Adhyaya 201

Verse 1

#:73:.8 #:23:.7 () हि 2 7 द्विशततमो<्ध्याय: निन्दित दान

वैशम्पायन म्हणाले—तेव्हा त्या राजाने महाभाग मार्कण्डेयांकडून राजर्षि इन्द्रद्युम्नाच्या स्वर्गप्राप्तीचा वृत्तान्त ऐकून त्याचा अर्थ मनात विचार केला।

Verse 2

कीदृशीषु हावस्थासु दत्त्वा दानं महामुने

हे महामुने! कोणत्या कोणत्या अवस्था व परिस्थितीत दिलेले दान खरेच पुण्यदायक मानले जाते?

Verse 3

गार्हस्थ्ये5प्यथवा बाल्ये यौवने स्थविरे5पि वा । यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे,“मनुष्य बाल्यावस्था या गृहस्थाश्रममें, जवानीमें अथवा बुढ़ापेमें दान देनेसे जैसा फल पाता है, उसका मुझसे वर्णन कीजिये”

गृहस्थाश्रमात, किंवा बाल्यावस्थेत, यौवनात अथवा वृद्धावस्थेतही—मनुष्य दानाचे फळ जसे भोगतो, तसेच मला सांगावे; त्याचा यथार्थ परिणाम वर्णन करावा।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश । वृथा जन्म ह्[पुत्रस्य ये च धर्मबहिष्कृता:

मार्कण्डेय म्हणाले—चार प्रकारचे जन्म व्यर्थ आहेत आणि सोळा प्रकारची दाने व्यर्थ आहेत। पुत्रहीनाचा जन्म व्यर्थ आहे; तसेच जे धर्मातून बहिष्कृत आहेत त्यांचाही जन्म व्यर्थ आहे।

Verse 5

परपाकेषु ये5श्रन्ति आत्मार्थ च पचेत्‌ तु यः । पर्यश्नन्ति वृथा ये च तदसत्यं प्रकीर्त्यते

जे परक्यांच्या स्वयंपाकघरातच राबतात, आणि जो केवळ स्वतःसाठीच शिजवतो; तसेच जे विधिनियमांशिवाय व्यर्थच खातात—असे आचरण ‘असत्’ असे सांगितले जाते।

Verse 6

आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत्‌ । व्यर्थ तु पतिते दान॑ ब्राह्मणे तस्करे तथा

उच्च आश्रमधर्म स्वीकारून नंतर जो पतित झाला, अशा ‘आरूढ-पतित’ाला दिलेले दान निष्फळ; अन्यायाने मिळवलेल्या धनातून केलेले दानही निष्फळ. पतित ब्राह्मणाला आणि चोराला दिलेले दानही व्यर्थ ठरते।

Verse 7

गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके । वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके

जो गुरु कपटी, पापी व असत्यवादी असेल; जो कृतघ्न असेल; जो ग्रामयाजक (लोभाने कर्मकांड करणारा) असेल; जो वेद विकणारा असेल; आणि जो वृषलयाजक (वृषलांसाठी याजन करणारा) असेल—अशांना दिलेले दान शुद्ध फळ देत नाही।

Verse 8

ब्रह्मबन्धुषु यद्‌ दत्तं यद्‌ दत्तं वृषलीपतौ । स्त्रीजनेषु च यद्‌ दत्तं व्यालग्राहे तथैव च

मार्कण्डेय म्हणाले—जो दान केवळ नावापुरत्या ब्राह्मणाला (ब्रह्मबंधूला) दिले जाते, जो दान नीचकुळी स्त्रीच्या पतीला दिले जाते, जो दान विवेक न करता स्त्रीसमूहाला दिले जाते, आणि जो दान एखाद्या व्याळाच्या तावडीत सापडल्यावर दिले जाते—असे दान विचारशून्य असल्याने दोषयुक्त मानले जाते.

Verse 9

परिचारकेषु यद्‌ दत्तं वृथा दानानि षोडश । पिता आदि गुरुजन

मार्कण्डेय म्हणाले—काही अपात्रांना दिलेले दान निष्फळ ठरते; अशी ‘व्यर्थ दाने’ सोळा सांगितली आहेत. आणि जो मनुष्य तमोगुणाने आच्छादित होऊन भयाने किंवा क्रोधाने दान देतो, तो त्या दानांचे फळ पुढील जन्मी दुःखरूपाने (गर्भावस्थेतही) भोगतो. परंतु जो योग्य, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दान देतो, तो त्या दानाचे फळ त्याच्या परिमाणानुसार भोगतो.

Verse 10

भुदुक्ते च दानं तत्‌ सर्व गर्भस्थस्तु नर: सदा । ददद्‌ दान द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानव:

मार्कण्डेय म्हणाले—भय, अस्वस्थता, अंधारलेले चित्त किंवा क्रोध यांमुळे जे दान केले जाते, त्याचे सर्व फळ मनुष्य पुढील जन्मी गर्भस्थ अवस्थेतच भोगतो—म्हणजे तामसी दान दुःखरूपाने पिकते. परंतु जो मनुष्य परिपक्व श्रद्धेने द्विजांना (योग्य ब्राह्मणांना) दान देतो, तो त्या दानाचे फळ अधिक व यथोचित भोगतो.

Verse 11

राजन! इसीलिये मनुष्यको चाहिये कि वह स्वर्ग-मार्गपर अधिकार पानेकी इच्छासे सभी अवस्थाओंमें (श्रेष्ठ) ब्राह्मणोंको ही सब प्रकारके दान दे

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्! म्हणून जो मनुष्य स्वर्गमार्गावर अधिकार इच्छितो, त्याने जीवनाच्या सर्व अवस्थांत सर्व प्रकारचे दान केवळ श्रेष्ठ, योग्य ब्राह्मणांनाच द्यावे.

Verse 12

युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमाना: प्रतिग्रहे । केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च

युधिष्ठिर म्हणाला—महामुने! जे ब्राह्मण चारही वर्णांकडून दान स्वीकारतात, ते कोणत्या विशेष धर्म-आचरणाने इतरांना तारतात आणि स्वतःही तरतात?

Verse 13

तस्मात्‌ सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव | दातव्यानि द्विजातिभ्य: स्वर्गमार्गजिगीषया

मार्कण्डेय म्हणाले—म्हणून, हे राजन्, जीवनाच्या सर्व अवस्थांत आणि सर्वदा, स्वर्गमार्ग जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्याने द्विजांना दान द्यावे. जप, मंत्रपाठ, होम, स्वाध्याय आणि वेदाध्ययन यांच्या बळावर ब्राह्मण ‘वेदमयी नौका’ घडवितात; तिच्याच साहाय्याने ते इतरांनाही पार नेतात आणि स्वतःही तरून जातात।

Verse 14

ब्राह्मणांस्तोषयेद्‌ यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवता: । वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्लनुयात्‌

मार्कण्डेय म्हणाले—जो ब्राह्मणांना संतुष्ट करतो, त्याच्यावर देवताही संतुष्ट होतात. आणि विप्रांच्या वचनाने—म्हणजेच त्यांच्या आशीर्वादाने—मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करू शकतो।

Verse 15

पितृदैवतपूजाभिर््राह्यिणाभ्यर्चनेन च । अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्तासि त्वं न संशय:,राजन! तुम पितरों और देवताओंकी पूजासे तथा ब्राह्मणोंका आदर-सत्कार करनेसे अक्षय पुण्यलोकमें जाओगे, इसमें संशय नहीं है

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्, पितरांची व देवतांची पूजा आणि ब्राह्मणांचे आदर-सत्कार यांद्वारे तू निःसंशय अनंत, अक्षय पुण्यलोकास जाशील।

Verse 16

युधिष्ठिरो महाराज पुन: पप्रच्छ तं॑ मुनिम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाभाग मार्कण्डेयजीके मुखसे राजर्षि इन्द्रद्युम्नको पुनः स्वर्गकी प्राप्तिका वृत्तान्त सुनकर राजा युधिष्ठिरने उन मुनीश्वरसे फिर प्रश्न किया

वैशम्पायन म्हणाले—भगवान् मार्कण्डेयांच्या मुखातून राजर्षी इन्द्रद्युम्नाच्या पुनः स्वर्गप्राप्तीचा वृत्तान्त ऐकून महाराज युधिष्ठिरांनी त्या मुनींना पुन्हा विचारले—“ज्याचे शरीर कफ इत्यादी दोषांनी व्यापलेले आहे, जो मरणासन्न व अचेत आहे—तरीही जर त्याला पुण्यमय स्वर्गलोकाची इच्छा असेल, तर त्याने ब्राह्मणांचे विधिपूर्वक पूजन करावे काय?”

Verse 17

श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या हाजुगुप्सिता: । दुर्वर्गः कुनखी कुछी मायावी कुण्डगोलकी

मार्कण्डेय म्हणाले—श्राद्धकाळी यत्नपूर्वक केवळ अनिंद्य पात्रांनाच भोजन द्यावे. जे दुर्वृत्ती, ज्यांचे नख रोगट आहेत, जे घृणास्पद रोगांनी पीडित आहेत, जे मायावी-धूर्त आहेत आणि ज्यांचा जन्म निंद्य मानला जातो—अशांना श्राद्धात टाळावे. कारण अयोग्य पात्रांना देऊन केलेले श्राद्ध निंदित ठरते; आणि निंदित श्राद्ध यजमानाला तसाच नाश करतो जसा अग्नी कोरडे लाकूड जाळून टाकतो।

Verse 18

वर्जनीया: प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्न देहिनः । जुगुप्सितं हि यच्छाद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्‌

श्राद्धकर्मात प्रयत्नपूर्वक त्याग करावा तो असा देहधारी, जो नीच व अपवित्र उपायांनी उपजीविका करतो—जणू फुटलेल्या भांड्याच्या पाठीवर उरलेल्या उच्छिष्टावरच जगतो. कारण निंद्य झालेले श्राद्ध घृणास्पद ठरते आणि ते यजमानाचा नाश अग्नी जसा इंधन जाळतो तसा करते.

