Sukta 81
Sukta 10.81
Traditionally associated with the Viśvakarman hymns (exact ascription varies by Anukramaṇī; requires confirmation for 10.81.1).
Viśvakarman (cosmic artisan/creator)
Trishtubh (standard for 10.81; needs verification)
हे सूक्त सर्व घडविणारा विश्वकर्मा—यज्ञपुरोहित ऋषी, जो जगांना ‘अर्पण’ करून गूढ गर्भातून सृष्टीची स्थापना करतो—याची स्तुती करते. आकाश व पृथ्वी कशी घडली याविषयी आश्चर्यपूर्ण सृष्टिजन्य प्रश्नोत्तरांच्या छटेने ते पुढे सरकते आणि शेवटी वाचस्पती (वाणीचा स्वामी) म्हणून विश्वकर्माला थेट आवाहन करून, उपासना स्वीकारावी व कल्याण आणि संरक्षण द्यावे अशी प्रार्थना करते.
Mantras
Mantra 1
य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदृषिर्होता न्यसीदत्पिता नः । स आशिषा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ आ विवेश ॥
जो या सर्व भुवनांना यज्ञात आहुती देतो—तोच ऋषी, तोच होता—तो आपल्या अंतरी आपल्या पित्याप्रमाणे आसनस्थ झाला. आशीर्वादाच्या शक्तीने द्रविण—पूर्णता/समृद्धी—शोधीत, तो प्रथम अधोलोकांत प्रवेशला; त्यांना आच्छादित करीत, सृष्टीकर्माची स्थापना त्याने गहिराईत केली.
Mantra 2
किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् । यतो भूमिं जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥
तो आधार काय होता, तो आश्रय काय होता, आणि ती रीती कशी होती? जिथून पृथ्वीला जन्म देत, सर्वत्र पाहणारा विश्वकर्मा आपल्या महिम्याने द्यौ (स्वर्ग/आकाश) सर्व बाजूंनी आवरून धरतो—तो स्रोत कुठला होता?
Mantra 3
विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥
ज्याची दृष्टी सर्व दिशांना, ज्याचे मुख सर्व दिशांना, ज्याच्या भुजा सर्व दिशांना आणि ज्याचे पाय सर्व दिशांना—तो एक देव, द्यावा‑भूमीला जनित करीत, भुजांनी सर्वांना एकत्र करून प्राण फुंकतो; आणि आपल्या पंखांनी (शक्तीने) जगांना गती देतो.
Mantra 4
किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः । मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन् ॥
ते कोणते काष्ठ होते, आणि कोणता वृक्ष होता, ज्यापासून त्यांनी द्यावा‑पृथिवीला घडवून (कोरून) रचले? मनीषी मनाने त्या रहस्याला विचारतात—ते काय होते, जे सर्व भुवनांच्या वर उभे राहून त्यांना धारण करीत होते?
Mantra 5
या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मन्नुतेमा । शिक्षा सखिभ्यो हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥
हे विश्वकर्मन्, तुझे जे परम धाम, जे अधम (निम्न) धाम, आणि जे मध्यम धाम—आणि हीही—हे स्वधावन्, हविष्यातील सख्यांना यांचे शिक्षण दे. तू स्वतः यज्ञ कर; आपली तनु‑रूपे वाढवीत, आमच्यात कर्मसिद्धी घडव.
Mantra 6
विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥
हे विश्वकर्मन्, हविषाने वर्धमान होत, तू स्वतः पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग) यांचे यजन कर. सभोवतालचे इतर जन मोहात गोंधळून भटकत राहोत; पण येथे आमचा मघवा—दानसमृद्धीचा दाता—आणि आमचा सूरी (प्रकाशित नेता) प्रतिष्ठित होवो.
Mantra 7
वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम । स नो विश्वानि हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥
आज वाज (बल-समृद्धी) प्राप्तीसाठी सहाय्य म्हणून, वाचस्पती असलेल्या विश्वकर्म्याला—मनाने वेगाने प्रेरित झालेल्याला—आम्ही आवाहन करतो. तो आमची सर्व हवनें स्वीकारो; जो विश्वशम्भू (सर्वकल्याणकारी) आहे, साधुकर्मा (योग्य व सिद्ध कर्मांचा कर्ता) — आमच्या रक्षणासाठी.
Frequently Asked Questions
Viśvakarman is the “all-maker,” a divine artisan who fashions and upholds the worlds. In this hymn he is also invoked as Vācaspati, the Lord of Speech, who perfects works and grants well-being.
It is a poetic way to ask about the ultimate cause of creation. The verse suggests that ordinary material explanations are inadequate, pointing to a deeper, mysterious creative intelligence behind the cosmos.
It can be recited in fire offerings or at the start of important work to pray for ordered creation, skillful accomplishment, effective speech, and protection—asking Viśvakarman to accept the worship and bring universal welfare.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.