Adhyaya 38
ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम् (Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna)
या अध्यायात ललितोपाख्यानातील हयग्रीव–अगस्त्य संवाद येतो. देवीचा प्रादुर्भाव, भंडासुरवध आणि श्रीनगर/श्रीनगरीची स्थापना ऐकून अगस्त्य ‘त्या मंत्रा’ची साधनाविधी व लक्षणे विचारतो. हयग्रीव शब्दाला परमतत्त्व मानून वेदराशी, वैदिक मंत्र, आणि पुढे क्रमाने विष्णु, दुर्गा, गणपती, अर्क/सूर्य, शैव, लक्ष्मी, सारस्वत, गिरिजा मंत्र तसेच आम्नायभेदातून उत्पन्न प्रकार यांचे तारतम्य सांगतो. शेवटी ललिता-मंत्रांचे दशविध भेद आणि दोन प्रमुख मंत्रराज—लोपामुद्रा व कामराज—हाडिकादी/कादिकादी बीज-वर्णभेदासह भक्तांना सिद्धिदायक महत्त्वाने वर्णिले आहेत।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने गृहराजान्तरकथनं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच श्रुतमेतन्महावृत्तमाविर्भावादिकं महत् / भण्डासुरवधश्चैव देव्याः श्रीनगरस्थितिः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘गृहराजान्तरकथन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा? (सप्तत्रिंश) म्हणजे सैंतीसावा अध्याय. अगस्त्य म्हणाले—देवीच्या आविर्भावादी महान वृत्तांताचे श्रवण झाले; भण्डासुरवध आणि देवीची श्रीनगरातील स्थितीही।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि तस्या मत्रस्य साधनम् / तन्मन्त्राणां लक्षणं च सर्वमेतन्निवेदय
आता मला त्या मंत्राची साधना ऐकावयाची आहे; तसेच त्या मंत्रांची लक्षणेही—हे सर्व मला निवेदन करा।
Verse 3
हयग्रीव उवाच सर्वेभ्यो ऽपि पदार्थेभ्यः शाब्दं वस्तु महत्तरम् / सर्वेभ्यो ऽपि हि शब्देभ्यो वेदराशिर्महान्मुने
हयग्रीव म्हणाले—हे मुने! सर्व पदार्थांपेक्षा शब्दतत्त्व अधिक महान आहे; आणि सर्व शब्दांमध्ये वेदराशी सर्वाधिक महान आहे।
Verse 4
सर्वेभ्यो ऽपि हि वेदेभ्यो वेदमन्त्रा महत्तराः / सर्वेभ्यो वेदमन्त्रेभ्यो विष्णुमन्त्रा महत्तराः
सर्व वेदांपेक्षा वेदमंत्र अधिक श्रेष्ठ आहेत; आणि सर्व वेदमंत्रांपेक्षा विष्णुमंत्र अधिक महान मानले गेले आहेत।
Verse 5
तेभ्यो ऽपि दौर्गमन्त्रास्तु महान्तो मुनिपुङ्गव / तेभ्यो गाणपता मन्त्रा मुने वीर्य महत्तराः
हे मुनिश्रेष्ठ! त्यांपेक्षाही दुर्गामंत्र महान आहेत; आणि त्यांपेक्षाही, हे मुने, गणपतीचे मंत्र सामर्थ्यात अधिक श्रेष्ठ आहेत।
Verse 6
तेभ्यो ऽप्यर्कस्य मन्त्रास्तु तेभ्यः शैवा महत्तराः / तेभ्यो ऽपि लक्ष्मीमन्त्रास्तु तेभ्यः सारस्वता वराः
त्यांपेक्षाही सूर्याचे मंत्र आहेत; त्यांपेक्षाही शैव मंत्र अधिक महान आहेत। त्यांपेक्षाही लक्ष्मीचे मंत्र आहेत; आणि त्यांपेक्षाही सारस्वत मंत्र श्रेष्ठ आहेत।
Verse 7
तेभ्यो ऽपि गिरिजामन्त्रास्तेभ्यश्चाम्नायभेदजाः / सर्वाम्नायमनुभ्यो ऽपि वाराहा मनवो वराः
त्यांपेक्षाही गिरिजा (पार्वती)चे मंत्र आहेत, आणि त्यांपेक्षाही आम्नाय-भेदातून उत्पन्न मंत्र आहेत; परंतु सर्व आम्नाय-मनूंहून वाराह मनु श्रेष्ठ आहेत।
Verse 8
तेभ्यः श्यामामनुवरा विशिष्टा इल्वलान्तक / तेभ्यो ऽपि ललितामन्त्रा दशभेदविभेदिताः
हे इल्वलान्तक! त्यांपेक्षाही श्यामा देवीचे श्रेष्ठ मनु विशेष आहेत; आणि त्यांपेक्षाही ललिता देवीचे मंत्र दहा भेदांनी विभागलेले आहेत।
Verse 9
तेषु द्वौ मनुराजौ तु वरिष्ठौ विन्ध्यमर्दन / लोपामुद्रा कामराज इति ख्यातिमुपागतौ
त्यांमध्ये दोन मनुराज श्रेष्ठ मानले गेले—विन्ध्यमर्दन आणि लोपामुद्रा; आणि ते ‘कामराज’ या नावानेही प्रसिद्ध झाले.