Verse 19

ये ये श्राद्धे न युज्यन्ते मूकान्धवधिरादय: । तेडपि सर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगै:

श्राद्धात ज्यांना अयोग्य म्हटले आहे—मूक, आंधळे, बहिरे इत्यादी—ते सर्वही वेदपारंगत ब्राह्मणांच्या संगतीने एकत्र बसवून श्राद्धात सामील करता येतात।

Verse 20

प्रतिग्रहश्च वै देय: शृणु यस्य युधिष्ठिर । प्रदातारं तथा55त्मानं यस्तारयति शक्तिमान्‌

युधिष्ठिरा, ऐक—दानाचा प्रतिग्रहही धर्म म्हणून करावा. ज्याच्या दानशक्तीने दाता आणि स्वीकारणारा दोघेही उद्धरतील, अशा समर्थ दात्याकडूनच स्वीकारावे.

Verse 21

तस्मिन्‌ देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता । प्रदातारं यथा55त्मानं तारयेद्‌ यः स शक्तिमान्‌

म्हणून जो सर्व शास्त्रांचे मर्म जाणतो, त्याने त्याच द्विजाला दान द्यावे, जो दात्यालाही आणि स्वतःलाही संसारसागरातून पार नेण्याची शक्ती ठेवतो; तोच खरा समर्थ ब्राह्मण होय.

Verse 22

न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैननिलेपनै: । अग्नय: पार्थ तुष्यन्ति यथा हृतिथिभोजने

कुंतीनंदन पार्था! हविष्याचे होम, पुष्पार्पण किंवा सुगंधी अनुलेपन यांमुळे अग्निदेव जितके तुष्ट होत नाहीत, तितके हर्षपूर्वक अतिथींना भोजन घालण्याने तुष्ट होतात.

Verse 23

तस्मात्‌ त्वं सर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने । पादोदकं पादघृतं दीपमन्न॑ प्रतिश्रयम्‌

म्हणून तू सर्व प्रयत्नांनी अतिथींचा सत्कार करून त्यांना भोजन दे. पाय धुण्यास पाणी, पायांस घृत/लेप, दीप, अन्न आणि योग्य निवारा—हीच धर्माची मर्यादा आहे.

Verse 24

देवमाल्यापनयन द्विजोच्छिष्टावमार्जनम्‌

मार्कण्डेय म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! देवविग्रहावर अर्पिलेल्या चंदन-पुष्पादींचे यथाकाळी उतार करणे, ब्राह्मणांची उच्छिष्टे स्वच्छ करणे, त्यांना चंदन-माळा आदिंनी अलंकृत करणे, त्यांची सेवा-पूजा करणे आणि पाय व अंगांचे संवाहन करणे—यांपैकी प्रत्येक कर्म एकटेच गोदानापेक्षा अधिक पुण्यदायक आहे.

Verse 25

आकल्प: परिचर्या च गात्रसंवाहनानि च । अन्नैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्धयतिरिच्यते

मार्कण्डेय म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! योग्य उपचर, सतत परिचर्या, गात्रसंवाहन—अशी एक-एक नम्र सेवा देखील गोदानापेक्षा अधिक फलदायी ठरते.

Verse 26

इन्द्रलोक॑ त्वनुभवेत्‌ पुरुषस्तद्‌ ब्रवीहि मे । “महामुने! किन अवस्थाओंमें दान देकर मनुष्य इन्द्रलोकका सुख भोगता है? यह मुझे बतानेकी कृपा करें”

वैशंपायन म्हणाले—मला सांगा, कोणत्या दानाने मनुष्य इंद्रलोकाचे सुख भोगतो? कपिला गायीचे दान केल्याने तो निःसंशय पापमुक्त होतो; म्हणून कपिला गाय अलंकृत करून द्विज (ब्राह्मण)ाला दान द्यावे.

Verse 27

श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे | पुत्रदाराभिभूताय तथा हानुपकारिणे

मार्कण्डेय म्हणाले—दान त्या ब्राह्मणाला द्यावे जो श्रोत्रिय (वेदज्ञ) व दरिद्री असेल, गृहस्थ असून नित्य अग्निहोत्र करीत असेल; जो पुत्र-दारांच्या भाराने दबलेला असेल व दारिद्र्यामुळे त्यांचा तिरस्कार सहन करीत असेल; आणि ज्याच्याकडून दात्याला ना प्रत्युपकार मिळाला असेल, ना पुढे मिळण्याची अपेक्षा असेल.

Verse 28

एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत । को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम्‌,भारत! ऐसे ही लोगोंको गोदान करना चाहिये, धनवानोंको नहीं। भरतश्रेष्ठ! धनवानोंको देनेसे क्या लाभ है?

हे भारत! दान अशा प्रकारच्या लोकांनाच द्यावे, समृद्धांना नव्हे. हे भरतश्रेष्ठ! ज्यांना कशाचीही उणीव नाही अशा धनवानांना दिल्याने काय पुण्यलाभ होतो?

Verse 29

एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन | सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्‌ त्रिपुरुषं कुलम्‌

एक गाय फक्त एका योग्य पात्रालाच द्यावी, कधीही अनेकांना नाही. दानानंतर ती गाय विक्रीस लावली गेली तर ती तीन पिढ्यांपर्यंत कुलाचा नाश करू शकते.

Verse 30

सुवर्णस्य विशुद्धस्य सुवर्ण य: प्रयच्छति

जो कोणी शुद्ध, परिष्कृत सुवर्ण दान करतो, तो महान पुण्याचा भागी होतो.

Verse 31

अनड्वाहं तु यो दद्याद्‌ बलवन्तं धुरंधरम्‌

जो कोणी बलवान, जू वाहण्यास समर्थ असा धुरंधर बैल दान करतो, तो महान पुण्य मिळवतो.

Verse 32

वसुन्धरां तु यो दद्याद्‌ द्विजाय विदुरात्मने

जो कोणी विवेकी व संयमी स्वभावाच्या योग्य द्विज (ब्राह्मण)ाला वसुंधरा—भूमी व तिचे वैभव—दान करील…

Verse 33

पृच्छन्ति चात्र दातारं वदन्ति पुरुषा भुवि

या पृथ्वीवर लोक दात्याविषयी विचारतात आणि दात्याची कीर्ती करतात; जो कोणी अन्न मिळण्याचे ठिकाण दाखवतो, तोही अन्नदात्यासमानच गौरविला जातो—यात संशय नाही।

Verse 34

अध्वनि क्षीणगात्राश्न पांसुपादावगुण्ठिता: । तेषामेव श्रमार्तानां यो हान्न॑ं कथयेद्‌ बुध:

रस्त्यात अंगाने थकलेले, धुळीने माखलेले पाय असलेले, श्रमाने पीडित ते पथिक—त्यांच्यासाठी जो ज्ञानी त्या क्षणी अन्नाची व्यवस्था सांगतो (आणि करून देतो), तोच खरा हितचिंतक।

Verse 35

तस्मात्‌ त्वं सर्वदानानि हित्वान्नं सम्प्रयच्छ ह

म्हणून तू इतर सर्व दाने बाजूला ठेवून नेहमी अन्नदान कर।

Verse 36

यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम्‌

जो आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना विधिपूर्वक संस्कृत (योग्य रीतीने तयार केलेले) अन्न देतो, तो धर्म्य दानवृत्ती पाळतो आणि पवित्र अतिथींचा यथोचित सत्कार करतो।

Verse 37

अन्नमेव विशिष्ट हि तस्मात्‌ परतरं न च

अन्नच खरे श्रेष्ठ आहे; त्याहून मोठे काही नाही। वेदांमध्ये अन्नाला प्रजापती म्हटले आहे; प्रजापतीला संवत्सर मानले जाते। संवत्सर यज्ञस्वरूप आहे आणि यज्ञातच सर्व प्राण्यांची प्रतिष्ठा व कल्याण नांदते।

Verse 38

अन्न प्रजापतिश्नोक्त: स च संवत्सरो मतः । संवत्सरस्तु यज्ञोडसौ सर्व यज्ञे प्रतेष्ठितम्‌

मार्कण्डेय म्हणाले— वेदांत अन्नाला प्रजापती म्हटले आहे आणि प्रजापतीला संवत्सर (वर्ष) मानले आहे. संवत्सरच यज्ञस्वरूप आहे आणि यज्ञात सर्वांची प्रतिष्ठा आहे. म्हणून अन्न हे सर्वांत अत्यंत महत्त्वाचे; त्याहून श्रेष्ठ दुसरे काही नाही.

