Sukta 111

Mantra 1

मनीषिणः प्र भरध्वं मनीषां यथायथा मतयः सन्ति नृणाम् । इन्द्रं सत्यैरेरयामा कृतेभिः स हि वीरो गिर्वणस्युर्विदानः ॥

हे मनीषिजनहो, तुमची मनीषा पुढे आणा—जशी जशी नरांची मती असते तशी. सत्यांनी आणि कृतकर्मांनी आपण इंद्राला प्रेरित करू; कारण तोच वीर, गिर्-वणस्यु (स्तोत्रप्रिय), जो विजयाचा अंतर्मार्ग जाणतो.

Mantra 2

ऋतस्य हि सदसो धीतिरद्यौत्सं गार्ष्टेयो वृषभो गोभिरानट् । उदतिष्ठत्तविषेणा रवेण महान्ति चित्सं विव्याचा रजांसि ॥

ऋताच्या सत्य-आसनात स्थित धीत (प्रेरित विचार) आज उजळून निघाली; गार्ष्टेय वृषभाने गो-रश्मींनी गर्जना केली. तो बलाने व नादाने उभा राहिला; आणि महान् रजांसि—विस्तीर्ण लोक-अवकाश—यांनाही पसरवून वेगळे केले, ज्योतीच्या गतीसाठी मार्ग व अवकाश निर्माण केला.

Mantra 3

इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेद स हि जिष्णुः पथिकृत्सूर्याय । आन्मेनां कृण्वन्नच्युतो भुवद्गोः पतिर्दिवः सनजा अप्रतीतः ॥

इंद्र हे निश्चयाने श्रुतीने जाणतो; कारण तोच जिष्णु (विजयी), सूर्याकरिता पथ-कर्ता आहे. मेनाला आपले करून, अच्युत होऊन तो गो (किरण) याचा स्वामी होतो—दिव्य, सनातन-जन्मा, अप्रतीत (अप्रतिहत)—उंचीवर ज्योतीचे अधिराज्य स्थापन करणारा.

Mantra 4

इन्द्रो मह्ना महतो अर्णवस्य व्रतामिनादङ्गिरोभिर्गृणानः । पुरूणि चिन्नि तताना रजांसि दाधार यो धरुणं सत्यताता ॥

इंद्राने आपल्या महिमेने महत् अर्णव (विस्तीर्ण सागर) याची व्रते प्रवर्तित केली—अंगिरस ऋषींनी स्तुत केलेला. त्याने अनेक रजांसि (लोक-अवकाश) पसरवून स्थिर केली; आणि सत्यता (सत्य-स्वरूप) यांच्या बळाने धरण (आधार, धारणकर्ता) धारण करणारा—तोच आधार त्याने दृढ केला.

Mantra 5

इन्द्रो दिवः प्रतिमानं पृथिव्या विश्वा वेद सवना हन्ति शुष्णम् । महीं चिद्द्यामातनोत्सूर्येण चास्कम्भ चित्कम्भनेन स्कभीयान् ॥

इंद्र हा द्यौ व पृथ्वीचा प्रतिमान आहे; तो सोमयज्ञातील सर्व सवन जाणतो आणि प्रवाह रोखणाऱ्या शुष्णाचा वध करतो. सत्य-दर्शनाच्या सूर्याने त्याने त्या महान् द्यौला देखील विस्तारले, आणि कंपविणाऱ्या शक्तींपेक्षा अधिक दृढ अशा आधार-बलाने तिला स्थिर टेकून ठेवले.

Mantra 6

वज्रेण हि वृत्रहा वृत्रमस्तरदेवस्य शूशुवानस्य मायाः । वि धृष्णो अत्र धृषता जघन्थाथाभवो मघवन्बाह्वोजाः ॥

हे वृत्रहा! वज्रानेच तू वृत्राला आघात केला; स्वेच्छेने फुगलेल्या त्या देवविहीनाच्या माया तू छिन्नभिन्न केल्यास. येथे तू धिटाईने, अधिक धिटाईच्या बलाने त्याला ठार केलेस; तेव्हा, हे मघवन्, तू आपल्या भुजांच्या ओजाने महाबली झालास.

Mantra 7

सचन्त यदुषसः सूर्येण चित्रामस्य केतवो रामविन्दन् । आ यन्नक्षत्रं ददृशे दिवो न पुनर्यतो नकिरद्धा नु वेद ॥

जेव्हा उषा सूर्याबरोबर संगत होऊन चालतात, तेव्हा त्याचे चित्र किरण उज्ज्वल रम्यता प्राप्त करतात. आणि जेव्हा नक्षत्र-चिन्ह दिसते, ते जणू द्यौमधून प्रकट झालेले—तरी ते पुन्हा कुठून येते, हे निश्चयाने कोणीही जाणत नाही.

Mantra 8

दूरं किल प्रथमा जग्मुरासामिन्द्रस्य याः प्रसवे सस्रुरापः । क्व स्विदग्रं क्व बुध्न आसामापो मध्यं क्व वो नूनमन्तः ॥

खरोखरच त्या प्रथम आपः फार दूर गेल्या—इंद्राच्या ‘प्रसव’ (प्रेरणा) मुळे ज्या प्रवाहित झाल्या. त्यांचा आरंभ कुठे, त्यांचा आधार (बुध्न) कुठे होता? हे आपः, तुमचा मध्य कुठे, आणि आता तुमचा अंतःस्थ शेवट कुठे आहे?

Mantra 9

सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानाँ आदिदेताः प्र विविज्रे जवेन । मुमुक्षमाणा उत या मुमुच्रेऽधेदेता न रमन्ते नितिक्ताः ॥

अहि (सर्प) यांनी गिळलेल्या सिंधूंना (नद्यांना) तुम्ही जेव्हा मुक्त केले, तेव्हा या आपः वेगाने फुटून पसरल्या. मुक्तीची आकांक्षा करणाऱ्या—आणि ज्या आधीच मुक्त झाल्या—त्यानंतर त्या तृप्त होऊन थांबत नाहीत; ‘नितिक्त’ (अतृप्त) होऊन त्या पुढेच पुढे धावतात.

Mantra 10

सध्रीचीः सिन्धुमुशतीरिवायन्त्सनाज्जार आरितः पूर्भिदासाम् । अस्तमा ते पार्थिवा वसून्यस्मे जग्मुः सूनृता इन्द्र पूर्वीः ॥

सरळ-संगत होऊन नद्या समुद्राकडे जातात, जणू आकांक्षेने. सनातन काळापासून तो ‘जार’ (प्रियकर) प्रेरित झाला आहे—त्यांच्या पुर्‍यांचा भेदक. तुझ्या धामात आमच्यासाठी पार्थिव वसू आली, आणि अनेक ‘सूनृता’ (सत्य-मधुर वचने)ही, हे इंद्रा, आदिकालापासून.