
Sukta 10.134
Indra (with implicit Devī Janitrī as generative power)
हे सूक्त इंद्राची स्तुती विश्वविस्तार करणारा, व्यापक व सार्वभौम अधिपती म्हणून करते. त्याची शक्ती केवळ वीरपराक्रमापुरती नसून, शुभ मातृशक्ती असलेल्या देवी जनित्रीने उत्पन्न केलेली सर्जक शक्ती म्हणूनही वर्णिली आहे. स्वर्ग व पृथ्वीचा विस्तार करणे, विरोधाला हादरवून दूर करणे अशी इंद्राची विश्वकर्मे सोमपेषकाला ठोस सहाय्य देतात आणि रयी (समृद्धी व परिपूर्णता) प्रदान करतात, असा येथे संबंध जोडला आहे. शेवटी, कोणत्याही देवाला अडथळा न आणणारी, पंथभेदरहित श्रद्धेची प्रतिज्ञा येते; आणि “मंत्र-श्रवण” या योग्य ऐकण्याने जणू पंख फुटावेत तसे अंतर्मुख उर्ध्वारोहण सूचित केले आहे.
Mantra 1
उभे यदिन्द्र रोदसी आपप्राथोषा इव । महान्तं त्वा महीनां सम्राजं चर्षणीनां देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
हे इंद्रा, उषेच्या प्रसाराप्रमाणे तू द्यावा-पृथिवी—दोन्ही रोदसी—विस्तारल्या तेव्हा, दिव्य जनित्रीने तुला जन्म दिला—महान, महिमामय अवकाशांचा सम्राट, जनांचा अधिराज; भद्र जनित्रीने तुला जन्म दिला.
Mantra 2
अव स्म दुर्हणायतो मर्तस्य तनुहि स्थिरम् । अधस्पदं तमीं कृधि यो अस्माँ आदिदेशति देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
हे इंद्रा! जो आवरता न येणारा मर्त्य आहे, त्याला खाली पाड; त्याचा पराभव दृढ कर. जो आम्हांस अनिष्टासाठी लक्ष्य करतो, त्याला ‘अधःपद’—खालच्या पायरीवर—स्थापित कर. कारण दिव्य, भद्रा जनित्री (माता) यांनी तुला जन्म दिला आहे; भद्रा जनित्री यांनी तुला उत्पन्न केले आहे।
Mantra 3
अव त्या बृहतीरिषो विश्वश्चन्द्रा अमित्रहन् । शचीभिः शक्र धूनुहीन्द्र विश्वाभिरूतिभिर्देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
हे अमित्रहन्! त्या विशाल, सर्वदीप्त प्रेरणा (इषः) खाली पाठव. हे शक्रा! तुझ्या ‘शची’ (शक्ती) ने विरोधांना झटकून दूर कर; हे इंद्रा! तुझ्या सर्व ‘ऊति’ (सहाय्य) सहित. कारण दिव्य, भद्रा जनित्री यांनी तुला उत्पन्न केले आहे; भद्रा जनित्री यांनी तुला जन्म दिला आहे।
Mantra 4
अव यत्त्वं शतक्रतविन्द्र विश्वानि धूनुषे । रयिं न सुन्वते सचा सहस्रिणीभिरूतिभिर्देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
हे शतक्रतु इंद्रा! तू जेव्हा सर्व विरोध झटकून दूर करतोस, तेव्हा सहस्रगुण ‘ऊति’ (सहाय्य) सहित सोम पिळणाऱ्या ‘सुन्वत’ (अर्पणकर्त्या) कडे ये; आणि त्याला ‘रयि’—समृद्धी/पूर्णता—जणू तुझे स्वाभाविक दानच आहे असे दे. कारण दिव्य, भद्रा जनित्री यांनी तुला उत्पन्न केले आहे; भद्रा जनित्री यांनी तुला जन्म दिला आहे।
Mantra 5
अव स्वेदा इवाभितो विष्वक्पतन्तु दिद्यवः । दूर्वाया इव तन्तवो व्यस्मदेतु दुर्मतिर्देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
जसे अंगावरून उडून गेलेला घाम चारही बाजूंनी झटकला जातो, तसे हे चमकते बाण (दिद्यवः) सर्व दिशांना दूर उडून जावोत. आणि जसे दूर्वा-गवताचे पसरते तंतू, तसे आमची दुर्मती (कुविचार) आमच्यापासून दूर होऊन विखुरली जावो. कारण देवी जनित्री—भद्रा जनित्री—हिने हे शुभ जन्म उत्पन्न केले आहे.
Mantra 6
दीर्घं ह्यङ्कुशं यथा शक्तिं बिभर्षि मन्तुमः । पूर्वेण मघवन्पदाजो वयां यथा यमो देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
जसा कोणी दीर्घ अंकुश धरीतो, तसा, हे मन्तुमन् (विवेकवान्/प्रेरक), तू दिशा देणारी शक्ति (शक्ति) धारण करतोस. हे मघवन् (दानशील), पूर्वजांच्या प्राचीन पथाने—यमाने स्थापन केलेल्या मार्गाप्रमाणे—आम्ही अढळ प्रेरणेने पुढे जाऊ. देवी जनित्री—भद्रा जनित्री—शुभ जन्म उत्पन्न करो; पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करो.
Mantra 7
नकिर्देवा मिनीमसि नकिरा योपयामसि मन्त्रश्रुत्यं चरामसि । पक्षेभिरपिकक्षेभिरत्राभि सं रभामहे ॥
आम्ही कोणत्याही देवाला कमी करत नाही, कोणालाही अडवत नाही; आम्ही मंत्र-श्रुतीच्या आत—सम्यक् श्रवणात—विचरतो. पंखांनी आणि सहाय्यक पंखांनी (अपिकक्ष), इथेच आम्ही एकत्र येऊन दृढपणे धरून राहतो.
The main deity is Indra, praised as a universal king and helper of the Soma-offerer. The hymn also hints at Devī Janitrī, an auspicious Mother-power who ‘brings forth’ Indra’s strength.
It means the divine “Mother” or generative power. In RV 10.134, it suggests that Indra’s victorious force is rightly born from an auspicious creative source, not merely raw power.
The closing verse stresses harmony and right practice: the worshipper should not insult or block any deva. Instead, one should live in “mantra-śruti,” attentive hearing of sacred speech, which helps the mind ‘take wing’ toward clarity.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.