Verse 39

तस्मात्‌ सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तस्मादन्नं विशिष्ट हि सर्वेभ्य इति विश्रुतम्‌,यज्ञसे समस्त चराचर प्राणी उत्पन्न होते हैं। अत: अन्न ही सब पदार्थोसे श्रेष्ठ है। यह बात सर्वत्र प्रसिद्ध है

मार्कण्डेय म्हणाले— अन्नापासूनच सर्व भूतांची उत्पत्ती होते—स्थावरही आणि जंगमही. म्हणून अन्न हे सर्व पदार्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; ही गोष्ट सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.

Verse 40

येषां तटाकानि महोदकानि वाप्यश्च कूपाश्च प्रतिश्रयाश्व अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति

मार्कण्डेय म्हणाले— जे लोक गहिरे पाण्याने भरलेले तलाव, बावड्या, विहिरी आणि प्रवाशांसाठी आश्रयगृहे उभारतात, अन्नदान करतात आणि मधुर वाणी बोलतात—त्यांच्यावर यमाची आज्ञा चालत नाही; यमाचे बोलावणेही त्यांना ऐकावे लागत नाही.

Verse 41

धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं विप्रे सुशीले च प्रयच्छते यः । वसुन्धरा तस्य भवेत्‌ सुतुष्टा धारां वसूनां प्रतिमुज्चतीव

मार्कण्डेय म्हणाले— जो आपल्या श्रमाने मिळवलेले व साठवलेले धन-धान्य सुशील ब्राह्मणाला दान करतो, त्याच्यावर वसुंधरा देवी अत्यंत प्रसन्न होते आणि जणू त्याच्यासाठी धनाची धारा वाहू लागते.

Verse 42

अन्नदा: प्रथमं यान्ति सत्यवाक्‌ तदनन्तरम्‌ | अयाचितप्रदाता च सम॑ यान्ति त्रयो जना:

मार्कण्डेय म्हणाले— अन्नदान करणारे प्रथम स्वर्गाला जातात; त्यानंतर सत्य बोलणारा जातो; मग जो न मागताच दान देतो तो जातो. अशा रीतीने हे तिघेही पुण्यात्मे समान गती प्राप्त करतात.

Verse 43

वैशम्पायन उवाच कौतूहलसमुत्पन्न: पर्यपृच्छद्‌ युधिष्ठिर: । मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुज:

वैशंपायन म्हणाले—जनमेजया! त्यानंतर भावांसह धर्मराज युधिष्ठिराच्या मनात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आणि त्यांनी महात्मा मार्कंडेयांना पुन्हा या प्रकारे प्रश्न केला.

Verse 44

यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च । कीदृशं किम्प्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने । तरन्ति पुरुषाश्वैव केनोपायेन शंस मे

“महामुने! या मनुष्यलोकापासून यमलोक किती दूर आहे? तो कसा आहे, किती विस्तीर्ण आहे? आणि कोणत्या उपायाने मनुष्य तेथील संकटे पार करू शकतात? मला सांगा.”

Verse 45

मार्कण्डेय उदाच सर्वगुह्मृतमं प्रश्न॑ पवित्रमृषिसंस्तुतम्‌ । कथयिष्यामि ते राजन्‌ धर्म्य धर्मभूतां वर

मार्कंडेय म्हणाले—“राजन्, धर्मात्म्यांमध्ये श्रेष्ठ! तू असा प्रश्न विचारलास जो अत्यंत गुप्त, परम पवित्र, धर्मसंगत आणि ऋषींनीही स्तुत केलेला आहे. ऐक—मी तुला हा धर्म्य विषय सांगतो.”

Verse 46

षडशीतिसहस्तराणि योजनानां नराधिप । यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च,महाराज! मनुष्यलोक और यमलोकके मार्ममें छियासी हजार योजनोंका अन्तर है

“नराधिप! मनुष्यलोक आणि यमलोक यांमध्ये छ्याऐंशी हजार योजनांचे अंतर आहे.”

Verse 47

आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम्‌ । न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीयं केतनानि च

“तो प्रदेश जलरहित, आकाशासारखा रिकामा आणि घोर रानासारखा भयावह दिसतो. तेथे ना वृक्षांची सावली, ना पिण्याचे पाणी, ना निवाऱ्याची ठिकाणे आहेत.”

Verse 48

नीयते यमदूतैस्तु यमस्याज्ञाकरैर्बलात्‌

वैशंपायन म्हणाला—यमाच्या आज्ञा पाळणारे यमदूत त्याला बलपूर्वक घेऊन जातात; न्यायाची वेळ आली की कर्मांचे परिणाम अटळपणे समोर येतात, हेच यात दिसते.

Verse 49

नरा: स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिता: । यमराजकी आज्ञाका पालन करनेवाले यमदूत इस पृथ्वीपर आकर यहाँके पुरुषों, स्त्रियों तथा अन्य जीवोंको बलपूर्वक पकड़ ले जाते हैं || ४८ ई ।।

वैशंपायन म्हणाला—पृथ्वीवर ‘जीव’ म्हणून ओळखले जाणारे पुरुष, स्त्रिया आणि इतर सर्व प्राणी—यांना यमराजाची आज्ञा पाळणारे यमदूत या लोकात येऊन बलपूर्वक पकडून नेतात. आणि हे राजन्, ज्यांनी येथे ब्राह्मणांना अनेक प्रकारची उत्तम दाने दिली—श्रेष्ठ घोडे व इतर वाहने—ते परमार्गावर त्याच वाहनांच्या साहाय्याने सुखाने प्रवास करतात. तसेच छत्रदान करणारे तेथे मिळालेल्या छत्राने ऊन टाळीत पुढे जातात.

Verse 50

हयादीनां प्रकृष्टानि ते5ध्वानं यान्ति वै नरा: । संनिवार्यातपं यान्ति छत्रेणैव हि छत्रदा:

वैशंपायन म्हणाला—ज्यांनी या लोकात ब्राह्मणांना श्रेष्ठ घोडे इत्यादी वाहने दान केली आहेत, ते त्या मार्गावर त्याच वाहनांच्या साहाय्याने सुखाने जातात. आणि हे राजन्, छत्रदान करणारे तेथे मिळालेल्या छत्राने ऊन टाळीत पुढे जातात.

Verse 51

तृप्ताश्चैवान्नदातारो हातृप्ताश्चाप्यनन्नदा: | वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदा:

वैशंपायन म्हणाला—अन्नदान करणारे तृप्त होऊन प्रवास करतात; पण ज्यांनी अन्नदान केले नाही, ते भुकेच्या वेदनेने अतृप्त राहून चालतात. वस्त्रदान करणारे वस्त्रे परिधान करून जातात; आणि ज्यांनी वस्त्रदान केले नाही, ते निर्वस्त्र होऊन जातात.

Verse 52

हिरण्यदा: सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृता: । भूमिदास्तु सुखं यान्ति सर्वे: कामै: सुतर्पिता:

वैशंपायन म्हणाला—सुवर्णदान करणारे पुरुष नाना अलंकारांनी विभूषित होऊन त्या मार्गावर सुखाने जातात. आणि भूमिदान करणारे दाते सर्व इच्छित भोगांनी तृप्त होऊनही त्या मार्गावर आनंदाने जातात.

Verse 53

यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नस: सस्यप्रदायका: । नरा: सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदा:

जे धान्य देणारी लागवड केलेली शेती दान करतात, ते कोणताही क्लेश न भोगता येथून प्रस्थान करतात. आणि जे गृहदान करतात, ते दिव्य विमानांत आरूढ होऊन अधिकच सुख-सुविधेसह गमन करतात.

Verse 54

पानीयदा हाूतृषिता: प्रह्ृष्टमनसो नरा: । पन्थानं द्योतयन्तश्न यान्ति दीपप्रदा: सुखम्‌

ज्यांनी पाण्याचे दान केले आहे, त्यांना तहान लागण्याचे दुःख भोगावे लागत नाही; ते प्रसन्नचित्ताने त्या लोकास जातात. आणि दीपदान करणारे मनुष्य मार्ग उजळत उजळत सुखाने प्रवास करतात.

Verse 55

गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ता: सर्वपातकै: । विमानै्हससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिन:

गोदान करणारे मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होऊन सुखाने जातात. आणि एक मास उपवास-व्रत करणारे लोक हंसजोडलेल्या दिव्य विमानांनी प्रवास करतात.

Verse 56

तथा बर्लिप्रयुक्तैश्न षष्ठरात्रोपवासिन: । त्रिरात्र क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव

तसेच, हे पाण्डव, जे विधिपूर्वक बलि-समर्पणासह सहा रात्री उपवास करतात, आणि जो तीन रात्री एकभक्ताने (दिवसातून एकदा भोजन करून) काढतो—अशा संयमव्रतांनाही फलदायी म्हटले आहे.

Verse 57

पानीयस्य गुणा दिव्या: प्रेतलोकसुखावहा:

पाण्याच्या दानाचे गुण दिव्य आहेत आणि प्रेतलोकी सुख देणारे आहेत. जलदानाचा प्रभाव अत्यंत अलौकिक आहे; तो परलोकी विश्रांती व आनंद देतो. जे पुण्यात्मे जलदान करतात, त्यांच्या मार्गात ‘पुष्पोदका’ नावाची नदी प्राप्त होते; ते तिचे शीतल, अमृततुल्य मधुर जल पितात.

