Adhyaya 15

Mantra 1

अग्ने॑ जा॒तान् प्र णु॑दा नः स॒पत्ना॒न् प्रत्यजा॑तान् नुद जातवेदः। अधि॑ नो ब्रूहि सु॒मना॒ अहे॑डँ॒स्तव॑ स्याम॒ शर्मँ॑स्त्रि॒वरू॑थ उ॒द्भौ

हे अग्ने! जन्मलेले आमचे प्रतिस्पर्धी पुढे ढकलून दूर कर; आणि आमच्या विरुद्ध जन्मलेल्यांनाही हाकलून दे—हे जातवेद! आमच्यावर सुमन होऊन, अक्रुद्ध राहून, तू अधिष्ठान करून सांग; ज्यायोगे आम्ही तुझेच होऊ, आणि त्रिवरूथ (त्रिविध रक्षा) असलेल्या तुझ्या उन्नत आश्रयात स्थिर राहू.

Mantra 2

सह॑सा जा॒तान् प्र णु॑दा नः स॒पत्ना॒न् प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व । अधि॑ नो ब्रूहि सुमन॒स्यमा॑नो व॒यᳪ स्या॑म॒ प्र णु॑दा नः स॒पत्ना॑न्

हे जातवेदस्! आपल्या पराक्रमाने आमचे जन्मलेले शत्रू दूर हाक; आमच्या विरुद्ध जन्मलेल्यांनाही परतवून लाव. सुमनस्क होऊन आमच्यावर शुभ वचन उच्चार, ज्यायोगे आम्ही सुरक्षित राहू; आमचे सपत्न पुढे ढकलून दूर कर.

Mantra 3

षो॒ड॒शी स्तोम॒ ओजो॒ द्रवि॑णं चतुश्चत्वारि॒ᳪश स्तोमो॒ वर्चो॒ द्रवि॑णम् । अ॒ग्नेः पुरी॑षम॒स्यप्सो॒ नाम॒ तां त्वा॒ विश्वे॑ अ॒भि गृ॑णन्तु दे॒वाः । स्तोम॑पृष्ठा घृ॒तव॑ती॒ह सी॑द प्र॒जाव॑द॒स्मे द्रवि॒णा य॑जस्व

षोडशी-स्तोम हे ओज (बल) व द्रविण (धन) आहे; चतुःचत्वारिंश-स्तोम हे वर्चस् (तेज) व द्रविण (धन) आहे। तू अग्नीचे ‘पुरीष’ (पूरक/भराव) आहेस; तुझे नाव ‘अप्सस्’ (कर्म) आहे; सर्व देव तुला अभिगीत करो। हे स्तोम-पृष्ठा (जिची पाठ स्तुती आहे), घृतवती (घृतसमृद्ध), इथे बस; आमच्यासाठी प्रजेसह द्रविणाचे यजन कर.

Mantra 4

एव॒श्छन्दो॒ वरि॑व॒श्छन्द॑: श॒म्भूश्छन्द॑: परि॒भूश्छन्द॑ आ॒च्छच्छन्दो॒ मन॒श्छन्दो॒ व्यच॒श्छन्द॒: सिन्धु॒श्छन्द॑: समु॒द्रश्छन्द॑:सरि॒रं छन्द॑: क॒कुप्छन्द॑स्त्रिक॒कुप्छन्द॑: का॒व्यं छन्दो॒ अङ्कु॒॒पं छन्दो॒ ऽक्षर॑पङ्क्ति॒श्छन्द॑: प॒दप॑ङ्क्ति॒श्छन्दो॑ विष्टा॒रप॑ङ्क्ति॒श्छन्द॑: क्षु॒रो भ्रज॒श्छन्द॑:

‘एव’ हे छन्द आहे; ‘वरिवस्’ हे छन्द आहे; ‘शम्भू’ हे छन्द आहे; ‘परिभू’ हे छन्द आहे; ‘आच्छ’ हे छन्द आहे; ‘मनस्’ हे छन्द आहे; ‘व्यचस्’ हे छन्द आहे; ‘सिन्धु’ हे छन्द आहे; ‘समुद्र’ हे छन्द आहे; ‘सरीर’ हे छन्द आहे; ‘ककुप्’ हे छन्द आहे; ‘त्रिककुप्’ हे छन्द आहे; ‘काव्य’ हे छन्द आहे; ‘अङ्कुप’ हे छन्द आहे; ‘अक्षर-पङ्क्ति’ हे छन्द आहे; ‘पद-पङ्क्ति’ हे छन्द आहे; ‘विस्तार-पङ्क्ति’ हे छन्द आहे; ‘क्षुर-भ्रज’ हे छन्द आहे।

Mantra 5

आ॒च्छच्छन्द॑: प्र॒च्छच्छन्द॑: सं॒यच्छन्दो॑ वि॒यच्छन्दो॑ बृ॒हच्छन्दो॑ रथन्त॒रञ्छन्दो॑ निका॒यश्छन्दो॑ विवधश्छन्दो॒ गिर॒श्छन्दो॒ भ्रज॒श्छन्द॑: स॒ᳪस्तुप्छन्दो॑ ऽनु॒ष्टुप्छन्द॒ एव॒श्छन्दो॒ वरि॑व॒श्छन्दो॒ वय॒श्छन्दो॑ वय॒स्कृच्छन्दो॒ विष्प॑र्धा॒श्छन्दो॑ विशा॒लं छन्द॑श्छ॒दिश्छन्दो॑ दूरोह॒णं छन्द॑स्त॒न्द्रं छन्दो॑ अङ्का॒ङ्कं छन्द॑:

‘आच्छ’ हे छंद आहे; ‘प्रच्छ’ हे छंद आहे; ‘संय’ हे छंद आहे; ‘विय’ हे छंद आहे; ‘बृहत्’ हे छंद आहे; ‘रथंतर’ हे छंद आहे; ‘निकाय’ हे छंद आहे; ‘विवध’ हे छंद आहे; ‘गिरस्’ हे छंद आहे; ‘भ्रजस्’ हे छंद आहे; ‘संस्तुप्’ हे छंद आहे; ‘अनुष्टुप्’ हे छंद आहे; ‘एव’ हे छंद आहे; ‘वरिवस्’ हे छंद आहे; ‘वयस्’ हे छंद आहे; ‘वयस्कृत्’ हे छंद आहे; ‘विष्पर्धास्’ हे छंद आहे; ‘विशाल’ हे छंद आहे; ‘छदि’ हे छंद आहे; ‘दूरोहण’ हे छंद आहे; ‘तन्द्र’ हे छंद आहे; ‘अङ्काङ्क’ हे छंद आहे।

