एवं पूजयतोर्देवं द्विजराजकुमारयोः । सुखेनैव व्यतीयाय तयोर्मासचतुष्टयम्

अशा रीतीने ब्राह्मणपुत्र व राजकुमार या दोघांनी देवाची पूजा करत असताना त्यांचे चार महिने सुखाने व्यतीत झाले.

Verse 86

कदाचिद्राजपुत्रेण विनासौ द्विजनंदनः । स्नातुं गतो नदीतीरे चचार बहुलीलया

एकदा राजपुत्राशिवाय तो ब्राह्मणपुत्र स्नानासाठी नदीकाठी गेला आणि तेथे फार खेळकरपणे फिरू लागला.

Verse 87

तत्र निर्झरनिर्घातनिर्भिन्ने वप्र कुट्टिमे । निधानकलशं स्थूलं प्रस्फुरंतं ददर्श ह

तेथे झऱ्याच्या प्रहाराने तुटलेल्या टेकडीच्या दगडी बांधकामात त्याने चमचमणारा मोठा निधानकलश पाहिला.

Verse 88

तं दृष्ट्वा सहसागत्य हर्षकौतुकविह्वलः । दैवोपपन्नं मन्वानो गृहीत्वा शिरसा ययौ

ते पाहताच तो हर्ष व कुतूहलाने व्याकुळ होऊन तत्क्षणी धावला. हे दैवदत्त प्रसाद आहे असे मानून त्याने ते श्रद्धेने शिरावर ठेवून नेले.

Verse 89

ससंभ्रमं समानीय निधाय कलशं बलात् । निधाय भवनस्यांते मातरं समभाषत

तो घाईघाईने ते आणून कष्टाने कलश खाली ठेवला. घराच्या टोकाशी ठेवून मग त्याने आईशी बोलणे सुरू केले.

Verse 90

मातर्मातरिमं पश्य प्रसादं गिरिजापतेः । निधानं कुम्भरूपेण दर्शितं करुणात्मना

आई, आई—हे पाहा! हा गिरिजापती (शिव) यांचा प्रसाद आहे. करुणामय प्रभूंनी निधान कुम्भरूपाने प्रकट केले आहे.

Verse 91

अथ सा विस्मिता साध्वी समाहूय नृपात्मजम् । स्वपुत्रं प्रतिनंद्याह मानयन्ती शिवार्चनम्

तेव्हा ती साध्वी स्त्री विस्मित झाली व राजपुत्राला बोलावून घेतले. आपल्या पुत्राचे अभिनंदन करून, शिवपूजेचा मान राखत ती बोलली.

Verse 92

शृणुतां मे वचः पुत्रौ निधानकलशीमिमाम् । समं विभज्य गृह्णीतं मम शासनगौरवात्

पुत्रांनो, माझे वचन ऐका; हा निधान-कलश समान वाटून घ्या, माझ्या आज्ञेचा मान राखून.

Verse 93

इति मातुर्वचः श्रुत्वा तुतोष द्विज नंदनः । प्रत्याह राजपुत्रस्तां विस्रब्धः शंकरार्चने

मातेचे वचन ऐकून द्विजनंदन संतुष्ट झाला. मग शंकर-पूजेत निष्ठा ठेवून, निर्भय व शांत विश्वासाने राजपुत्राने तिला उत्तर दिले.

Verse 94

मातस्तव सुतस्यैव सुकृतेन समागतम् । नाहं ग्रहीतुमिच्छामि विभक्तं धनसंच यम्

आई, हे केवळ तुझ्या पुत्राच्या पुण्यामुळेच प्राप्त झाले आहे. या साठवलेल्या धनातील विभागलेला हिस्सा मी घेऊ इच्छित नाही.

Verse 95

आत्मनः सुकृताल्लब्धं स्वयमेव भुनक्त्वसौ । स एव भगवानीशः करिष्यति कृपां मयि

त्याने आपल्या पुण्याने जे मिळविले आहे ते तो स्वतःच भोगो. तोच भगवान ईश माझ्यावरही नक्की कृपा करील.

Verse 96

एवमर्चयतोः शंभुं भूयोपि परया मुदा । संवत्सरो व्यतीयाय तस्मिन्नेव गृहे तयोः

अशा रीतीने ते दोघे परम आनंदाने पुन्हा पुन्हा शंभूची आराधना करीत राहिले; आणि त्याच घरात त्यांचा एक वर्ष काळ निघून गेला.