Verse 58

तत्र पुष्योदका नाम नदी तेषां विधीयते | शीतलं सलिल तत्र पिबन्ति हामृतोपमम्‌

वैशंपायन म्हणाले—तेथे त्यांच्या हेतु पুষ्योदका नावाची नदी नियोजित होते. तेथे ते तिचे शीतल, अमृतासारखे जल पितात—जलदानाच्या पुण्यप्रभावाने परलोकी सुख देणारे हे अलौकिक फळ आहे.

Verse 59

ये च दुष्कृतकर्माण: पूय॑ं तेषां विधीयते । एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा,महाराज! इस प्रकार वह नदी सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली है; किंतु जो पापी जीव हैं उनके लिये उस नदीका जल पीब बन जाता है

वैशंपायन म्हणाले—परंतु ज्यांची कर्मे दुष्कृत आहेत, त्यांच्यासाठी तेच जल पूय (पिब) बनते. अशा रीतीने, महाराज, ती नदी सर्वकामप्रदा आहे; पण पाप्यांसाठी ती घाणेरडी होते.

Verse 60

तस्मात्‌ त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्‌ यथाविधि । अध्वनि क्षीणगात्रश्व पथि पांसुसमन्वित:

म्हणून, राजेंद्र, तूही यांचा यथाविधी पूजन-सत्कार कर. प्रवासात—जेव्हा देह व घोडे थकून क्षीण होतात आणि मार्ग धुळीने भरतो—तेव्हा योग्य मान-सन्मान व धर्मपालन विशेष आवश्यक ठरते.

Verse 61

पृच्छते हुन्नदातारं गृहमायाति चाशया । त॑ पूजयाथ यत्नेन सो3तिथित्रद्यमिणश्व॒ सः

वैशंपायन म्हणाले—तो अन्नदात्याचा पत्ता विचारत आशेने घरी येतो. म्हणून त्या अतिथीचा यत्नपूर्वक सत्कार कर; कारण अतिथी हा धर्माची परीक्षा घेणारा असतो.

Verse 62

अतः राजेन्द्र! तुम भी इन ब्राह्मणोंका विधिपूर्वक पूजन करो। जो रास्ता चलनेसे थककर दुबला हो गया है, जिसका शरीर धूलसे भरा है और जो अन्नदाताका पता पूछता हुआ भोजनकी आशासे घरपर आ जाता है, उसका तुम यत्नपूर्वक सत्कार करो; क्योंकि वह अतिथि है, इसलिये ब्राह्मण ही है। अर्थात्‌ ब्राह्मणके ही तुल्य है ।।

वैशंपायन म्हणाले—म्हणून, राजेंद्र, तूही या ब्राह्मणांचे विधिपूर्वक पूजन कर. जो प्रवासाने कृश झाला आहे, ज्याचे अंग धुळीने माखले आहे, आणि जो अन्नदात्याचा पत्ता विचारत भोजनाच्या आशेने घरी येतो—त्याचा यत्नपूर्वक सत्कार कर; कारण तो अतिथी आहे, ब्राह्मणासमानच आहे. असा अतिथी जिथे जातो तिथे इंद्रासह सर्व देव त्याच्या मागोमाग जातात. त्या अतिथीचा योग्य सन्मान झाला तर देव प्रसन्न होतात; आणि सन्मान न झाल्यास ते निराश होऊन परततात.

Verse 63

तस्मात्‌ त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि । एतत्‌ ते शतशः प्रोक्ते कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

म्हणून, राजेंद्र! तूही या अतिथीचा यथाविधी सत्कार कर. ही गोष्ट मी तुला शेकडो वेळा सांगितली आहे; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?

Verse 64

युधिछिर उवाच पुन: पुनरहं श्रीतुं कथां धर्मसमा श्रयाम्‌ । पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो,युधिष्ठिरे कहा--धर्मज्ञ विभो! आपके द्वारा कही हुई पुण्यमय धर्मकी चर्चा मैं बारंबार सुनना चाहता हूँ

युधिष्ठिर म्हणाला—धर्मज्ञ विभो! धर्मावर आधारलेली ही कथा मला पुन्हा पुन्हा ऐकायची आहे. आपण सांगत असलेला हा पुण्यमय वृत्तांत मला सांगावा.

Verse 65

मार्कण्डेय उदाच धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप । सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम

मार्कंडेय म्हणाले—राजन्! आता मी धर्मासंबंधी दुसरी कथा सांगतो, जी नित्य सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. तू सावध होऊन माझे ऐक.

Verse 66

कपिलायां तु दत्तायां यत्‌ फल ज्येष्ठपुष्करे । तत्‌ फलं भरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने,भरतश्रेष्ठ! ज्येष्ठपुष्करतीर्थमें कपिला गौ दान करनेसे जो फल मिलता है वही ब्राह्मणोंका चरण धोनेसे प्राप्त होता है

भरतश्रेष्ठ! ज्येष्ठपुष्कर तीर्थात कपिला गाय दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ ब्राह्मणांचे चरण धुतल्याने प्राप्त होते.

Verse 67

द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्‌ तिष्ठति मेदिनी । तावत्‌ पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम्‌,ब्राह्मणोंके चरण पखारनेके जलसे जबतक पृथ्वी भीगी रहती है, तबतक पितरलोग कमलके पत्तेसे जल पीते हैं

ब्राह्मणांचे चरण धुतलेल्या पाण्याने जोपर्यंत पृथ्वी ओलसर राहते, तोपर्यंत पितर कमळाच्या पानावरून जणू तेच जल पितात.

Verse 68

स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः । पितर: पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापति:

युधिष्ठिर म्हणाला— ब्राह्मणाचे स्वागत केल्याने पवित्र अग्नी तृप्त होतात; त्याला आसन दिल्याने शतक्रतु इंद्र तृप्त होतो; त्याचे पाय धुतल्याने पितर तृप्त होतात; आणि भोजनास योग्य अन्न दिल्याने प्रजापती (ब्रह्मा) तृप्त होतो।

Verse 69

यावद्‌ वत्सस्य वै पादौ शिरश्रैव प्रदृश्यते । तस्मिन्‌ काले प्रदातव्या प्रयत्नेनान्तरात्मना

गर्भिणी गाय प्रसव करत असताना वासराचे फक्त मुख आणि दोन पायच बाहेर दिसत असतील, त्याच वेळी अंतःकरण शुद्ध ठेवून प्रयत्नपूर्वक त्या गायीचे दान करावे।

Verse 70

अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्‌ योन्यां प्रदृश्यते । तावत्‌ गौ पृथिवी ज्ञेया यावद्‌ गर्भ न मुडचति

प्रसवकाळी वासरू जणू आकाशात लटकलेले दिसत असेपर्यंत आणि गाय गर्भ पूर्णपणे वेगळा करून सोडत नाही तोपर्यंत, त्या गायीला पृथ्वीस्वरूपच मानावे।

Verse 71

यावन्ति तस्या रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर । तावद्‌ युगसहस््राणि स्वर्गलोके महीयते

हे युधिष्ठिर! त्या गायीच्या व वासराच्या अंगावर जितके रोएँ आहेत, तितक्या हजार युगांपर्यंत दाता स्वर्गलोकात सन्मानाने प्रतिष्ठित राहतो।

Verse 72

सुवर्णनासां यः कृत्वा सुखुरां कृष्णधेनुकाम्‌ । तिलै: प्रच्छादितां दद्यात्‌ सर्वरत्नैरलंकृताम्‌

हे भारत! जो सोन्याचे नासिका-भूषण घालून, सुंदर चांदीच्या खुरांनी शोभवून, सर्व प्रकारच्या रत्नांनी अलंकृत करून, तिळांनी प्रच्छादित अशी काळी गाय दान करतो; आणि जो ती प्राप्त करून पुन्हा दुसऱ्या श्रेष्ठ पुरुषाला अर्पण करतो—तो सर्वोत्तम फलाचा भागी होतो।

Verse 73

प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे । फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत

हे भारत! जो दान स्वीकारून ते पुन्हा एखाद्या साधु‑योग्य श्रेष्ठ पुरुषाला अर्पण करतो, तो ‘फळांचे फळ’—म्हणजेच सर्वोच्च पुण्य—भोगतो.

Verse 74

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । चतुरन्ता भवेद्‌ दत्ता पृथिवी नात्र संशय:,उस गौके दानसे समुद्र, गुफा, पर्वत, वन और काननोंसहित चारों दिशाओंकी भूमिके दानका पुण्य प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है

त्या गौ‑दानाने समुद्र, गुहा, पर्वत, वन व काननांसह चार दिशांनी सीमित संपूर्ण पृथ्वी दान केल्याचे पुण्य मिळते—यात संशय नाही.

Verse 75

अन्तर्जानुशयो यस्तु भुड्क्ते संसक्तभाजन: । यो द्विज: शब्दरहितं स क्षमस्तारणाय वै

जो द्विज हात गुडघ्यांच्या आत आवरून, मौन ठेवून, पात्रावर एकाग्र होऊन भोजन करतो—तो स्वतःला आणि इतरांनाही तारण्यास समर्थ होतो.

Verse 76

अपानपा न गदितास्तथान्ये ये द्विजातय: । जपन्ति संहितां सम्यक ते नित्यं तारणक्षमा:

जे द्विज आणि इतरही अनुचित वचन बोलत नाहीत व संहितेचा विधिपूर्वक जप करतात, ते सदैव (स्वतःला व इतरांना) तारण्यास समर्थ असतात.