Mantra 6

र॒श्मिना॑ स॒त्याय॑ स॒त्यं जि॑न्व॒ प्रेति॑ना॒ धर्म॑णा॒ धर्मं॑ जि॒न्वान्वि॑त्या दि॒वा दिवं॑ जिन्व स॒न्धिना॒ऽन्तरि॑क्षेणा॒न्तरि॑क्षं जिन्व प्रति॒धिना॑ पृथि॒व्या पृ॑थि॒वीं जि॑न्व विष्ट॒म्भेन॒ वृष्ट्या॒ वृष्टिं॑ जिन्व प्र॒वयाऽह्नाऽह॑र्जिन्वानु॒या रात्र्या॒ रात्रीं॑ जिन्वो॒शिजा॒ वसु॑भ्यो॒ वसू॑ञ्जिन्व प्रके॒तेना॑दि॒त्येभ्य॑ आदि॒त्याञ्जि॑न्व

रश्मी (लगाम) ने—सत्यासाठी—सत्याला बळ दे; प्रेति (अग्रप्रेरणा) ने—धर्माने—धर्माला बळ दे। वित्या (क्रम/अनुक्रम) ने—दिवा (स्वर्ग) साठी—स्वर्गाला बळ दे; संधीने—अंतरिक्षाने—अंतरिक्षाला बळ दे; प्रतिधी (प्रतिसंधी) ने—पृथिवीने—पृथिवीला बळ दे। विष्टंभ (आधार) ने—वृष्टीने—वृष्टीला बळ दे; प्रवया ने—अह्ना (दिवस) ने—दिवसाला बळ दे; अनुया ने—रात्र्या (रात्र) ने—रात्रीला बळ दे; उशिजा ने—वसूंकरिता—वसूंना बळ दे; प्रकेताने—आदित्यांकरिता—आदित्यांना बळ दे।

Mantra 7

तन्तु॑ना रा॒यस्पोषे॑ण रा॒यस्पोषं॑ जिन्व सᳪस॒र्पे॑ण श्रु॒ताय॑ श्रु॒तं जि॑न्वै॒डेनौ॑षधीभि॒रोष॑धीर्जिन्वोत्त॒मेन॑ त॒नूभि॑स्त॒नूर्जि॑न्व व॑यो॒धसाधी॑ते॒नाधी॑तं जिन्वाभि॒जिता॒ तेज॑सा॒ तेजो॑ जिन्व

तंतु (सूत्र) ने—रायस्-पोष (धन-समृद्धी) साठी—धन-समृद्धीला बळ दे; सᳪसर्प (अग्रसर सरकणे) ने—श्रुत (श्रवण-ज्ञान) साठी—श्रुताला बळ दे। ऐड (पोषण/रस) ने—औषधींनी—औषधींना बळ दे; उत्तमाने—तनूभिः (शरीरांनी)—तनू (शरीर) ला बळ दे। वयो-धसाधीत (जीवनदायी शक्ती) ने—अधीत (अध्ययनार्जित) ने—अधीताला बळ दे; अभिजित तेजसा—तेज (दीप्ती/वीर्य) ला बळ दे।

Mantra 8

प्रति॒पद॑सि प्रति॒पदे॑ त्वा ऽनु॒पद॑स्यनु॒पदे॑ त्वा स॒म्पद॑सि स॒म्पदे॑ त्वा तेजो॑ऽसि॒ तेज॑से त्वा

तू प्रतिपद् आहेस; प्रतिपदेसाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू अनुपद् आहेस; अनुपदेसाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू सम्पद् आहेस; सम्पदेसाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू तेज आहेस; तेजासाठी मी तुला ग्रहण करतो.

Mantra 9

त्रि॒वृद॑सि त्रि॒वृते॑ त्वा प्र॒वृद॑सि प्र॒वृते॑ त्वा वि॒वृद॑सि वि॒वृते॑ त्वा स॒वृद॑सि स॒वृते॑ त्वा ऽऽक्र॒मो॒ऽस्याक्र॒माय॑ त्वा संक्र॒मो॒ऽसि संक्र॒माय॑ त्वोत्क्र॒मो॒ऽस्युत्क्र॒माय॒ त्वोत्क्रा॑न्तिर॒स्युत्क्रा॑न्त्यै॒ त्वा ऽधि॑पतिनो॒र्जोर्जं॑ जिन्व

तू त्रिवृत् आहेस; त्रिवृतासाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू प्रवृत् आहेस; प्रवृतासाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू विवृत् आहेस; विवृतासाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू सवृत् आहेस; सवृतासाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू आक्रम आहेस; आक्रमासाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू संक्रम आहेस; संक्रमासाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू उत्क्रम आहेस; उत्क्रमासाठी मी तुला ग्रहण करतो. तू उत्क्रान्ति आहेस; उत्क्रान्तीसाठी मी तुला ग्रहण करतो. अधिपतीचे ओज—ओजाने—प्रेरित कर.

Mantra 11

राज्ञ्य॑सि॒ प्राची॒ दिग्वस॑वस्ते दे॒वा अधि॑पतयो॒ऽग्निर्हे॑ती॒नां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॒वृत् त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪ श्र॑य॒त्वाज्य॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु रथन्त॒रᳪ साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु ।। १ ०।। वि॒राड॑सि॒ दक्षि॑णा॒ दिग्रु॒द्रास्ते॑ दे॒वा अधि॑पतय॒ इन्द्रो॑ हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता प॑ञ्चद॒स्त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪश्र॑यतु॒ प्र उ॑गमु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु बृ॒हत्साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

तू राज्ञी-शक्ती आहेस, पूर्व दिशा; वसु तुझे देव आहेत; अग्नी हा हतीनां प्रतिधर्ता (अस्त्रांचा निवारक) आहे. त्रिवृत् हा तुझा स्तोम आहे; तो पृथ्वीवर आश्रित राहो. आज्य-उक्थ त्याला अव्यथा (अक्षति) यासाठी दृढ करो; रथन्तर साम प्रतिष्ठेसाठी (त्याला) स्थिर करो. अन्तरिक्षात ऋषी—देवांमध्ये प्रथमज—दिवाच्या मात्रेने व विस्ताराने (त्याला) प्रसारित करो. विधर्ता आणि हा तुझा अधिपती—हे सर्व एकमताने—नाक (स्वर्ग)ाच्या पृष्ठावर, स्वर्गलोकी, यजमानालाही (तेथे) बसवून प्रतिष्ठित करो. तू विराट् आहेस, दक्षिण दिशा; रुद्र तुझे देव आहेत; इन्द्र हा हतीनां प्रतिधर्ता आहे. पञ्चदश हा तुझा स्तोम आहे; तो पृथ्वीवर आश्रित राहो. प्रउग-उक्थ त्याला अव्यथेसाठी दृढ करो; बृहत् साम प्रतिष्ठेसाठी (त्याला) स्थिर करो. अन्तरिक्षात ऋषी—देवांमध्ये प्रथमज—दिवाच्या मात्रेने व विस्ताराने (त्याला) प्रसारित करो. विधर्ता आणि हा तुझा अधिपती—हे सर्व एकमताने—नाक (स्वर्ग)ाच्या पृष्ठावर, स्वर्गलोकी, यजमानालाही (तेथे) बसवून प्रतिष्ठित करो.