Verse 10
ह्रादिस्तु लोपामुद्रा स्यात्कामराजस्तु कादिकाः / हंसादेर्वाच्यतां याताः कामराजो महेस्वरः
‘ह्रादि’ रूप लोपामुद्रा मानली जाते आणि ‘कादि’ रूप कामराज; ‘हंस’ इत्यादी नामांनी वाच्य होणारा तोच कामराज महेश्वर आहे.
Verse 11
स्मरादेर्वाच्यतां याता देवी श्रीललितांबिका / हादिकाद्योर्मन्त्रयोस्तु भेदो वर्णत्रयोद्भवः
‘स्मर’ इत्यादी रूपांनी वाच्य होऊन देवी श्रीललिताम्बिका प्रकट होते; ‘हादि’ व ‘कादि’ मंत्रांचा भेद तीन वर्णांपासून उत्पन्न होतो.
Verse 12
त्योश्च कामराजो ऽयं सिद्धिदो भक्तिशालिनाम् / शिवेन शक्त्या कामेन क्षित्या चैव तु मायया
त्या दोन्हीमध्ये हा ‘कामराज’ भक्तिशाली जनांना सिद्धी देणारा आहे—शिव, शक्ति, काम, क्षिति आणि माया या स्वरूपांनी.
Verse 13
हंसेन भृगुणा चैव कामेन शशिमौलिना / शक्रेण भुवनेशेन चन्द्रेण च मनोभुवा
तो ‘हंस’, ‘भृगु’, ‘काम’, ‘शशिमौली’, ‘शक्र’, ‘भुवनेश’, ‘चंद्र’ आणि ‘मनोभव’—या नामांनीही अभिहित होतो.
Verse 14
क्षित्या हृल्लेखया चैव प्रोक्तो हंसादिमन्त्रराट् / कामादिमन्त्रराजस्तु स्मरयोनिः श्रियो मुखे
क्षित्या व हृल्लेखा यांच्या द्वारा ‘हंस’ आदि मंत्रराज सांगितला आहे; तसेच ‘काम’ आदि मंत्रराज—स्मरयोनि—श्रीच्या मुखी स्थित आहे.
Verse 15
पञ्चत्रिकमहाविद्या ललितांबा प्रवाचिकाम् / ये यजन्ति महाभागास्तेषां सर्वत्र सिद्धये
पञ्चत्रिक महाविद्येची प्रवचिका ललितांबा आहे; जे महाभाग तिचे पूजन करतात, त्यांना सर्वत्र सिद्धी प्राप्त होते.
Verse 16
सद्गुरोस्तु मनुं प्राप्य त्रिपञ्चार्णपरिष्कृतम् / सम्यक्संसाधयेद्विद्वान्वक्ष्यमाणप्रकारतः
सद्गुरूकडून त्रिपञ्चार्णपरिष्कृत मंत्र प्राप्त करून, विद्वानाने पुढे सांगितलेल्या प्रकारे त्याचे सम्यक् साधन करावे.