Verse 77

जो मदिरा नहीं पीते, जिनपर किसी प्रकारका दोष नहीं लगाया गया है तथा जो अन्य द्विज विधिपूर्वक वेदोंकी संहिताका पाठ करते हैं, वे सदा दूसरोंको तारनेमें समर्थ होते हैं ७६ ।।

जे मद्यपान करत नाहीत, ज्यांच्यावर कोणताही दोषारोप नाही, आणि इतर द्विज जे विधिपूर्वक वेद‑संहितांचे पठण करतात—ते सदैव इतरांना तारण्यास समर्थ असतात. यज्ञातील हव्य असो वा श्राद्धातील कव्य—जे काही आहे त्याचा अधिकारी श्रोत्रिय ब्राह्मणच. योग्य श्रोत्रियाला दिलेले दान प्रज्वलित अग्नीत दिलेल्या आहुतीसारखे फलदायी ठरते.

Verse 78

मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा: शस्त्रयोधिन: । निहन्युर्मन्युना विप्रा वजपाणिरिवासुरान्‌

ब्राह्मणांचे शस्त्र म्हणजे त्यांचा क्रोध; ब्राह्मण लोखंडी शस्त्रांनी लढणारे योद्धे नाहीत. जसा हातात वज्र धारण केलेला इंद्र असुरांचा संहार करतो, तसा ब्राह्मण धर्मयुक्त क्रोधाने अपराध्याचा नाश करतो.

Verse 79

धर्मश्रितेयं तु कथा कथितेयं तवानघ । या श्र॒ुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिन:,निष्पाप युधिष्ठिर! यह मैंने धर्मयुक्त कथा कही है। इसे सुनकर नैमिषारण्यनिवासी मुनि बड़े प्रसन्न हुए थे

हे निष्पाप! ही कथा मी तुला धर्मावर आधारलेली सांगितली आहे. ती ऐकून नैमिषारण्यात वास करणारे मुनी अत्यंत प्रसन्न झाले होते.

Verse 80

वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च । श्रुत्वेमां तु कथां राजन्‌ न भवन्तीह मानवा:,राजन्‌! इस कथाको सुनकर मनुष्य शोक, भय, क्रोध और पापसे रहित हो फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेते हैं

राजन्! ही कथा ऐकून मनुष्य शोक, भय, क्रोध आणि पाप यांपासून मुक्त होतो; आणि मग या लोकात त्याचा पुनर्जन्म होत नाही.

Verse 81

युधिछिर उवाच कि तच्छौचं भवेद्‌ येन विप्र: शुद्ध: सदा भवेद्‌ | तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतां वर

युधिष्ठिर म्हणाला—हे महाप्राज्ञ, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ महर्षे! असे कोणते शौच आहे ज्यामुळे ब्राह्मण सदैव शुद्ध राहतो? ते मला ऐकायचे आहे.

Verse 82

मार्कण्डेय उदाच वाक्‌शौचं कर्मशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम्‌ | त्रिभि: शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशय:

मार्कण्डेय म्हणाले—राजन्! शौच तीन प्रकारचे आहे—वाक्शौच (वाणीची पवित्रता), कर्मशौच (कर्माची पवित्रता) आणि जलात्मक शौच (जलाने होणारी देहशुद्धी). जो या तिन्ही शौचांनी युक्त आहे, तो स्वर्गाचा अधिकारी होतो; यात संशय नाही.

Verse 83

सायं प्रातश्न संध्यां यो ब्राह्मणो5भ्युपसेवते । प्रजपन्‌ पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम्‌

जो ब्राह्मण प्रातः व सायंकाळी—दोन्ही संध्याकाळी विधिपूर्वक संध्योपासना करतो आणि वेदमाता, पावन देवी गायत्रीचा जप करतो, तो तिच्या कृपेने परम पवित्र व निष्पाप होतो. तो समुद्रपर्यंतची सारी पृथ्वी दान म्हणून स्वीकारली तरीही कोणत्याही संकटात पडत नाही.

Verse 84

स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिष: । न सीदेत्‌ प्रतिगृह्लानो महीमपि ससागराम्‌

त्या दिव्य देवीने (गायत्रीने) पावन केलेला ब्राह्मण पापरहित होतो. तो समुद्रपर्यंतची सारी पृथ्वी दान म्हणून स्वीकारली तरीही दुःख वा संकटात पडत नाही—कारण शुचिव्रताने वागणाऱ्यासाठी देवी गायत्रीची पावनशक्ती अत्यंत महान आहे.

Verse 85

ये चास्य दारुणा: केचिद्‌ ग्रहा: सूर्यादयो दिवि | ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवा: शिवतरा: सदा

आकाशातील सूर्य इत्यादी जे ग्रह त्याच्यासाठी भयंकर ठरले असते, तेही गायत्री-जपाच्या प्रभावाने त्याच्यासाठी सदैव सौम्य, सुखद आणि परम मंगलकारी होतात.

Verse 86

सर्वे नानुगतं चैनं दारुणा: पिशिताशना: । घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम्‌,भयंकर रूप और विशाल शरीरवाले, समस्त क्रूरकर्मा, मांसभक्षी राक्षस भी गायत्रीजपपरायण उस श्रेष्ठ द्विजपर आक्रमण नहीं कर सकते

भयंकर रूप व विशाल देह असलेले, क्रूरकर्मा, मांसभक्षी सर्व राक्षसही गायत्री-जपात परायण त्या श्रेष्ठ द्विजावर हल्ला करू शकत नाहीत.

Verse 87

नाध्यापनाद्‌ याजनाद्‌ वा अन्यस्माद्‌ वा प्रतिग्रहात्‌ | दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निसमा द्विजा:

ब्राह्मणांना अध्यापन, याजन (यज्ञ करविणे) किंवा अन्य विधिपूर्वक दान-ग्रहण यांमुळे दोष लागत नाही. संध्योपासनेत रत असे द्विज प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी व पावन असतात; म्हणून जीविकेच्या धर्मकर्मांनी ते मलिन होत नाहीत.

Verse 88

दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृता: संस्कृतास्तथा । ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ञा इवाग्नय:

ब्राह्मण वेदात अल्पज्ञ असोत वा सुज्ञ, सदाचाराने संस्कृत असोत वा सामान्य जनांसारखे असंस्कृत भासत असोत—त्यांचा अवमान करू नये; कारण ते राखेखाली दडलेल्या अग्नीप्रमाणे आहेत.

Verse 89

यथा श्मशाने दीप्तौजा: पावको नैव दुष्यति । एवं विद्वानविद्दान्‌ वा ब्राह्मणो दैवतं महत्‌

जशी श्मशानातही प्रज्वलित अग्नी दूषित होत नाही, तशीच ब्राह्मण विद्वान असो वा अविद्वान—त्याला महान् देवतास्वरूपच मानावे.

Verse 90

प्राकारैश्न पुरद्वारैः प्रासादैश्व पृथग्विधै: । नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमै:

तटबंदी, नगरद्वारे आणि नानाविध प्रासाद यांमुळेच नगर शोभत नाही; श्रेष्ठ ब्राह्मणांशिवाय नगराला खरी शोभा येत नाही.

Verse 91

वेदाढ्या वृत्तसम्पन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विन: । यत्र तिष्ठन्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नूप,राजन! वेदज्ञ, सदाचारी, ज्ञानी और तपस्वी ब्राह्मण जहाँ निवास करते हों, उसीका नाम नगर है

हे नूपराजा! जिथे वेदसमृद्ध, सदाचारी, ज्ञानी आणि तपस्वी विप्र निवास करतात, त्यालाच खरे ‘नगर’ म्हणतात.

Verse 92

व्रजे वाप्यथवारण्ये यत्र सन्ति बहुश्रुता: । तत्‌ तन्नगरमित्याहु: पार्थ तीर्थ च तद्‌ भवेत्‌

हे कुंतीनंदन पार्था! व्रज असो वा अरण्य—जिथे बहुश्रुत विद्वान राहतात, त्या त्या स्थळाला ‘नगर’ म्हणतात; आणि तेच स्थळ तीर्थही ठरते.

Verse 93

रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम्‌ । अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात्‌ प्रमुच्यते

प्रजेचे रक्षण करणाऱ्या राजाजवळ आणि तपस्वी ब्राह्मणाजवळ जाऊन जो विधिपूर्वक सेवा-पूजा करतो, तो तत्काळ पापातून मुक्त होतो.

Verse 94

पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम्‌ । सद्धिः सम्भाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधै:

पुण्य तीर्थांत स्नान, पवित्र मंत्रांचे कीर्तन आणि सत्पुरुषांशी आदरपूर्वक संभाषण—हे सर्व बुधांनी श्रेष्ठ म्हणून प्रशंसिले आहे.

Verse 95

साधुसज्भरमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा | पवित्रीकृतमात्मानं सन्‍्तो मन्यन्ति नित्यश:,सत्संगसे पवित्र किये हुए वाणीके सुन्दर सम्भाषणरूप जलसे अभिकषिक्त श्रेष्ठ पुरुष अपनेको सदा पवित्र हुआ मानते हैं

सत्संगाने पवित्र झालेल्या, कलुषरहित आणि सुभाषितरूप जलासारख्या वाणीने अभिषिक्त होऊन सज्जन पुरुष स्वतःला नित्य पवित्र मानतात.

Verse 96

त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारो5थ मुण्डनम्‌ । वल्कलाजिनसंचवेष्ट ब्रतचर्याभिषेचनम्‌

त्रिदंड धारण करणे, मौन पाळणे, जटांचा भार वाहणे किंवा मुंडन करणे, वल्कल व मृगचर्म परिधान करणे, व्रतचर्या व स्नान—हे सर्व बाह्य आचरण आहे.