Mantra 12

स॒म्राड॑सि प्र॒तीची॒ दिगा॑दि॒त्यास्ते॑ दे॒वा अधि॑पतयो॒ वरु॑णो हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता स॑प्तद॒शस्त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪ श्र॑यतु मरुत्व॒तीय॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु वैरू॒पᳪसाम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

तू सम्राट आहेस; पश्चिम दिशा तुझी आहे. आदित्य तुझे देव आहेत; वरुण हा हतीनां प्रतिधर्ता (अस्त्रप्रहारांचा निवारक) आहे. सप्तदश स्तोम तुझा स्तोम आहे—तो पृथ्वीवर आश्रय घेऊ दे. मरुत्वतीय उक्थ त्याला अव्यथा (अहिंसा/दुःखरहितता) यासाठी स्थिर करो; वैरूप साम प्रतिष्ठेसाठी (त्याला) स्थापित करो. अंतरिक्षात ऋषी—देवांमध्ये प्रथमज—दिवाच्या मात्रेने व विस्ताराने तुला प्रसारित करो. विधर्ता आणि हा अधिपतीही—ते सर्व एकमताने—नाकाच्या पाठीवर, स्वर्गलोकी, तुला आणि यजमानाला बसवोत/स्थापित करोत.

Mantra 13

स्व॒राड॒स्युदी॒ची॒ दिङ्म॒रुत॑स्ते दे॒वा अधि॑पतय॒: सोमो॑ हेती॒नां प्र॑तिध॒र्तैक॑वि॒ᳪशस्त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪ श्र॑यतु॒ निष्के॑वल्यमु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु वैरा॒जँ साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

तू स्वराट आहेस; उत्तर दिशा तुझी आहे. मरुत तुझे देव आहेत; सोम हा हतीनां प्रतिधर्ता (अस्त्रप्रहारांचा निवारक) आहे. एकविंश स्तोम तुझा स्तोम आहे—तो पृथ्वीवर आश्रय घेऊ दे. निष्केवल्य उक्थ त्याला अव्यथा (अहिंसा/दुःखरहितता) यासाठी स्थिर करो; वैराज साम प्रतिष्ठेसाठी (त्याला) स्थापित करो. अंतरिक्षात ऋषी—देवांमध्ये प्रथमज—दिवाच्या मात्रेने व विस्ताराने तुला प्रसारित करो. विधर्ता आणि हा अधिपतीही—ते सर्व एकमताने—नाकाच्या पाठीवर, स्वर्गलोकी, तुला आणि यजमानाला बसवोत/स्थापित करोत.

Mantra 14

अधि॑पत्न्यसि बृह॒ती दिग्विश्वे॑ ते दे॒वा अधि॑पतयो॒ बृह॒स्पति॑र्हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒ᳪशौ त्वा॒ स्तोमौ॑ पृथि॒व्याᳪ श्र॑यतां वैश्वदेवाग्निमारु॒ते उ॒क्थे अव्य॑थायै स्तभ्नीताᳪ शाक्वररैव॒ते साम॑नी॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

तू अधिपत्नी आहेस—बृहती (महान) दिशा; सर्व देव तुझे अधिपती आहेत. बृहस्पती हा अस्त्र/प्रक्षेपांचा प्रतिधर्ता (निवारक) आहे. त्रिणवत् आणि त्रयस्त्रिंश—हे दोन्ही स्तोम पृथ्वीवर आश्रय घेऊ देत, आधार होऊ देत. वैश्वदेव व अग्निमारुत उक्थात, कंपरहिततेसाठी, तुला स्थिर आधार देऊन उभे करावे; शाक्वर-रैवत सामनांत प्रतिष्ठेसाठी। अन्तरिक्षातील ऋषी—देवांमध्ये प्रथमज—दिवाच्या मात्रेने व विस्ताराने तुला प्रथित करोत. विधर्ता आणि हा तुझा अधिपती—हे सर्व एकमताने, नाकाच्या पृष्ठावर, स्वर्गलोकात, यजमानालाही बसवोत (स्थापित करोत)।

Mantra 15

अ॒यं पु॒रो हरि॑केश॒: सूर्य॑रश्मि॒स्तस्य॑ रथगृ॒त्सश्च॒ रथौ॑जाश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ | पु॒ञ्जि॒क॒स्थ॒ला च॑ क्रतुस्थ॒ला चा॑प्स॒रसौ॑ द॒ङ्क्ष्णव॑: प॒शवो॑ हे॒तिः पौ॑रुषेयो व॒धः प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

हा समोर हरिकेश आहे—सूर्यकिरण; त्याचे रथगृत्स व रथौजस्—हे दोघे सेनानी आणि ग्रामणी (नायक) आहेत. पुंजिकस्थला व क्रतुस्थला—या दोन अप्सरा आहेत. दंक्ष्णव (दंश करणारे) पशू आहेत; हेति (अस्त्र) त्याचे आहे; पौरुषेय वध (मनुष्य-प्रेरित वध) आणि प्रहेति (प्रक्षिप्त अस्त्र)ही. त्यांना नमस्कार असो; ते आम्हांला वाचवोत, आम्हांवर कृपा करोत. ज्याचा आम्ही द्वेष करतो आणि जो आम्हांला द्वेष करतो—त्याला आम्ही यांच्याच जबड्यात ठेवतो.

Mantra 16

अ॒यं द॑क्षि॒णा वि॒श्वक॑र्मा॒ तस्य॑ रथस्व॒नश्च॒ रथे॑चित्रश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ । मे॒न॒का च॑ सहज॒न्या चा॑प्स॒रसौ॑ यातुधा॒ना हे॒ती रक्षा॑ᳪसि॒ प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

हा (दक्षिण दिशेस) विश्वकर्मा आहे; त्याचे रथस्वन व रथेचित्र—हे दोघे सेनानी व ग्रामणी आहेत. मेनका व सहजन्या—या दोन अप्सरा; यातुधान हे त्याचे पशु (गण) आहेत; हेति (अस्त्र), रक्षांसि आणि प्रहेति (प्रक्षिप्त अस्त्र) (त्याच्या अधीन) आहेत. त्यांना नमस्कार असो. ते आम्हांला रक्षोत; ते आम्हांवर कृपा करो. आम्ही ज्याचा द्वेष करतो आणि जो आमचा द्वेष करतो—त्याला आम्ही यांच्या जबड्यात ठेवतो.

Mantra 17

अ॒यं प॒श्चाद्वि॒श्वव्य॑चा॒स्तस्य॒ रथ॑प्रो॒तश्चास॑मरथश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ । प्र॒म्लोच॑न्ती चानु॒म्लोच॑न्ती चाप्स॒रसौ॑ व्या॒घ्रा हे॒तिः स॒र्पा: प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो अ॑स्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

हा (पश्चिमेस/मागे) विश्वव्यचा—सर्वव्यापी—आहे; त्याचे रथप्रोत व असमरथ—हे दोघे सेनानी व ग्रामणी आहेत. प्रम्लोचन्ती व अनुम्लोचन्ती—या दोन अप्सरा; व्याघ्र (वाघ) हे त्याचे पशु (गण) आहेत; हेति (अस्त्र), सर्प आणि प्रहेति (प्रक्षिप्त अस्त्र) (त्याच्या अधीन) आहेत. त्यांना नमस्कार असो. ते आम्हांला रक्षोत; ते आम्हांवर कृपा करो. आम्ही ज्याचा द्वेष करतो आणि जो आमचा द्वेष करतो—त्याला आम्ही यांच्या जबड्यात ठेवतो.