Verse 17
तत्क्रमेण प्रवक्ष्यामि सावधानो मुने शृणु / प्रातरुत्थाय शिरसिस्मृत्वा कमलमुज्ज्वलम्
आता मी ते क्रमाने सांगतो; हे मुने, सावध होऊन ऐक. पहाटे उठून, मस्तकी उज्ज्वल कमळाचे स्मरण करावे.
Verse 18
सहस्रपत्रशोभाढ्यं सकेशरसुकर्णिकम् / तत्र श्रीमद्गुरुं ध्वात्वा प्रसन्नं करुणामयम्
सहस्रदलांच्या शोभेने युक्त, केसररसयुक्त कर्णिकेचा तो कमळ; त्यात प्रसन्न व करुणामय श्रीगुरूचे ध्यान करावे.
Verse 19
ततोबहिर्विनिर्गत्य कुर्याच्छौचादिकाः क्रियाः / अथागत्य च तैलेन सामोदेन विलेपितः
मग बाहेर जाऊन शौचादी शुद्धिकर्मे करावीत. नंतर परत येऊन सुगंधी तेलाने अंगाला लेप लावावा.
Verse 20
उद्वर्तितश्च सुस्नातः शुद्धेनोष्णेन वारिणा / आपो निसर्गतः पूताः किं पुनर्वह्निसंयुताः / तस्मादुष्णोदके स्नायात्तदभावे यथोदकम्
उद्वर्तन करून शुद्ध उष्ण पाण्याने उत्तम स्नान करावे. पाणी स्वभावतःच पवित्र; मग अग्नीने तापविलेले तर अधिकच. म्हणून उष्णोदकात स्नान करावे; ते नसेल तर उपलब्ध पाण्यात करावे.
Verse 21
परिधाय पटौ शुद्धे कौसुम्भौ वाथ वारुणौ / आचम्य प्रयतो विद्वान्हृदि ध्यायन्परांबिकाम्
शुद्ध वस्त्रे—कौसुम्भ किंवा वारुण (नीळसर)—परिधान करावीत. आचमन करून संयमी विद्वान हृदयात पराम्बिकेचे ध्यान करावे.
Verse 22
ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिपुण्डं वा पट्टवर्धनमेव वा / अगस्त्यपत्राकारं वा धृत्वा भाले निजोचितम् / अन्तर्हितश्च शुद्धात्मा सन्ध्यावन्दनमाचरेत्
कपाळावर आपल्या रूढीनुसार ऊर्ध्वपुण्ड्र, त्रिपुण्ड्र, पट्टवर्धन किंवा अगस्त्यपत्राकार टिळा धारण करावा. मग अंतर्मुख होऊन शुद्धचित्ताने संध्यावंदन करावे.
Verse 23
अश्वत्थपत्राकारेण पात्रेण सकुशाक्षतम् / सपुष्पचन्दनं चार्ध्यं मार्तण्डाय समुत्क्षिपेत्
अश्वत्थपानाच्या आकाराच्या पात्रात कुश व अक्षत घालून, पुष्प व चंदनयुक्त अर्घ्य मार्तण्ड सूर्यदेवाला अर्पण करावे.