Verse 97

अथैकदा राजसूनुः सह तेन द्विजन्मना । वसंतसमये प्राप्ते विजहार वनां तरे

नंतर एकदा, वसंतऋतू आल्यावर, राजपुत्र त्या द्विजासह वनात विहार करण्यास गेला.

Verse 98

अथ दूरं गतौ क्वापि वने द्विजनृपात्मजौ । गन्धर्वकन्याः क्रीडंती शतशस्तावपश्यताम्

मग ब्राह्मणपुत्र व राजपुत्र असे ते दोघे दूर कुठेतरी वनप्रदेशात गेले; तेथे क्रीडा करणाऱ्या शेकडो गंधर्वकन्या त्यांनी पाहिल्या.

Verse 99

ताः सर्वाश्चारुसर्वांग्यो विहरंत्यो मनोहरम् । दृष्ट्वा द्विजात्मजो दूरादुवाच नृपनंदनम्

त्या सर्वच सुडौल, सर्वांगसुंदर व मनोहर रीतीने विहार करणाऱ्या पाहून ब्राह्मणपुत्राने दूरूनच राजनंदनास म्हटले.

Verse 100

इतः पुरो न गंतव्यं विहरंत्यग्रतः स्त्रियः । स्त्रीसंन्निधानं विबुधास्त्यजंति विमलाशयाः

‘येथून पुढे जाऊ नये; पुढे स्त्रिया क्रीडा करीत आहेत. ज्यांचे अंतःकरण निर्मळ आहे असे विद्वान स्त्रीसन्निध्य टाळतात.’

Verse 110

तत्र गत्वा वनं सर्वाः संचीय कुसुमोत्करम् । भवत्यः पुनरायांतु तावत्तिष्ठाम्यहं त्विह

‘तुम्ही सर्वजणी त्या वनात जाऊन फुलांचे ढीग गोळा करा. मग पुन्हा या; तोपर्यंत मी इथेच थांबतो.’

Verse 120

अस्त्येको द्रविकोनाम गंधर्वाणां कुलाग्रणीः । तस्याहमस्मि तनया नाम्ना चांशुमती स्मृता

‘गंधर्वांमध्ये द्रविक नावाचा एक कुलाग्रणी आहे. मी त्याचीच कन्या; माझे नाव अंशुमती असे प्रसिद्ध आहे.’

Verse 130

गच्छ स्वभवनं कांत परश्वः प्रातरेव तु । आगच्छ पुनरत्रैव कार्यमस्ति च नो मृषा

हे कांता, तू आपल्या घरी जा; पण परवा सकाळीच पुन्हा इथेच ये. आपले एक कार्य आहे—हे खोटे नाही.

Verse 140

तस्य त्वमपि साहाय्यं कुरु गन्धर्वसत्तम । अथासौ निजराज्यस्थो हतशत्रुर्भविष्यति

हे गंधर्वश्रेष्ठा, तूही त्याला साहाय्य कर. मग तो आपल्या राज्यात स्थिर होईल आणि त्याचे शत्रू नष्ट होतील.

Verse 150

अस्त्राणां च सहस्राणि तूणी चाक्षय्यसायकौ । अभेद्यं वर्म सौवर्णं शक्तिं च रिपुमर्दिनीम्

[त्याला] हजारो अस्त्रे मिळाली; अक्षय बाणांनी युक्त अशी दोन तूणी; अभेद्य सुवर्ण कवच; आणि शत्रूंचा मर्दन करणारी शक्ती.

Verse 160

एवमन्ये समाराध्य प्रदोषे गिरिजापतिम् । लभंतेभीप्सितान्कामान्देहांते तु परां गतिम्

अशा रीतीने इतरही जण प्रदोषकाळी गिरिजापती (शिव) यांची विधिपूर्वक आराधना करून इच्छित कामना प्राप्त करतात आणि देहांती परम गतीला पोहोचतात.

Verse 164

ये प्राप्य दुर्लभतरं मनुजाः शरीरं कुर्वंति हंत परमेश्वरपादपूजाम् । धन्यास्त एव निजपुण्यजितत्रिलोकास्तेषां पदांबुजरजो भुवनं पुनाति

जे मनुष्य हे अत्यंत दुर्लभ मानवी शरीर मिळवूनही, अहो, परमेश्वराच्या चरणांची पूजा करतात—तेच धन्य होत. आपल्या पुण्याने त्यांनी त्रिलोकी जिंकली आहे; अशा भक्तांच्या चरणकमळांची रज संपूर्ण जग पवित्र करते.