Mantra 18

अ॒यमु॑त्त॒रात्सं॒यद्व॑सु॒स्तस्य॒ तार्क्ष्य॒श्चारि॑ष्टनेमिश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ । वि॒श्वाची॑ च घृ॒ताची॑ चाप्स॒रसा॒वापो॑ हे॒तिर्वात॒: प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

हा (उत्तर दिशेकडून) संयद्वसु आहे; त्याचे तार्क्ष्य व अरिष्टनेमि—हे दोघे सेनानी व ग्रामणी आहेत. विश्वाची व घृताची—या दोन अप्सरा; आपः (जल) हे त्याचे पशु (गण) आहेत; हेति (अस्त्र), वात (वारा) आणि प्रहेति (प्रक्षिप्त अस्त्र) (त्याच्या अधीन) आहेत. त्यांना नमस्कार असो. ते आम्हांला रक्षोत; ते आम्हांवर कृपा करो. आम्ही ज्याचा द्वेष करतो आणि जो आमचा द्वेष करतो—त्याला आम्ही यांच्या जबड्यात ठेवतो.

Mantra 19

अ॒यमु॒पर्य॒र्वाग्व॑सु॒स्तस्य॑ सेन॒जिच्च॑ सु॒षेण॑श्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ । उ॒र्वशी॑ च पू॒र्वचि॑त्तिश्चाप्स॒रसा॑वब॒स्फूर्ज॑न् हे॒तिर्वि॒द्युत्प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

हा वसु वरून इथे खालीकडे येतो; त्याचे दोन सेनापती—सेनजित् व सुषेण—सेना व गण यांचे अग्रणी. तसेच उर्वशी व पूर्वचित्ती—अप्सरा; धडकणारा/ध्वंसकारी गर्जननाद, अस्त्र (हेति), विद्युत्, आणि पुढे फेकलेले प्रहार-शस्त्र (प्रहेति)—त्यांना नमस्कार असो. ते आम्हांला रक्षोत; ते आम्हांवर कृपा करो. आणि ज्याचा आम्ही द्वेष करतो व जो आमचा द्वेष करतो—त्याला आम्ही यांच्या जबड्यात ठेवतो.

Mantra 20

अ॒ग्निर्मू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पति॑: पृथि॒व्या अ॒यम् । अ॒पाᳪ रेता॑ᳪसि जिन्वति

अग्नी हा द्युलोकाचे मस्तक, पृथ्वीच्या शिखराचा अधिपती—हाच (अग्नी) जलांतील जनन-बीजांना प्रेरित करून बळ देतो.

Mantra 21

अ॒यम॒ग्निः स॑ह॒स्रिणो॒ वाज॑स्य श॒तिन॒स्पति॑: । मू॒र्धा क॒वी र॑यी॒णाम्

हा अग्नी सहस्रगुण ‘वाज’ (बल/अन्न) याचा स्वामी, शतगुण पारितोषिकाचा अधिपती आहे; तो धन-संपत्तींचा मस्तक, कवी (ऋषि) आहे.

Mantra 22

त्वाम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒दध्यथ॑र्वा॒ निर॑मन्थत । मू॒र्ध्नो विश्व॑स्य वा॒घत॑:

हे अग्ने! पुष्कर-सर (कमळ-सर) येथून, वरून, अथर्वाने तुला मंथन करून प्रकट केले—तू सर्व उपासकांचा मस्तक आहेस.

Mantra 23

भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च ने॒ता यत्रा॑ नि॒युद्भि॒: सच॑से शि॒वाभि॑: । दि॒वि मू॒र्धानं॑ दधिषे स्व॒र्षां जि॒ह्वाम॑ग्ने चकृषे हव्य॒वाह॑म्

तू ‘भुवः’ (लोक), यज्ञ आणि ‘रजस्’ (अंतरिक्ष) यांचा नेता आहेस; जिथे तू शुभ, ‘नियुत्’ (जुती/योजिलेल्या) शक्तींशी संयुक्त होतोस. स्वर्गात तू आपले मस्तक स्थापतोस; हे अग्ने, तू स्वर्ग-प्राप्ती देणारी जिह्वा—हव्यवाह (हविष्य-वाहक) म्हणून—घडविली आहेस.

Mantra 24

अबो॑ध्य॒ग्निः स॒मिधा॒ जना॑नां॒ प्रति॑ धे॒नुमि॑वाय॒तीमु॒षास॑म् । य॒ह्वा इव॒ प्र व॒यामु॒ज्जिहा॑ना॒: प्र भा॒नव॑: सिस्रते॒ नाक॒मच्छ॑

मनुष्यांच्या समिधेमुळे अग्नी जागृत झाला आहे; तो उषेकडे असा पुढे जातो, जसा दुधाळ धेनूकडे कोणी भेटीस जाईल. जसे उत्सुक अश्व जिभा पुढे काढतात, तसे त्याचे तेजकिरण प्रवाहित होतात आणि आकाशमंडपाकडे वेगाने धावतात.

Mantra 25

अवो॑चाम क॒वये॒ मेध्या॑य॒ वचो॑ व॒न्दारु॑ वृष॒भाय॒ वृष्णे॑ । गवि॑ष्ठिरो॒ नम॑सा॒ स्तोम॑म॒ग्नौ दि॒वी॒व रु॒क्ममु॑रु॒व्यञ्च॑मश्रेत्

आम्ही कवी, मेध्य (पवित्र) याच्यासाठी वाणी उच्चारली; बलवान वृषभ—वृष्णे—याच्यासाठी वंदनायुक्त स्तुतीवचन म्हटले. गोधनासाठी अत्यंत उत्सुक होऊन, नमस्कारासह त्याने अग्नीत स्तोम प्रतिष्ठित केला—जसा दिव्यातील सुवर्ण-रुक्म, दूरवर तेजस्वी व व्यापकपणे पसरलेला.

Mantra 26

अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑यि धा॒तृभि॒र्होता॒ यजि॑ष्ठो अध्व॒रेष्वीड्य॑: । यमप्न॑वानो॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चि॒त्रं वि॒भ्वं॒ वि॒शे-वि॑शे

हा (अग्नी) येथे धातृगणांनी प्रथम प्रतिष्ठित केला—होता, यजि-श्रेष्ठ, अध्वरयज्ञांत ईड्य (पूज्य)। ज्याला प्राप्त करून भृगूंनी वने-वनांत त्याला तेजस्वी केले—चित्र, विभु—प्रत्येक विशे-विशे (कुळा-कुळात, जन-जनात) साठी.