Verse 24
तथार्ध्यभावदेवत्वाल्ललितायै त्रिरर्ध्यकम् / तर्प्पयित्वा यथाशक्ति मूलेन ललितेश्वरीम्
अर्घ्यभावाची अधिष्ठात्री देवता म्हणून ललितेला त्रिवार अर्घ्य अर्पून, यथाशक्ती मूलमंत्राने ललितेश्वरीचे तर्पण करावे।
Verse 25
देवर्षिपितृवर्गांश्च तर्पयित्वा विधानतः / दिवाकरमुपास्थाय देवीं च रविबिम्बगाम्
विधानानुसार देव-ऋषि-पितृवर्गांचे तर्पण करून, दिवाकराचे उपस्थान करावे आणि रविबिंबात स्थित देवीचीही उपासना करावी।
Verse 26
मौनी विशुद्धहृदयः प्रविश्य मखमन्दिरम् / चारुकर्पूरकस्तूरीचन्दनादिविलेपितः
मौन पाळून, शुद्ध हृदयाने मखमंदिरात प्रवेश करावा आणि सुंदर कर्पूर, कस्तुरी, चंदन इत्यादींचा लेप लावलेला असावा।
Verse 27
भूषणैर्भूषिताङ्गश्च चारुशृङ्गारवेषधृक् / आमोदिकुसुमस्रग्भिरवतंसितकुन्तलः
अंगावर भूषणे धारण करून, सुंदर शृंगारवेष परिधान करावा आणि सुगंधी पुष्पमाळांनी केस अवतंसित करावेत।
Verse 28
संकल्पभूषणो वाथ यथाविभवभूषणः / पूजाखण्डे वक्ष्यमाणान्कृत्वा न्यासाननुक्रमात्
संकल्पालाच भूषण मानून, किंवा यथाविभव भूषणे धारण करून, पूजाखंडात सांगितलेले न्यास क्रमाने करावेत।
Verse 29
मृद्वासने समासीनो ध्यायेच्छ्रीनगरं महत् / नानावृक्षमहोद्यानमारभ्य ललितावधि
मृदु आसनावर बसून महान् श्रीनगराचे ध्यान करावे। नानावृक्षांनी शोभित महोद्यानापासून ललितापर्यंत सर्व दृश्य मनात ध्यावे।
Verse 30
ध्यायेच्छ्रीनगरं दिव्यं बहिरन्तरतः शुचिः / पूजाखण्डोक्तमार्गेम पूजां कृत्वा विलक्षणः
बाह्य-अंतःकरणाने शुद्ध होऊन दिव्य श्रीनगराचे ध्यान करावे। पूजाखंडात सांगितलेल्या मार्गाने विशेष रीतीने पूजा करून विलक्षण भावाने स्थित व्हावे।
Verse 31
अक्षमालां समादाय चन्द्रकस्तूरिवासिताम् / उदङ्मुखः प्राङ्खो वा जपेत्सिंहासनेश्वरीम् / षट्त्रिंशल्लक्षसंख्यां तु जपेद्विद्या प्रसीदति
चंदन-कस्तुरीने सुवासित अशी अक्षमाळ घेऊन, उत्तरमुख किंवा पूर्वमुख होऊन सिंहासनेश्वरीचा जप करावा. छत्तीस लक्ष जप केल्यास विद्या प्रसन्न होते.
Verse 32
तद्दशांशस्तु होमः स्यात्तद्दशांशं च तर्पणम् / तद्दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं समुदीरितम्
त्या जपाचा दशांश होम असावा, त्याचा दशांश तर्पण. आणि त्याचा दशांश ब्राह्मणांना भोजन—असे सांगितले आहे.
Verse 33
एवं स सिद्धमन्त्रस्तु कुर्यात्काम्यजपं पुनः / लक्षमात्रं जपित्वा तु मनुष्यान्वशमानयेत्
अशा रीतीने सिद्धमंत्र प्राप्त झाल्यावर पुन्हा काम्यजप करावा. एक लक्ष जप केल्याने मनुष्यांना वश करता येते.
Verse 34
लक्षद्वितयजाप्येन नारीः सर्वा वशं नयेत् / लक्षत्रितयजापेन सर्वान्वशयते नृपान्
दोन लक्ष जप केल्याने सर्व स्त्रिया वश होतात; तीन लक्ष जपाने सर्व राजेही वशात येतात.
Verse 35
चतुर्लक्षजपे जाते क्षुभ्यन्ति फणिकन्यकाः / पञ्चलक्षजपे जाते सर्वाः पातालयोषितः
चार लक्ष जप झाल्यावर नागकन्या क्षुब्ध होतात; पाच लक्ष जप झाल्यावर पाताळातील सर्व स्त्रियाही क्षुब्ध होतात.