Verse 97

अग्निहोत्रं वने वास: शरीरपरिशोषणम्‌ | सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मल:

अग्निहोत्र करणे, वनात वास करणे आणि शरीर शोषून घेणे—भाव निर्मळ नसेल तर हे सर्व व्यर्थ ठरते.

Verse 98

न दुष्करमनाशि त्वं सुकरं हाशनं विना । विशुद्धि चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम्‌

युधिष्ठिर म्हणाला—जो अन्न ग्रहण करत नाही, त्याच्यासाठी काहीही दुष्कर राहत नाही; जे सामान्यतः कठीण असते तेही अशनाविना सुलभ होते. आणि अशा संयमाने नेत्रादि सहा इंद्रिये शुद्ध होऊन वश होतात.

Verse 99

ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभि: । ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम्‌

युधिष्ठिर म्हणाला—जे मन, वाणी, कर्म आणि बुद्धी यांद्वारे पाप करत नाहीत, तेच महात्मे खरे तपस्वी होत. केवळ शरीर शुष्क करणे हेच तप नव्हे.

Verse 100

न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोडविकल्मष: । हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तप: स्मृतम्‌

युधिष्ठिर म्हणाला—ज्याने व्रत-उपवासांनी देह बाह्यतः शुद्ध केला आणि नानाविध पापकर्मांपासूनही दूर राहिला, पण आपल्या नातलगांबद्दल ज्याच्या अंतःकरणात दया नाही—त्याची ती कठोरता हिंसा ठरून त्याचे तप नष्ट करते. केवळ अन्नत्यागालाच तप म्हणत नाहीत.

Verse 101

तिष्ठन्‌ गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृत: । यावज्जीवं दयावांश्व सर्वपापै: प्रमुच्यते

जो निरंतर घरी राहूनही पवित्र भावाने वागतो, सद्गुणांनी अलंकृत असतो आणि आयुष्यभर सर्व प्राण्यांवर दया ठेवतो—त्याला मुनि समजावे; तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 102

न हि पापानि कर्माणि शुद्धयबन्त्यनशनादिभि: । सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपन:

युधिष्ठिर म्हणाला—पापकर्मे केवळ उपवास इत्यादींनी शुद्ध होत नाहीत. जो मांस व रक्ताने लिप्त आहे, तो उपवासाने फक्त क्षीण होत जातो.

Verse 103

भोजन छोड़ने आदिसे पापकर्मोंका शोधन हो जाता हो, ऐसी बात नहीं है। हाँ, भोजन त्याग देनेसे यह रक्त-मांससे लिपा हुआ शरीर अवश्य क्षीण हो जाता है ।।

युधिष्ठिर म्हणाला— केवळ अन्नत्याग केल्याने पापकर्मांचे शोधन होते—असे नाही. अन्न सोडल्याने रक्त-मांसाने लिप्त हा देह मात्र नक्कीच क्षीण होतो. शास्त्रांनी ज्यांचे विधान केलेले नाही अशी कर्मे केल्यास हाताशी येतो तो फक्त क्लेश; त्याने पाप नष्ट होत नाही. आणि जो भावशून्य—म्हणजे श्रद्धा व शुद्ध हेतूविना—असतो, त्याच्या कर्मांना अग्निहोत्रादी पवित्र विधीही जाळू शकत नाहीत.

Verse 104

पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुद्धयन्त्यमशनानि च । न मूलफलभभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात्‌

युधिष्ठिर म्हणाला— पुण्याच्या प्रभावानेच मनुष्य खऱ्या अर्थाने प्रव्रज्या (संन्यास) स्वीकारतात, आणि उपवासही पुण्यामुळे—म्हणजे निष्काम भावामुळे—शुद्धीकारक ठरतो. केवळ फळ-मूळ खाण्याने, केवळ मौन पाळण्याने किंवा ‘वायुभक्षणा’ने शुद्धी होत नाही. अंतःशुद्धी व निष्काम संकल्प नसता बाह्य तप आपोआप पवित्र करत नाही.

Verse 105

शिरसो मुण्डनाद्‌ वापि न स्थानकुटिकासनात्‌ । न जटाधारणाद्‌ू वापि न तु स्थण्डिलशय्यया

युधिष्ठिर म्हणाला— डोके मुंडन केल्याने नाही, एका ठिकाणी कुटी बांधून राहिल्याने नाही, जटा धारण केल्याने नाही, आणि उघड्या जमिनीवर झोपल्यानेही नाही—मनुष्य शुद्ध होत नाही. अंतःशुद्धीतून उत्पन्न झालेल्या पुण्यबळानेच उत्तम गती मिळते.

Verse 106

नित्यं हनशनादू्‌ वापि नाग्निशुश्रूषणादपि । न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि

युधिष्ठिर म्हणाला— नित्य उपवास केल्यानेही नाही, अग्नीची सेवा केल्यानेही नाही, पाण्यात प्रवेश (स्नान/डुबकी) केल्यानेही नाही, आणि जमिनीवर झोपल्यानेही नाही—मनुष्य शुद्ध होत नाही. अंतःपुण्य व निष्काम भाव नसलेली बाह्य तपश्चर्या आपोआप शोधन करत नाही.

Verse 107

ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च । व्याधयश्र प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम्‌,तत्त्वज्ञान या सत्कर्मसे ही जरा, मृत्यु तथा रोगोंका नाश होता है और उत्तम पद (मुक्ति)-की प्राप्ति होती है

युधिष्ठिर म्हणाला— तत्त्वज्ञानाने किंवा सत्कर्मानेच जरा, मृत्यू आणि रोग नष्ट होतात; आणि उत्तम पद (मोक्ष) प्राप्त होते.

Verse 108

बीजानि हाग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैरनत्मा संयुज्यते पुन:

जसे अग्निदग्ध बीज पुन्हा उगवत नाहीत, तसेच ज्ञानाने अविद्या इत्यादी क्लेश दग्ध होऊन नष्ट झाल्यावर अनात्मा (मन-देह-समूह) त्यांच्याशी पुन्हा संयोग पावत नाही.

Verse 109

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्योपमानि च । विनश्यन्ति न संदेह: फेनानीव महार्णवे

जे आत्म्याने वंचित आहेत, ते काष्ठ-भिंतीसारखे निःसार; निःसंशय नष्ट होतात—महासागरातील फेनासारखे विलीन होतात.

Verse 110

जीवात्मासे परित्यक्त होनेपर सारे शरीर काठ और दीवारकी भाँति जडवत्‌ होकर महासागरमें उठे हुए फेनोंकी तरह नष्ट हो जाते हैं, इसमें संशय नहीं है ।।

जीवात्मा निघून गेल्यावर देह काठ व भिंतीसारखा जड होतो आणि महासागरातील फेनासारखा नष्ट होतो—यात संशय नाही. पण जर एक किंवा अर्ध्या श्लोकानेही सर्व भूतांच्या हृदय-गुहेत वास करणाऱ्या परमात्म्याचे ज्ञान झाले, तर त्याच्यासाठी शास्त्रांचे विस्तृत अध्ययन करण्याचा प्रयोजन पूर्ण होते.

Verse 111

द्वयक्षरादभिसंधाय केचिच्छलोकपदाड्कितै: । शतैरन्यै: सहसैश्न प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्‌

काही जण केवळ दोन अक्षरांच्या उच्चारावर मन एकाग्र करून परम तत्त्व जाणतात; तर काही श्लोक-पदांनी अंकित शेकडो-हजारो शास्त्रवाक्यांद्वारे परमात्म्याचे स्वरूप समजतात. जसेही असो—दृढ बोध, अंतःप्रत्यय हेच मोक्षाचे लक्षण आहे.

Verse 112

नायं लोको<स्ति न परो न सुखं संशयात्मन: । ऊचुर्ज्ञनिविदो वृद्धा: प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्‌

ज्याचे मन संशयाने भरले आहे, त्याच्यासाठी न हा लोक, न परलोक, न सुख. वृद्ध व ज्ञानी पुरुष म्हणतात—दृढ अंतःप्रत्यय हेच मोक्षाचे लक्षण आहे.