Mantra 27

जन॑स्य गो॒पा अ॑जनिष्ट॒ जागृ॑विर॒ग्निः सु॒दक्ष॑: सुवि॒ताय॒ नव्य॑से । घृ॒तप्र॑तीको बृह॒ता दि॑वि॒स्पृशा॑ द्यु॒मद्वि भा॑ति भर॒तेभ्य॒: शुचि॑:

जनांचा गोपा (रक्षक) उत्पन्न झाला—जागृत, सुदक्ष अग्नी—सुवित (कल्याण)ासाठी, सदैव नव-नव। घृत-प्रतीक, महान, दिवि-स्पृश (स्वर्गस्पर्शी), द्युमान होऊन तो भरतांसाठी शुचि (विशुद्ध) रूपाने प्रकाशतो.

Mantra 28

त्वाम॑ग्ने॒ अङ्गि॑रसो॒ गुहा॑ हि॒तमन्व॑विन्दञ्छिश्रिया॒णं वने॑ – वने । स जा॑यसे म॒थ्यमा॑न॒: सहो॑ म॒हत्त्वामा॑हु॒: सह॑सस्पु॒त्रम॑ङ्गिरः

हे अग्ने! अङ्गिरसांनी तुला गुहेत निहित, वनावनात आश्रित (गुप्त) अवस्थेत शोधून काढले. तू मंथन केल्यावर जन्माला येतोस; तुझे सामर्थ्य महान आहे. हे अङ्गिरस! तुला ते ‘सहस (बल) याचा पुत्र’ असे म्हणतात.

Mantra 29

सखा॑य॒: सं व॑: स॒म्यञ्च॒मिष॒ᳪ स्तोमं॑ चा॒ग्नये॑ । वर्षि॑ष्ठाय क्षिती॒नामू॒र्जो नप्त्रे॒ सह॑स्वते

हे सख्यांनो, तुम्ही एकचित्त होऊन, इषा (पोषक अन्न/रस) आणि स्तोम (स्तुती-गान) हे अग्नीसाठी एकत्र आणा—क्षितिजनांमध्ये अतिश्रेष्ठ, ऊर्जो नप्तृ (ऊर्जेचा पुत्र), सहस्वान् (पराक्रमी) याच्यासाठी।

Mantra 30

सᳪस॒मिद्यु॑वसे वृष॒न्नग्ने॒ विश्वा॑न्य॒र्य आ । इ॒डस्प॒दे समि॑ध्यसे॒ स नो॒ वसू॒न्या भ॑र

हे वृषन् (बलवान) अग्ने, युवसे (यौवन-शक्तीसाठी) तू उत्तम रीतीने प्रज्वलित होतोस; हे आर्य (श्रेष्ठ) देवा, सर्व कल्याणकारी वस्तूंनी सहित येथे ये. इळा-पद (इळेच्या स्थानी) तू प्रज्वलित केला जातोस; आमच्यासाठी वसूनि (धन-संपदा) घेऊन ये।

Mantra 31

त्वां चि॑त्रश्रवस्तम॒ हव॑न्ते वि॒क्षु ज॒न्तव॑: । शो॒चिष्के॑शं पुरुप्रि॒याग्ने॑ ह॒व्याय॒ वोढ॑वे

कुळांमध्ये वसणारे प्राणी तुला हाक देतात—हे चित्रश्रवस्तम (अनेक प्रकारे कीर्तिमान) अग्ने! हे शोचिष्केश (ज्वालाकेश), बहुप्रिय! हवि वाहून नेण्यासाठी (तुला) बोलावितात।

Mantra 32

ए॒ना वो॑ अ॒ग्निं नम॑सो॒र्जो नपा॑त॒मा हु॑वे । प्रि॒यं चेति॑ष्ठमर॒तिᳪ स्व॑ध्व॒रं विश्व॑स्य दू॒तम॒मृत॑म्

या (मंत्रा)ने आणि नमस्कारपूर्वक मी तुमच्याकडे अग्नीस आवाहन करतो—ऊर्जो नपात् (बलाचा पुत्र), प्रिय, अतिविवेकी, दूरगामी मार्गदर्शक, सु-अध्वर (सत्-यज्ञ) करणारा, विश्वाचा दूत, अमृत (अमर)।

Mantra 33

विश्व॑स्य दू॒तम॒मृतं॒ विश्व॑स्य दू॒तम॒मृत॑म् । स यो॑जते अरु॒षा वि॒श्वभो॑जसा॒ स दु॑द्रव॒त्स्वा॑हुतः

विश्वाचा अमृत (अमर) दूत—विश्वाचा अमृत दूत। तो अरुण (रक्तिम) शक्तींनी, विश्वभोजस (सर्वभक्षक) होऊन, युक्त केला जातो तेव्हा स्वाहा-युक्त सम्यक् आहुतीने तो वेगाने धावून जातो।

Mantra 34

स दु॑द्रव॒त्स्वा॒हुत॒: स दु॑द्रव॒त्स्वा॒हुतः । सु॒ब्रह्मा॑ य॒ज्ञः सु॒शमी॒ वसू॑नां दे॒वᳪ राधो॒ जना॑नाम्

हे (हविः) स्वाहा-उच्चारासह विधिपूर्वक अर्पण होऊन वेगाने प्रवाहित झाले; स्वाहा-उच्चारासह विधिपूर्वक अर्पण होऊन वेगाने प्रवाहित झाले. यज्ञ सु-ब्रह्म (उत्तम ब्रह्मोच्चार) युक्त आहे, वसूंना अत्यंत प्रसन्न करणारा आहे—तो जनांसाठी देवप्रदत्त राधस् (दिव्य दान) आहे.

Mantra 35

अग्ने॒ वाज॑स्य॒ गोम॑त॒ ईशा॑नः सहसो यहो । अ॒स्मे धे॑हि जातवेदो॒ महि॒ श्रव॑:

हे अग्ने! गोसमृद्ध वाज (पुरस्कार/विजय) याचा ईशान, हे सहस-सम्पन्न बलवान! हे जातवेदस्, आमच्यात महान श्रवस् (महान कीर्ती) प्रस्थापित कर.

Mantra 36

स इ॑धा॒नो वसु॑ष्क॒विर॒ग्निरी॒डेन्यो॑ गि॒रा । रे॒वद॒स्मभ्यं॑ पुर्वणीक दीदिहि

तो प्रज्वलित अग्नी—वसु-सम्पत्तीचा कवी, आमच्या वाणीने स्तुत्य—हे आदिरूपा, आमच्यासाठी धन-समृद्धीसह प्रकाशमान हो; तेजाने ज्वलित हो.

Mantra 37

क्ष॒पो रा॑जन्नु॒त त्मनाग्ने॒ वस्तो॑रु॒तोषस॑: । स ति॑ग्मजम्भ र॒क्षसो॑ दह॒ प्रति॑

हे रात्रींच्या राजा! आणि आपल्या स्वबळाने, हे अग्नी—वस्तोर् (प्रभात) व उषांमध्ये (राजा) होऊन—हे तीक्ष्ण-जबड्या, राक्षसांना प्रतिदिशा जाळून परत हुसकावून लाव.

