Sukta 82
Sukta 10.82
Viśvakarman (traditionally associated with RV 10.82)
Viśvakarman (the All-Former; cosmic artisan/intelligence)
Triṣṭubh (probable; standard for many cosmogonic and theistic hymns in Book 10)
ऋग्वेद 10.82 हे सूक्त विश्वकर्म्याचा—लपलेला विश्वकारागीर, सर्वरूपकर्ता—असा विचार करते. तो प्रथम सीमा/मर्यादा स्थापन करून द्यावा‑पृथिवीला क्रमबद्ध अवकाशात विस्तारू देतो. स्तुती आणि जिज्ञासा यांत हे स्तोत्र सतत हेलकावत राहते: प्राचीन ऋषींनी कर्त्यास अर्पण केलेल्या हविर्भागांचा सन्मान करते, पण केवळ मंत्रपठण किंवा तर्काधारित अटकळ यांमुळे रूपांच्या आड लपलेला खरा स्रष्टा नजरेआड राहू शकतो, असा इशारा देते. अनेकतेला एक सुसंगत समग्रता देणाऱ्या त्या एकमेव घडविणाऱ्या बुद्धीवर यज्ञकर्म व विचार यांना पुन्हा केंद्रित करणे, हाच याचा हेतू आहे.
Mantras
Mantra 1
चक्षुषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेने अजनन्नन्नमाने । यदेदन्ता अददृहन्त पूर्व आदिद्द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥
दर्शनाचा पिता—मनानेच धीर व स्थिर—घृत (उज्ज्वल, परिशुद्ध प्रवाह) आणि अन्न यांची उत्पत्ती करतो; तेव्हा ते दोघे (द्यावा-पृथिवी) वंदनेत नतमस्तक झाले. जेव्हा आद्य सीमा दृढपणे स्थापन झाल्या, तेव्हा द्यावा-पृथिवी आपल्या विस्तीर्ण निवासात प्रसारल्या.
Mantra 2
विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदृक् । तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्तऋषीन्पर एकमाहुः ॥
विश्वकर्मा—विस्तीर्ण मनाचा—परम स्वर्गातून येथे आला; तोच धाता, तोच विधाता, परम द्रष्टा आहे. त्यांची इष्टे आणि हवि एकाच आधारशक्तीत एकत्र आनंदित होतात; जिथे सप्तऋषी परात्पर त्या एकालाच ‘एक’ असे म्हणतात.
Mantra 3
यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ॥
जो आमचा पिता, जनिता, आणि विधाता आहे; जो सर्व धामे व सर्व भुवने जाणतो. जो देवांचे नाम-धर्म एकटाच निश्चित करतो—त्याच्याकडेच इतर भुवने आपल्या अस्तित्वाचे गूढ विचारत, प्रश्न घेऊन, धाव घेतात.
Mantra 4
त आयजन्त द्रविणं समस्मा ऋषयः पूर्वे जरितारो न भूना । असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि ॥
पूर्वीचे ऋषी—दानात कमी न करणारे—त्याच्यासाठी सामर्थ्ययुक्त द्रविण एकत्र करून अर्पण करीत. अरूप व रूप—अशा रजस्-प्रदेशात आसनस्थ ते, ज्यांनी ही भूतें घडविली, त्यांनी यांना एक सुव्यवस्थित एकत्वात समेकित केले.
Mantra 5
परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यदस्ति । कं स्विद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ॥
द्युलोकाच्या पलीकडे, या पृथ्वीच्याही पलीकडे, देव व असुर-शक्तींमध्ये जे काही आहे त्याच्याही पलीकडे—तो कोणता आदिगर्भ आहे, ज्याला आपः (जलतत्त्व) यांनी धारण केले, जिथे सर्व देव एकत्र येऊन पाहावयास आले?
Mantra 6
तमिद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समगच्छन्त विश्वे । अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थुः ॥
तोच आदिगर्भ आपः यांनी खरोखर धारण केला, जिथे सर्व देव एकत्र आले. अज (अजन्मा) यांच्या नाभीवर ‘एक’ (एकम्) स्थापित झाले—ज्यावर सर्व भुवने स्थिर आहेत.
Mantra 7
न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति ॥
ज्याने हे सर्व जन्मास घातले, त्याला तुम्ही ओळखत नाही; तुमच्या मध्ये दुसराच कोणी आडवा उभा राहिला आहे. धुक्याने झाकलेले आणि व्यर्थ वाणीमध्ये गुंतलेले, असंतृप्त उक्थ-शंसक (स्तोत्र-पाठक) भटकत राहतात—साररसाचे खरे पान न करता स्तुतिगीते उच्चारत.
Frequently Asked Questions
Viśvakarman is the ‘All-Former’—the cosmic intelligence or artisan who measures and shapes the universe, setting its first limits and ordering all beings.
Creation is not just a physical event but an act of ordering and insight: the true Maker establishes measure and coherence, and we should seek real understanding, not only words.
It warns that people can chant hymns yet remain ‘unsatisfied’ if they do not grasp the essence—being covered by ‘mist’ (confusion) and ‘idle talk’ instead of direct insight.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.