
Sukta 10.135
Yama (with the Devāḥ; ancestral-father principle also present)
हे संक्षिप्त, गूढार्थपूर्ण सूक्त यमाचे लोक आणि पितृमार्ग यांचे चिंतन करते. पितरांना “सुंदर पानांच्या वृक्षा”त कल्पिले आहे; तेथे यम देवांशी संवाद साधतो, आणि दिवंगत पिता प्राचीन मार्गात आनंद मानतो. रथाला गती देणाऱ्या तरुणाचे कोड्यासारखे रूपक आणि वाहकाप्रमाणे मागोमाग जाणारे सामन्-गान या प्रतिमांद्वारे, शिस्तबद्ध पवित्र वाणी व योग्य अर्पण आत्म्याच्या प्रवासाला आणि मुक्तीला कसे मार्गदर्शन करतात, याची सूचकता या सूक्तात आहे.
Mantra 1
यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्पिबते यमः । अत्रा नो विश्पतिः पिता पुराणाँ अनु वेनति ॥
ज्या सुंदर पानांनी नटलेल्या वृक्षात देवांसह यम पान करतो, तिथेच आमचे पिता—जनपती—प्राचीनांच्या वाटेचा अनुकरण करीत आनंदाने विचरतात.
Mantra 2
पुराणाँ अनुवेनन्तं चरन्तं पापयामुया । असूयन्नभ्यचाकशं तस्मा अस्पृहयं पुनः ॥
प्राचीनांच्या पावलांवर रमून तो चालत असताना, एक विकृत शक्ती त्याच्यावर धावून आली; ईर्ष्येने तिने शत्रुदृष्टी टाकली. तरीही त्या (सत्य-पथ) कडेच मी पुन्हा आकांक्षा धरतो—अंधाराच्या ईर्ष्येपलीकडे, सम्यक् इच्छेकडे परतत.
Mantra 3
यं कुमार नवं रथमचक्रं मनसाकृणोः । एकेषं विश्वतः प्राञ्चमपश्यन्नधि तिष्ठसि ॥
हे कुमार, तू केवळ मनाने घडवलेला तो नवा रथ—चक्ररहित, एकच दंड (धुरा) असलेला, सर्व बाजूंनी अग्राभिमुख—त्यावर तू उभा आहेस, पाहत आहेस: विचारांनी घडलेले अंतर्गत गतीचे वाहन.
Mantra 4
यं कुमार प्रावर्तयो रथं विप्रेभ्यस्परि । तं सामानु प्रावर्तत समितो नाव्याहितम् ॥
हे कुमार! तू ऋषींच्या सभोवती चालविलेला जो रथ, त्याच्या मागोमाग सामन् चालला आणि त्याच्याबरोबरच वळला—जणू नौकेच्या नाभीत ठेवलेला निधिरत्न; तोच स्तोत्रगान प्रवासाचा वाहक होतो.
Mantra 5
कः कुमारमजनयद्रथं को निरवर्तयत् । कः स्वित्तदद्य नो ब्रूयादनुदेयी यथाभवत् ॥
कुमाराला कोणी जन्म दिला? रथाला कोणी पुढे चालविले? आज कोण आम्हाला ते गूढ सांगेल—अनु-देयी (अनुदेयी) कशी झाली: ज्यामुळे सत्य परंपरेचे संप्रेषण घडते तो नियम कोणता?
Mantra 6
यथाभवदनुदेयी ततो अग्रमजायत । पुरस्ताद्बुध्न आततः पश्चान्निरयणं कृतम् ॥
जेव्हा अनु-देयी (अनुगामी दान/अनुवर्ती अर्पण) प्रकट झाली, तेव्हा अग्र (प्रथम बिंदू) जन्मला. पुरस्तात् बुध्न (आधार) पसरविला गेला; आणि पश्चात् निरयण (निर्गमन/मुक्तीचा मार्ग) घडविला गेला—असा आधारापासून उद्घाटनापर्यंतचा पथ क्रमबद्ध झाला.
It reflects on Yama and the realm of the Fathers, describing an ancient, established path for the departed and the role of sacred chant and right offering in guiding that passage.
The tree is a symbolic meeting-place of life and immortality: a luminous locus where Yama and the gods commune, and where the Fathers are imagined as moving in delight along timeless ancestral ways.
In context it points to an ‘outlet’ or ‘way of release’—the ordered opening that allows transition beyond death, framed as something established by cosmic order rather than random fate.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.