Verse 113

विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम्‌ । उद्विजेत्‌ स तु वेदेभ्यो दावाग्नेरिव मानव:

मनुष्य जेव्हा वेदांचा खरा अर्थ आणि प्रयोजन पूर्णपणे जाणतो, तेव्हा तो वेदज्ञ केवळ कर्मविधायक वेदभागांपासून जसा माणूस दावानलापासून दूर होतो तसा निवृत्त होतो।

Verse 114

शुष्क॑ तर्क परित्यज्य आश्रयस्व श्रुति स्मृतिम्‌ एकाक्षराभिसम्बद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि । बुद्धिर्न तस्य सिद्धयेत साधनस्य विपर्ययात्‌

कोरडा तर्क सोडून श्रुती-स्मृतीचा आश्रय घे. जर एकाक्षर ‘ॐ’शी संबद्ध परमतत्त्व युक्तिपूर्वक व निःसंदिग्धपणे जाणून घ्यायचे असेल, तर जाण—योग्य साधन न घेतल्यास बुद्धी त्या तत्त्वाचा निश्चय करू शकत नाही।

Verse 115

वेदपूर्व वेदितव्यं प्रयत्नात्‌ तत्‌ वै वेदस्तस्य वेद: शरीरम्‌ । वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धौ क्लीबस्त्वात्मा ततू स वेद्यस्य वेद्यम्‌

जे वेदाधिष्ठित आहे ते प्रयत्नाने जाणावे—तेच खरे ‘वेद’ होय. जो खरोखर जाणतो त्याच्यासाठी वेदच ज्ञानाचे शरीर (आधार) होतो. त्याचे तत्त्व संक्षेप-साररूपाने ग्रहण केल्यावरच प्रकट होते; पण आत्मा अंतःकरणात दुर्बल व धूसर झाला तर जे जाणण्याजोगे आहे तेही केवळ ‘ज्ञेय’ म्हणूनच उरते—अनुभवसिद्ध होत नाही।

Verse 116

इसलिये जाननेयोग्य परमात्मतत्त्वका ज्ञान वेदोंके द्वारा ही यत्नपूर्वक प्राप्त करना चाहिये; क्योंकि वह परमात्मतत्त्व वेदस्वरूप है। वेद उसका शरीर है। उस परमात्मतत्त्वको सहजभावसे प्राप्त करानेमें वेद हेतु है। यह जीवात्मा स्वयं समर्थ नहीं है; क्योंकि वह तत्त्व वेद्यका भी वेद्य है

म्हणून जाणण्याजोग्या परमत्मतत्त्वाचे ज्ञान प्रयत्नपूर्वक केवळ वेदांद्वारेच मिळवावे; कारण ते परमतत्त्व वेदस्वरूप आहे आणि वेद त्याचे शरीर आहेत—त्याच्या सहज प्राप्तीचे साधन आहेत. जीवात्मा स्वतःच्या बळावर समर्थ नाही; कारण ते तत्त्व अतिगहन आहे—ज्ञेयाचेही ज्ञेय. वेद देवतांचे आयुष्य तसेच कर्मांचे आशीर्वाद व फळेही सांगतात; त्यानुसारच प्रत्येक युगात जगात देहधार्यांचा प्रभाव व भाग्य फलित होते।

Verse 117

इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्‌ परिवर्जयेत्‌ । तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम्‌

म्हणून इंद्रियांची शुद्धी झाल्यावर मनुष्याने हे विषयभोग टाकून द्यावेत. इंद्रिये निर्मळ होऊन संयमित झाल्यावर जे ‘अनशन’—म्हणजे विषयांचे अग्रहण—होते, तेच दिव्य आहे।

Verse 118

तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते | ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षय:

तपस्येने स्वर्गगमन प्राप्त होते; दानाने भोगांची प्राप्ती होते. ज्ञानाने मोक्ष मिळतो—हे जाणावे; आणि तीर्थस्नानाने पापांचा क्षय होतो.

Verse 119

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशा: । भगवन्‌ श्रोतुमिच्छामि प्रधानविधिमुत्तमम्‌

वैशम्पायन म्हणाले—हे राजेंद्र! असे सांगितल्यावर महायशस्वी युधिष्ठिर म्हणाला—‘भगवन्! आता मला दानविधीची प्रधान व उत्तम पद्धत ऐकावयाची आहे.’

Verse 120

मार्कण्डेय उवाच यत्‌ त्वमिच्छसि राजेन्द्र दानधर्म युधिष्ठिर । इष्ट चेद॑ं सदा महूं राजन्‌ गौरवतस्तथा

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र युधिष्ठिर! तू माझ्याकडून जो दानधर्म ऐकू इच्छितोस, तो आपल्या गौरवामुळे व मान्यतेमुळे मला सदैव प्रिय आहे, हे राजन्.

Verse 121

शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च । छायायां करिण: श्राद्ध तत्‌ कर्णपरिवीजिते । दश कल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिछ्िर

श्रुती-स्मृतींमध्ये सांगितलेली दानाची रहस्ये ऐक. हे युधिष्ठिर! हत्तीच्या छायेत—जिथे त्याच्या कानांच्या हालचालींमुळे वाऱ्यासारखे झुलणे जाणवते—तेथे केलेले श्राद्ध येथे दहा कल्पायुतांपर्यंत क्षीण होत नाही.

Verse 122

जीवनाय समाक्तलिन्नं वसु दत्त्वा महीयते । वैश्यं तु वासयेद्‌ यस्तु सर्वयज्ञै: स इष्टवान्‌

जो दुसऱ्याच्या जीवननिर्वाहासाठी धन देतो, तो सन्मानित होतो. आणि जो वैश्याला निवास व आधार देतो, तो जणू सर्व यज्ञ केलेला मानला जातो.

Verse 123

जो जीविकाके लिये राँधा हुआ अन्नका दान करता है, वह स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। जो आश्रयकी खोज करनेवाले राहगीर-अतिथिको ठहरनेके लिये जगह दे वह सम्पूर्ण यज्ञोंका अनुष्ठान पूर्ण कर लेता है ।।

मार्कण्डेय म्हणाले— जो उपजीविकेसाठी शिजवलेले अन्न दान करतो, तो स्वर्गलोकी दृढ प्रतिष्ठा प्राप्त करतो. आणि जो आश्रय शोधणाऱ्या पथिक-अतिथीस निवासस्थान देतो, तो जणू सर्व यज्ञांचे अनुष्ठान पूर्ण करतो. जशी मोठ्या भाराने भरलेली नौका प्रतिकूल प्रवाहातही पुढे नेली जाते, तसा हा पुरुष अतिथ्य व अन्नदानाच्या पुण्यबलाने महापापांपासून मुक्त होतो॥

Verse 124

विप्लवे विप्रदत्तानि दधिमस्त्वक्षयाणि च । पूर्वकी ओर बहनेवाली नदीका प्रवाह जहाँ पश्चिमकी ओर मुड़ गया हो

मार्कण्डेय म्हणाले— उथळपुथळीच्या काळातही ब्राह्मणांना दिलेले दही, ताक इत्यादी दान अक्षय पुण्य देणारे सांगितले आहे. जिथे पूर्वेकडे वाहणारा नदीप्रवाह पश्चिमेकडे वळतो, ते ‘प्रतिस्रोत’ तीर्थ मानले जाते; तेथे उत्तम अश्वांचे दान अक्षय पुण्य देते. अन्नासाठी भटकणाऱ्या अतिथिरूपी इंद्राला भोजनाने तृप्त केल्यास तेही अक्षय पुण्याचे कारण ठरते. नद्यांच्या महान प्रवाहात ग्रहणकाळी ब्राह्मणांना दिलेले दधिमंड व पूर्वोक्त दान अक्षय पुण्य देतात; आणि तेथे स्नान करणारा पुरुष महापापांपासून मुक्त होतो. पर्वकाळी दिलेले दान द्विगुण, ऋतु-आरंभी दिलेले दान दशगुण पुण्यदायक; उत्तरायण-दक्षिणायन आरंभ, विषुवयोग, मिथुन-कन्या-धनु-मीन संक्रांती आणि चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी दिलेले दान अक्षय मानले आहे॥

Verse 125

अयने विषुवे चैव षडशीतिमुखेषु च । चन्द्रसूयोपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते

मार्कण्डेय म्हणाले— अयनारंभ (उत्तरायण-दक्षिणायन), विषुवयोग, षडशीतिमुख तसेच चंद्रग्रहण व सूर्यग्रहणाच्या दिवशी दिलेले दान अक्षय मानले जाते. पर्वकाळी दान द्विगुण, ऋतु-आरंभी दान दशगुण पुण्यदायक; उत्तरायण वा दक्षिणायन आरंभ, विषुवयोग, मिथुन-कन्या-धनु-मीन संक्रांती आणि चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी दिलेले दान अक्षय म्हणतात॥

Verse 126

ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं शतगुणमृत्वयनादिदषु ध्रुवम्‌ । भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो- विंषुवति चाक्षयमश्लुते फलम्‌

मार्कण्डेय म्हणाले— ऋतु-आरंभी दिलेले दान दशगुण पुण्य देते; अयन इत्यादी पवित्र संधिकाळी दिलेले दान निश्चयाने शतगुण फल देते. राहूच्या दिवशी—म्हणजे ग्रहणदिनी—दिलेल्या दानाचे फल सहस्रगुण होते; आणि विषुवयोगात केलेले दान अक्षय फल देणारे ठरते॥

Verse 127

नाभूमिदो भूमिमश्राति राजन्‌ नायानदो यानमारुह्य याति । यान्‌ यान्‌ कामानू ब्राह्मुणे भ्यो ददाति तांसतान्‌ कामान्‌ जायमान: स भुड्क्ते

मार्कण्डेय म्हणाले— राजन्! ज्याने भूमिदान केले नाही, तो परलोकात पृथ्वीचा उपभोग घेऊ शकत नाही; आणि ज्याने वाहनदान केले नाही, तो तेथे वाहनावर आरूढ होऊन जाऊ शकत नाही. या जन्मी मनुष्य ब्राह्मणांना ज्या-ज्या काम्य वस्तू दान करतो, पुढील जन्मी तो त्या-त्या भोगांचा उपभोग घेतो॥

Verse 128

अग्नेरपत्यं प्रथम सुवर्ण भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च॒ गाव: । लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काज्चनं गाश्न महीं च दद्यात्‌

मार्कण्डेय म्हणाले—सुवर्ण हे अग्नीचे प्रथम अपत्य सांगितले आहे; पृथ्वी वैष्णवी (विष्णूची) आहे आणि गायी सूर्याच्या कन्या मानल्या जातात. म्हणून जो सुवर्ण, गायी आणि भूमी दान करतो, त्याने जणू तीनही लोक दान केले असे होते.