Mantra 38

भ॒द्रो नो॑ अ॒ग्निराहु॑तो भ॒द्रा रा॒तिः सु॑भग भ॒द्रो अ॑ध्व॒रः । भ॒द्रा उ॒त प्रश॑स्तयः

आमच्यासाठी आहूत केलेला अग्नी मंगलकारी आहे; हे सुभग, दान-रति मंगलकारी आहे; यज्ञ (अध्वर) मंगलकारी आहे; आणि स्तुत्याही मंगलकारी आहेत.

Mantra 39

भ॒द्रा उ॒त प्रश॑स्तयो भ॒द्रं मन॑: कृणुष्व वृत्र॒तूर्ये॑ । येना॑ स॒मत्सु॑ सा॒सह॑: ।

मंगलमय आहेत या स्तुत्याही; वृत्र-तूर्ये (वृत्रवध) प्रसंगी आमचे मन भद्र (शुभ) कर—ज्यायोगे तू संग्रामांत विजयी होशील.

Mantra 40

येना॑ स॒मत्सु॑ सा॒सहोऽव॑ स्थि॒रा त॑नुहि॒ भूरि॒ शर्ध॑ताम् । व॒नेमा॑ ते अ॒भिष्टि॑भिः ।

ज्यायोगे तू संग्रामांत विजयी होतोस—रक्षणासाठी स्थिर (दृढ) प्रतिरक्षा पसरवून, अनेक दलांच्या विरुद्ध (आम्हाला) दृढ कर. तुझ्या अभिष्टि (सहाय्यां) मुळे आम्ही विजय मिळवू.

Mantra 41

अ॒ग्निं तं म॑न्ये॒ यो वसु॒रस्तं॒ यं यन्ति॑ धे॒नव॑: । अस्त॒मर्व॑न्त आ॒शवोऽस्तं॒ नित्या॑सो वा॒जिन॒ इष॑ᳪ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र ।

ज्या धामाकडे दुभत्या धेनू जातात, ज्या धामाकडे वेगवान अश्व जातात, ज्या धामाकडे नित्य युक्त असे विजयदाते वाजिन् जातात—त्या वसु (कल्याणकारी) अग्नीला मी मानतो. हे अग्ने, स्तोत्यांसाठी येथे पोषण (इष्) आणून दे.

Mantra 42

सो अ॒ग्निर्यो वसु॑र्गृ॒णे सं यमा॒यन्ति॑ धे॒नव॑: । समर्व॑न्तो रघु॒द्रुव॒: सᳪ सु॑जा॒तास॑: सू॒रय॒ इष॑ᳪ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र ।

तो वसु (कल्याणकारी) अग्नी स्तुत होतो—ज्याच्याकडे धेनू एकत्र येतात; एकत्र येतात वेगाने धावणारे अश्व; एकत्र येतात सुजात सूरि (दानदाता/पालक). हे अग्ने, स्तोत्यांसाठी येथे पोषण (इष्) आणून दे.

Mantra 43

उ॒भे सु॑श्चन्द्र स॒र्पिषो॒ दर्वी॑ श्रीणीष आ॒सनि॑ । उ॒तो न॒ उत्पु॑पूर्या उ॒क्थेषु॑ शवसस्पत॒ इष॑ᳪ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र ।

हे सुश्चन्द्र (सु-दीप्तिमान), सर्पिष् (तूप) यांच्या दोन्ही दर्व्या तू आसनावरच्या दर्वीसह मिसळतोस. आणि हे शवसस्पते (बलाचा स्वामी), उक्थांमध्ये (स्तुत्यांमध्ये) आम्हाला परिपूर्ण कर; स्तोत्यांसाठी येथे पोषण (इष्) आणून दे.

Mantra 44

अग्ने॒ तम॒द्याश्वं॒ न स्तोमै॒ः क्रतुं॒ न भ॒द्रᳪ हृ॑दि॒स्पृश॑म् । ऋ॒ध्यामा॑ त॒ ओहै॑ः

हे अग्ने, आज त्या (दैवी तेजा)ला—अश्वासारखे—स्तोत्रांनी, आणि हृदयाला स्पर्श करणाऱ्या शुभ संकल्पासारखे, आम्ही प्राप्त करू; तुझ्या ‘ओह’ (उपकार/प्रेरक शक्ती) यांनी आम्ही समृद्ध होऊ.

Mantra 45

अधा॒ ह्य॒ग्ने॒ क्रतो॑र्भ॒द्रस्य॒ दक्ष॑स्य सा॒धोः । र॒थीरृ॒तस्य॑ बृह॒तो ब॒भूथ॑

तेव्हा, हे अग्ने, शुभ क्रतुचा, दक्ष व साधु (यशस्वी) कर्माचा—तू महान् ऋताचा रथी (सारथी) झालास.

Mantra 46

ए॒भिर्नो॑ अर्कै॒र्भवा॑ नो अ॒र्वाङ् स्व॒र्ण ज्योति॑: । अग्ने॒ विश्वे॑भिः सु॒मना॒ अनी॑कैः

या आमच्या अर्कांनी (स्तुतिंनी) तू आमच्यासाठी इकडे ये—सुवर्णदीप्त ज्योती हो; हे अग्ने, तुझ्या सर्व अनीकांसह (मुख/रूपांसह) सुमना (प्रसन्न) राहा.

Mantra 47

अ॒ग्निᳪ होता॑रं मन्ये॒ दास्व॑न्तं॒ वसु॑ᳪ सू॒नुᳪ सह॑सो जा॒तवे॑दसं॒ विप्रं॒ न जा॒तवे॑दसम् । य ऊ॒र्ध्वया॑ स्वध्व॒रो दे॒वो दे॒वाच्या॑ कृ॒पा । घृ॒तस्य॒ विभ्रा॑ष्टि॒मनु॑ वष्टि शो॒चिषा॒ऽऽजुह्वा॑नस्य स॒र्पिष॑ः

मी अग्नीला होतृ मानतो—दास्वन्त (दानशील), वसु (धन) याचा निधी, सहस (बल) याचा पुत्र, जातवेदस्; होय, विप्र—जातवेदस्. जो ऊर्ध्वगामी, सु-ध्वर (सुयज्ञ) असलेला, देवस्वरूप देव आहे; जो आहुती देणाऱ्याच्या सर्पिष् (घृत)ातील, घृताच्या विभ्राष्टि (चमकत्या अग्रभागा)चा आपल्या शोचिषा (ज्वाळेने) अनुगमन करतो.

