Sukta 138
Sukta 10.138
Indra
हे लहानसे इंद्रसूक्त देवाच्या प्रसिद्ध भेदक-विजयांची आठवण करून देते: तो आवरणाऱ्या शक्ती (वल) फोडतो, उषःकाल व जलांना मुक्त करतो, आणि सर्पासारख्या संकोच-बंधनावर मात करून कुत्साला विजय मिळवून देतो. तसेच हे सूक्त इंद्राला केवळ रणाधिपती न मानता विश्वव्यवस्थापक म्हणून उंचावते—काळाची व्यवस्था (महिने) स्थापन करणारा, आणि ‘अयज्वा’ (यज्ञ न करणारा) याला यज्ञास योग्य बनविणारा म्हणून त्याची स्तुती करते.
Mantras
Mantra 1
तव त्य इन्द्र सख्येषु वह्नय ऋतं मन्वाना व्यदर्दिरुर्वलम् । यत्रा दशस्यन्नुषसो रिणन्नपः कुत्साय मन्मन्नह्यश्च दंसयः ॥
हे इंद्रा, तुझ्या सख्यांत ऋत (सत्य-व्यवस्था) शोधणाऱ्या प्रेरक शक्तींनी वल (आवरण-गुहा) फोडून उघडली. तेथे उषेला तिचा भाग देऊन आणि आपः (जलधारा) मुक्त करून, तू कुत्सासाठी प्रेरित मनाने कर्म केलेस; आणि अहि—आकुंचन करणाऱ्या सर्प-शक्ती—वश होऊन नमल्या.
Mantra 2
अवासृजः प्रस्वः श्वञ्चयो गिरीनुदाज उस्रा अपिबो मधु प्रियम् । अवर्धयो वनिनो अस्य दंससा शुशोच सूर्य ऋतजातया गिरा ॥
तू अग्रगामी वेगाचा प्रवाह सोडला; पर्वतांना वर ढकलून उंच केले; तेजस्वी प्रकाशांना/उषांना प्रिय मधु पाजले. तुझ्या कर्मांच्या प्रभावी सामर्थ्याने तू त्याची विजयी शक्ती वाढवलीस; ऋतापासून जन्मलेल्या वाणीने सूर्य प्रज्वलित झाला.
Mantra 3
वि सूर्यो मध्ये अमुचद्रथं दिवो विदद्दासाय प्रतिमानमार्यः । दृळ्हानि पिप्रोरसुरस्य मायिन इन्द्रो व्यास्यच्चकृवाँ ऋजिश्वना ॥
मध्यलोकात सूर्याने आपला रथ मुक्त केला; दासाच्या प्रतिमानासमोर उभा राहणारा माप/मानदंड आर्याने मिळवला. ऋजिश्वनाच्या सरळगामी शक्तीसह कर्म करणाऱ्या इंद्राने मायावी असुर पिप्रूच्या घट्ट धरून ठेवलेल्या रचनांना फाडून विखुरले.
Mantra 4
अनाधृष्टानि धृषितो व्यास्यन्निधीँरदेवाँ अमृणदयास्यः । मासेव सूर्यो वसु पुर्यमा ददे गृणानः शत्रूँरशृणाद्विरुक्मता ॥
ज्यांना कोणीही धक्का देऊ शकत नाही, त्या (निधी) त्याने धैर्याने उधळून लावल्या; धृष्ट वीर अयास्याने देव-विरोधकांचे भांडार फोडून टाकले. मास-परिवर्तनाच्या वेळी सूर्य जसा, तसा त्याने नगरात समृद्ध वसु-धन ठेवले; स्तुती करीत त्याने दीप्तिमान तेज (विरुक्मता) यांच्या बळाने शत्रूंना चिरडून टाकले.
Mantra 5
अयुद्धसेनो विभ्वा विभिन्दता दाशद्वृत्रहा तुज्यानि तेजते । इन्द्रस्य वज्रादबिभेदभिश्नथः प्राक्रामच्छुन्ध्यूरजहादुषा अनः ॥
सेना नसतानाही भेदनाच्या कर्मात तो सर्वव्यापी झाला; वृत्रहन् दान करतो आणि त्याच्या प्रेरक शक्ती ज्वलंत होतात. इंद्राच्या वज्राला पाहून तो चिरडणारा (अभिश्नथ) भयभीत झाला; शुन्ध्यू पुढे झेपावला, आणि उषेने आपला रथ सोडला—तमाचा बंध मागे हटण्यास भाग पडला.
Mantra 6
एता त्या ते श्रुत्यानि केवला यदेक एकमकृणोरयज्ञम् । मासां विधानमदधा अधि द्यवि त्वया विभिन्नं भरति प्रधिं पिता ॥
हीच तुझी एकमेव प्रसिद्ध ‘श्रुत्य’ कृत्ये—की तू, एक, त्या एकाला जो अयज्ञ होता, यज्ञयोग्य केलेस. तू द्युलोकात मासांचे विधान स्थापिले; तुझ्यामुळे मापांमध्ये विभागलेली विस्तीर्ण प्रगतीची धारा ‘पिता’ धारण करतो.
Frequently Asked Questions
The hymn recalls Indra breaking the enclosure (Vala), releasing the waters and honoring Dawn, and helping the hero Kutsa against serpent-like obstructing forces.
Near the end it credits Indra with setting the ordinance of the months in heaven, portraying him not only as a warrior but also as a power that establishes cosmic order and rhythm.
It is commonly suited for Indra-invocation in fire/Soma contexts to seek victory, removal of obstacles, and renewed clarity—symbolically, a prayer for inner and outer ‘breakthrough.’
Ask anything about Sukta 138 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