Verse 129

सुवर्ण अग्निकी प्रथम संतान है। भूमि भगवान्‌ विष्णुकी पत्नी है तथा गौएँ भगवान्‌ सूर्यकी कन्याएँ हैं, अतः जो कोई सुवर्ण, गौ और पृथ्वीका दान करता है, उसके द्वारा तीनों लोकोंका दान सम्पन्न हो जाता है ।।

मार्कण्डेय म्हणाले—सुवर्ण हे अग्नीचे प्रथम संतती आहे; भूमी ही भगवान् विष्णूची सहधर्मिणी आहे आणि गायी भगवान् सूर्याच्या कन्या आहेत. म्हणून जो सुवर्ण, गायी आणि पृथ्वी दान करतो, त्याने जणू त्रिलोकीचे दान केले असे मानले जाते. खरे तर त्रिलोकीत दानापेक्षा अधिक शाश्वत पुण्य देणारे कर्म कधीच झाले नाही—आता तरी कसे होईल? म्हणूनच विवेकी पुरुष दानालाच सर्वश्रेष्ठ पुण्यकर्म म्हणतात.

Verse 199

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपवके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें इन्द्रहुम्नोपाख्यानविषयक एक सौ निन्‍यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेय-समास्यापर्वात इन्द्रद्युम्नोपाख्यानविषयक एकशे नव्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 200

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि दानमाहात्म्ये द्विशततमो<5ध्याय:

इति श्रीमहाभारताच्या वनपर्वात, मार्कण्डेय-समास्यापर्वातील दानमाहात्म्यविषयक द्विशततम अध्याय समाप्त झाला.

Verse 233

प्रयच्छन्ति तु ये राजन्‌ नोपसर्पन्ति ते समम्‌ | इसलिये तुम सभी उपायोंसे अतिथियोंको भोजन देनेका प्रयत्न करो। राजन्‌! जो लोग अतिथिको चरण धोनेके लिये जल

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्, जे अतिथींना देतात ते न देणाऱ्यांसारखीच गती प्राप्त करत नाहीत. म्हणून सर्व उपायांनी अतिथींना भोजन देण्याचा प्रयत्न कर. राजन्! जे अतिथीस पाय धुण्यासाठी पाणी, पायांना चोळण्यासाठी तेल, प्रकाशासाठी दीप, भोजनासाठी अन्न आणि निवासासाठी स्थान देतात, ते कधीही यमलोकात जात नाहीत.

Verse 296

न तारयति दातार ब्राह्मणं नैव नैव तु । एक गौ एक ही ब्राह्मणको देनी चाहिये; बहुतोंको कभी नहीं (क्योंकि एक ही गौ यदि बहुतोंको दी गयी

मार्कण्डेय म्हणाले—असे दान दात्याला किंवा ब्राह्मण ग्राहीताला पार लावत नाही; मुळीच नाही. एक गाय एका ब्राह्मणालाच द्यावी, अनेकांना नाही; कारण दान दिलेली गाय विकली गेली आणि तिची किंमत वाटून घेतली, तर दानाची पवित्रता नष्ट होते. दानाची गाय विकल्यास दात्याच्या तीन पिढ्यांना हानी होते; ती न दात्याला तारते, न ब्राह्मणाला।

Verse 303

सुवर्णानां शतं तेन दत्त भवति शाश्वतम्‌ । जो उत्तम वर्णवाले विशुद्ध ब्राह्मणको सुवर्ण-दान करता है उसे निरन्तर सौ स्वर्णमुद्राओंके दानका फल प्राप्त होता है

मार्कण्डेय म्हणाले—त्या कर्माने शंभर सुवर्णांचे दान शाश्वत ठरते. जो उत्तम गुणांनी युक्त, विशुद्ध ब्राह्मणाला सुवर्णदान करतो, त्याला निरंतर शंभर सुवर्णमुद्रांच्या दानासमान फल प्राप्त होते।

Verse 316

स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोक॑ च गच्छति । जो लोग कंधेपर जुआ उठानेमें समर्थ बलवान बैल ब्राह्मणोंको दान करते हैं, वे दुःख और संकटोंसे पार होकर स्वर्गलोकमें जाते हैं

मार्कण्डेय म्हणाले—तो दुर्गम संकटे पार करून स्वर्गलोकास जातो. जे जूआ खांद्यावर उचलण्यास समर्थ असे बलवान बैल ब्राह्मणांना दान करतात, ते दुःख व आपत्ती ओलांडून स्वर्ग प्राप्त करतात।

Verse 326

दातारं हानुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाज्छिता: । जो दिद्वान्‌ ब्राह्मणको भूमिदान करता है, उस दाताके पास सभी मनोवाजञ्छित भोग स्वतः आ जाते हैं

मार्कण्डेय म्हणाले—दात्याच्या मागे सर्व अभिलषित कामना चालत येतात. जो ज्ञानी ब्राह्मणाला भूमिदान करतो, त्याच्याकडे सर्व मनोवांछित भोग-समृद्धी आपोआप येते।

Verse 343

अन्नदातृसम: सो<पि कीर््यते नात्र संशय: । यदि कोई रास्तेके थके-माँदे

मार्कण्डेय म्हणाले—तोही अन्नदात्याच्या समानच कीर्तिला जातो; यात संशय नाही. रस्त्याने थकलेला, कृश, धुळीने माखलेल्या पायांचा, भूक-तहानाने व्याकुळ पथिक जर विचारेल—“इथे अन्न देणारा कोणी आहे का?” तेव्हा जो विद्वान त्याला जिथे अन्न मिळेल ते ठिकाण सांगतो, तोही अन्नदात्याच्या तुल्य मानला जातो।

Verse 353

न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रमिह विद्यते । अतः युधिष्ठिर! तुम सारे दानोंको छोड़कर केवल अन्नदान करते रहो। इस संसारमें अन्नदानके समान विचित्र एवं पुण्यदायक दूसरा कोई दान नहीं है

मार्कण्डेय म्हणाले—या जगात यासारखे अद्भुत पुण्यफळ दुसरे नाही. म्हणून, हे युधिष्ठिरा! इतर सर्व दाने बाजूला ठेवून केवळ अन्नदानाचा नित्य अभ्यास कर. मनुष्यजीवनात अन्नदानासारखे दान नाही—त्याचे फल आश्चर्यकारक आणि पुण्यवर्धक आहे.

Verse 366

स तेन कर्मणा$5प्रोति प्रजापतिसलोकताम्‌ | जो अपनी शक्तिके अनुसार अच्छे ढंगसे तैयार किया हुआ भोजन ब्राह्मणोंको अर्पित करता है वह उस पुण्यकर्मके प्रभावसे प्रजापतिके लोकमें जाता है

मार्कण्डेय म्हणाले—त्या पुण्यकर्माच्या प्रभावाने तो प्रजापतीच्या लोकात वास प्राप्त करतो. जो आपल्या शक्तीनुसार उत्तम रीतीने तयार केलेले भोजन ब्राह्मणांना अर्पण करतो, तो त्या पुण्याच्या बळावर प्रजापतीलोकास जातो.

Verse 4736

विश्रमेद्‌ यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है

वैशंपायन म्हणाले—तो असा प्रदेश आहे की मार्गाने कष्टलेला व थकलेला पुरुष तेथे विसावा घ्यावा असे वाटेल. पण तेथे पाणी नाही—आकाशासारखा शून्य, विस्तीर्ण अवकाशच आहे. तो पाहायला भयानक आणि पार करायला दुर्गम; ना वृक्षांची सावली, ना पाणी, ना असा ठाव की पथश्रांत प्राणी क्षणभरही विसावू शकेल.

Verse 5636

अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका हानामया: । जो लोग छठी राततक उपवास करते हैं

वैशंपायन म्हणाले—जो मध्ये अन्न ग्रहण करत नाही, त्याला हानी व रोगरहित लोक प्राप्त होतात. जे सहाव्या रात्रीपर्यंत उपवास करतात, ते मोरजोडलेल्या विमानांनी जातात. हे पांडुनंदना! जे एकदा भोजन करून त्याच्यावरच तीन रात्री काढतात आणि मध्ये काहीही खात नाहीत, त्यांना रोग-शोकविरहित पुण्यलोक प्राप्त होतात.

Verse 9836

विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करकरं मन: । राजेन्द्र! चक्षु आदि इन्द्रियोंके आहारको छोड़ देना कठिन नहीं है; क्योंकि इन्द्रियोंके छहों विषयोंका उपभोग न करनेसे वह अपने-आप सुगमतासे हो जाता है

युधिष्ठिर म्हणाले—राजेंद्र! त्यांपैकी मनच फार विकारी आहे; म्हणूनच संयम अत्यंत कठीण होतो. चक्षू इत्यादी इंद्रियांचा ‘आहार’—म्हणजे विषय—त्यागणे तितके कठीण नाही; कारण सहा विषयांचा उपभोग न केल्यास इंद्रिये आपोआप सहज निवृत्त होतात. पण मन अतिशय चंचल आहे; म्हणून भावशुद्धीशिवाय त्याला वश करणे अत्यंत दुर्धर आहे.