Mantra 48

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म उ॒त त्रा॒ता शि॒वो भ॑व वरू॒थ्य॒ः । वसु॑र॒ग्निर्वसु॑श्रवा॒ अच्छा॑ नक्षि द्यु॒मत्त॑मᳪ र॒यिं दा॑ः । तं त्वा॑ शोचिष्ठ दीदिवः सु॒म्नाय॑ नू॒नमी॑महे॒ सखि॑भ्यः

हे अग्ने! तू आमचा सर्वांत निकटचा (सहाय्यक) आहेस; आणि तूच आमचा रक्षक आहेस. तू शिव (कल्याणकारी) हो, आमच्यासाठी वरूथ्यः (आश्रय-रक्षण करणारा) हो. वसु (धन) स्वरूप, वसु-श्रवा (धनकीर्ती असलेला) अग्नि—इथे ये; आम्हांपर्यंत पोहोच, आणि आम्हाला सर्वाधिक तेजस्वी धन दे. हे शोचिष्ठ, दीदिवः (अतिशय प्रकाशमान)! तुझ्या सुम्ना (अनुग्रहा) साठी आम्ही आता तुला विनवितो—आमच्या सख्यांच्या हितासाठी.

Mantra 49

येन॒ ऋष॑य॒स्तप॑सा स॒त्रमाय॒न्निन्धा॑ना अ॒ग्निᳪ स्व॑रा॒भर॑न्तः । तस्मि॑न्न॒हं नि द॑धे॒ नाके॑ अ॒ग्निं यमा॒हुर्मन॑व स्ती॒र्णब॑र्हिषम्

ज्यायोगे ऋषी तपस्येने सत्रास गेले—अग्नी प्रज्वलित करून आणि स्वर्गीय प्रकाश पुढे नेत—त्याच ठिकाणी मी आता नाके (आकाश-लोकी) त्या अग्नीला स्थापतो, ज्याला मनूचे पुत्र ‘स्तीर्णबर्हिष्’ (विछवलेल्या कुशासह) अग्नी असे म्हणतात.

Mantra 50

तं पत्नी॑भि॒रनु॑ गच्छेम देवाः पु॒त्रैर्भ्रातृ॑भिरु॒त वा॒ हिर॑ण्यैः । नाकं॑ गृभ्णा॒नाः सु॑कृ॒तस्य॑ लो॒के तृ॒तीये॑ पृ॒ष्ठे अधि॑ रोच॒ने दि॒वः

हे देवहो, आम्ही त्याच्या (अग्नी/त्या लोका) मागोमाग जाऊ—पत्नींसह, पुत्र व बंधूंंसह, आणि सुवर्णासह; सुकृताच्या लोकी स्वर्गाला धरून, दिव्य आकाशाच्या तेजस्वी प्रदेशात, तिसऱ्या उंचीवर (तृतीय पृष्ठावर).

Mantra 51

आ वा॒चो मध्य॑मरुहद्भुर॒ण्युर॒यम॒ग्निः सत्प॑ति॒श्चेकि॑तानः । पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्या निहि॑तो॒ दवि॑द्युतद॒धस्प॒दं कृ॑णुतां॒ ये पृ॑त॒न्यव॑:

वाणीच्या मध्यस्थ आसनावर तो वेगवान आरूढ झाला आहे—हा अग्नी, सत्पति, प्रकट-चेतन. पृथ्वीच्या पाठीवर निहित होऊन तो चमकून उठला; जे कलहकारी आहेत त्यांनी आपल्यासाठी अधःपद (खालचा आधार) करून घ्यावा.

Mantra 52

अ॒यम॒ग्निर्वी॒रत॑मो वयो॒धाः स॑ह॒स्रियो॑ द्योतता॒मप्र॑युच्छन् । वि॒भ्राज॑मानः सरि॒रस्य॒ मध्य॒ उप॒ प्र या॑हि दि॒व्यानि॒ धाम॑

हा अग्नी परम-वीर, बलदाता, सहस्रगुण; तो अखंड तेजाने द्योतमान राहो. शरीराच्या मध्यभागी विभ्राजमान होऊन, (अग्ने) दिव्य धामांकडे पुढे जा.

Mantra 53

स॒म्प्रच्य॑वध्व॒मुप॑ स॒म्प्रया॒ताग्ने॑ प॒थो दे॑व॒याना॑न् कृणुध्वम् । पुन॑: कृण्वा॒ना पि॒तरा॒ युवा॑ना॒ऽन्वाता॑ᳪसी॒त् त्वयि॒ तन्तु॑मे॒तम्

सर्वांनी एकत्र चालावे, जवळ येऊन पुढे जावे; हे अग्ने, देवयान मार्ग निर्माण करावे. स्वतःला नवे करत, पितर पुन्हा तरुण होऊन अनुगमन करून आले आहेत; हा तंतु (सूत्र) तुझ्यातच दृढपणे बांधला आहे.

Mantra 54

उद्बु॑ध्यस्वाग्ने॒ प्रति॑ जागृहि॒ त्वमि॑ष्टापू॒र्ते सᳪ सृ॑जेथाम॒यं च॑ । अ॒स्मिन्त्स॒धस्थे॒ अध्युत्त॑रस्मि॒न् विस्वे॑ देवा॒ यज॑मानाश्च सीदत

हे अग्ने! जागा हो; तूही प्रत्युत्तराने जागरूक राहा. इष्ट व पूर्त—यज्ञफल व दान-पुण्यफल—आणि हा यजमान, हे परस्पर संयुक्त होवोत. या समान आसनावर, या उच्चतर अधिष्ठानावर, सर्व देव आणि यजमानगण येऊन विराजमान होवोत.

Mantra 55

येन॒ वह॑सि स॒हस्रं॒ येना॑ग्ने सर्ववेद॒सम् । तेने॒मं य॒ज्ञं नो॑ नय॒ स्व॒र्दे॒वेषु॒ गन्त॑वे

ज्या सामर्थ्याने तू सहस्र वहन करतोस, आणि ज्या सामर्थ्याने, हे सर्ववेदस् अग्ने, तू सर्व धन-संपदा वहन करतोस—त्याच सामर्थ्याने आमचा हा यज्ञ पुढे ने, जेणेकरून तो स्वर्गीय देवांकडे जाऊ शकेल.

Mantra 56

अ॒यं ते॒ योनि॑रृ॒त्वियो॒ यतो॑ जा॒तो अरो॑चथा । तं जा॒नन्न॑ग्न आ रो॒हाथा॑ नो वर्धया र॒यिम्

हे ऋत्विय अग्ने! हेच तुझे योनि-स्थान आहे; येथून तू जन्मला आणि प्रकाशमान झाला. ते जाणून, हे अग्ने, येथे आरोहण कर आणि आमच्यासाठी धन-समृद्धी वाढव.

Mantra 57

तप॑श्च तप॒स्य॒श्च शैशि॒रावृ॒तू अ॒ग्नेर॑न्तः श्ले॒षो॒ऽसि॒ कल्पे॑तां॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माप॒ ओष॑धय॒: कल्प॑न्ताम॒ग्नय॒: पृथ॒ङ्मम॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ सव्र॑ताः। ये अ॒ग्नय॒: सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे| शै॒शि॒रावृ॒तू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा अ॑भि॒संवि॑शन्तु॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद्ध्रु॒वे सी॑दतम्

तपस् आणि तपस्या—या दोन शैशिर व हेमंत ऋतू—तू अग्नीचा अंतः-श्लेष (आतील संयोग/बंधन) आहेस. द्यावा-पृथिवी यथाविधी सुव्यवस्थित होवोत; आपः (जल) सुव्यवस्थित होवोत; ओषधी सुव्यवस्थित होवोत; अग्नयः—प्रत्येक वेगळा, एक-व्रत—माझ्या ज्यैष्ठ्य (श्रेष्ठत्व)ासाठी यथाविधी सुव्यवस्थित होवोत. जे अग्नयः एक-मन होऊन या द्यावा-पृथिवीच्या मध्ये आहेत, ते शैशिर ऋतूंशी अनुरूप क्रमाने अभिकल्पमान होत, देव जसे इंद्राजवळ एकत्र येऊन प्रवेश करतात तसे (आमच्या यज्ञात) अभिसंविशन्तु. त्या देवतेसह, हे अङ्गिरस्-सदृश (अग्नि-शक्ती), हे ध्रुवा, स्थिर होऊन आसनस्थ हो.

Mantra 58

प॒र॒मे॒ष्ठी त्वा॑ सादयतु दि॒वस्पृ॒ष्ठे ज्योति॑ष्मतीम् । विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं॒ ज्योति॑र्यच्छ । सूर्य॒स्तेऽधि॑पति॒स्तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द

परमेष्ठी तुला दिवः-पृष्ठावर (स्वर्गाच्या पृष्ठभागावर) ज्योतिर्मती (प्रकाशमयी) करून बसवो. समस्त (विश्वा)साठी—प्राण, अपान आणि व्यान यांसाठी—तू सर्वव्यापी ज्योती दे. सूर्य तुझा अधिपती आहे; त्या देवतेसह, हे अङ्गिरस्-सदृश (शक्ती), हे ध्रुवा, स्थिर होऊन बस.

Mantra 59

लो॒कं पृ॑ण छि॒द्रं पृ॒णाथो॑ सीद ध्रु॒वा त्वम् । इ॒न्द्रा॒ग्नी त्वा॒ बृह॒स्पति॑र॒स्मिन्योना॑वसीषदन्

लोक पूर्ण कर; छिद्र (रिक्तता) भर; आणि मग, हे ध्रुवा (स्थिर) तू बस. इंद्र, अग्नी आणि बृहस्पती यांनी तुला या योनि (आसन/स्थान) मध्ये बसविले आहे.

Mantra 60

ता अ॑स्य॒ सूद॑दोहस॒: सोम॑ᳪ श्रीणन्ति॒ पृश्न॑यः । जन्म॑न्दे॒वानां॒ विश॑स्त्रि॒ष्वा रो॑च॒ने दि॒वः

त्या पृष्णि (चित्तेदार) गायी, दुधाळपणात समृद्ध, त्याच्यासाठी सोमाला परिपक्व/मिश्रित करतात. (हे) देवतांच्या विशः (समूहांचे) जन्मस्थान आहे—दिवःच्या तीन रोचन (दीप्तिमान) प्रदेशांत.

Mantra 61

इन्द्रं॒ विश्वा॑ अवीवृधन्त्समु॒द्रव्य॑चसं॒ गिर॑: । र॒थीत॑मᳪ र॒थीनां॒ वाजा॑ना॒ᳪ सत्प॑तिं॒ पति॑म्

सर्व स्तुतींनी इंद्राला वाढविले आहे—समुद्रासारख्या व्यापक विस्तार असलेल्या त्याला; रथींमध्ये श्रेष्ठ रथी, वाज (विजय/पुरस्कार) यांचा अधिपती, सत्पती—अधिपतींचाही अधिपती.

Mantra 62

प्रोथ॒दश्वो॒ न यव॑सेऽवि॒ष्यन्य॒दा म॒हः सं॒वर॑णा॒द्वयस्था॑त् । आद॑स्य॒ वातो॒ अनु॑वाति शो॒चिरध॑ स्म ते॒ व्रज॑नं कृ॒ष्णम॑स्ति

अश्व जणू चराईकडे उडी मारून पुढे धावला; जेव्हा तो महान आवरण (संवरण)ातून बाहेर येऊन स्थिर झाला. तेव्हा वारा त्याच्या ज्वालेच्या मागोमाग वाहतो; आणि मग, तुझ्यासाठी मार्ग ‘कृष्ण’—अंधारमय—होतो.

Mantra 63

आ॒योष्ट्वा॒ सद॑ने सादया॒म्यव॑तश्छा॒याया॑ᳪ समु॒द्रस्य॒ हृद॑ये । र॒श्मी॒वतीं॒ भास्व॑ती॒मा या द्यां भास्यापृ॑थि॒वीमोर्व॒न्तरि॑क्षम्

आयुच्या सदनात मी तुला बसवितो—खाली पडणाऱ्या छायेत, समुद्राच्या हृदयात; रश्मियुक्त, तेजस्विनी, जी द्यौला, विस्तीर्ण पृथ्वीला आणि अंतरिक्षाला प्रकाशमान करते.

Mantra 64

प॒र॒मे॒ष्ठी त्वा॑ सादयतु दि॒वस्पृ॒ष्ठे व्यच॑स्वतीं॒ प्रथ॑स्वतीं॒ दिवं॑ यच्छ॒ दिवं॑ दृᳪह॒ दिवं॒ मा हि॑ᳪसीः । विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नायो॑दा॒नाय॑ प्रति॒ष्ठायै॑ च॒रित्रा॑य । सूर्य॑स्त्वा॒ऽभि पा॑तु म॒ह्या स्व॒स्त्या छ॒र्दिषा॒ शन्त॑मेन॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वे सी॑दतम्

परमेष्ठी (प्रजापती) तुला दिवाच्या पाठीवर आसन देओ—तू व्यापक हो, दूरवर विस्तार पाव. दिव धारण कर; दिव दृढ कर; दिवाला इजा करू नकोस. समस्त विश्वासाठी—प्राण, अपान, व्यान, उदान यांसाठी; प्रतिष्ठेसाठी आणि चरित्राय (नियमित गमन/व्यवस्था) यासाठी. सूर्य तुला महान स्वस्ति व परम शांत छर्दिस् (आश्रय/आवरण) यांनी अभिरक्षा करो. त्या देवतेसह—अंगिरस-वत—ध्रुव (अचल) स्थानी बस.

Mantra 65

स॒हस्र॑स्य प्र॒माऽसि॑ स॒हस्र॑स्य प्रति॒माऽसि॑ स॒हस्र॑स्यो॒न्माऽसि॑ साह॒स्रो॒ऽसि स॒हस्रा॑य त्वा

तू सहस्राचे प्रमाण आहेस; तू सहस्राचे प्रतिमान आहेस; तू सहस्राचे उन्मान आहेस; तू सहस्रगुण आहेस—सहस्रासाठी मी तुला ग्रहण करतो/करते.