Verse 36
भूलोकसुन्दरीवर्गो वश्यःषड्लक्षजापतः / क्षुभ्यन्ति सप्त लक्षेण स्वर्गलोकमृगीदृशः
सहा लक्ष जपाने भूतलावरील सुंदरीवर्ग वश होतो; सात लक्ष जपाने स्वर्गलोकातील मृगनयना स्त्रियाही क्षुब्ध होतात.
Verse 37
देवयोनिभवाः सर्वे ऽप्यष्टलक्षजपाद्वशाः / नवलक्षेण गीर्वाणा नखिलान्वशमानयेत्
आठ लक्ष जपाने देवयोनीत जन्मलेले सर्वही वश होतात; नऊ लक्ष जपाने सर्व देवतांनाही वशात आणतो.
Verse 38
लक्षैकादशजाप्येन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् / लक्षद्वादशजापेन सिद्धीरष्टौ वशं नयेत्
अकरा लक्ष जपाने ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर वश होतात; बारा लक्ष जपाने अष्ट सिद्धीही वशात येतात.
Verse 39
इन्द्रस्येन्द्रत्वमेतेन मन्त्रेण ह्यभवत्पुरा / विष्णोर्विष्णुत्वमेतेन शिवस्य शिवतामुना
याच मंत्राने पूर्वी इंद्राला इंद्रत्व प्राप्त झाले; याच मंत्राने विष्णूला विष्णुत्व आणि शिवाला शिवत्व प्राप्त झाले।
Verse 40
इन्दोश्चन्द्रत्वमेतेन भानोर्भास्करतामुना / सर्वासां देवतानां च तास्ताः सिद्धय उज्ज्वलाः / अनेन मन्त्रराजेन जाता इत्यवधारय
याच मंत्राने इंदूला चंद्रत्व आणि भानूला भास्करता प्राप्त झाली; सर्व देवतांच्या त्या त्या उज्ज्वल सिद्धी या मंत्रराजानेच उत्पन्न झाल्या—असे निश्चयाने जाण।
Verse 41
एतन्मन्त्रस्य जापी तु सर्वपापविवर्जितः / त्रैलोक्यसुन्दराकारो मन्मथस्यापि मोहकृत्
या मंत्राचा जप करणारा सर्व पापांपासून मुक्त होतो; त्याचे रूप त्रैलोक्यात सुंदर होते आणि तो मन्मथालाही मोहित करतो।
Verse 42
सर्वाभिः सिद्धिभिर्युक्तः सर्वज्ञः सर्वपूजितः / दर्शनादेव सर्वषामन्तरालस्य पूरकः
तो सर्व सिद्धींनी युक्त, सर्वज्ञ आणि सर्वपूजित होतो; केवळ दर्शनानेच सर्वांच्या अंतःकरणातील उणीव भरून काढणारा ठरतो।
Verse 43
वाचा वाचस्पतिसमः श्रिया श्रीपतिसानभः / बले मरुत्समानः स्यात्स्थिरत्वे हिमवानिव
वाणीमध्ये तो वाचस्पतीसमान, श्रीमध्ये श्रीपतीसदृश; बळामध्ये मरुत्समान आणि स्थैर्यामध्ये हिमवानासारखा होतो।
Verse 44
औन्नत्ये मेरुतुल्यः स्याद्गांभीर्येण महार्णवः / क्षणात्क्षोभकरो मूर्त्या ग्रामपल्लीपुरादिषु
उन्नतीत तो मेरूसमान आणि गांभीर्यात महासागरासमान आहे. तो आपल्या मूर्तीने ग्राम, पल्ल्या व पुरांमध्ये क्षणातच खळबळ माजवितो.
Verse 45
ईषद्भूभङ्गमात्रेण स्तम्भको जृंभकस्तथा / उच्चाटको मोहकश्च मारको दुष्टचेतसाम्
भूमीचा किंचित् भंग झाला तरी तो स्तंभन करणारा व जृंभण घडविणारा होतो; तो उच्चाटन, मोहन करणारा आणि दुष्टचित्तांचा मारकही आहे.
Verse 46
क्रुद्धः प्रसीदति हठात्तस्य दर्शनहर्षितः / अष्टादशसु विद्यासु निरूढिमभिगच्छति
तो क्रुद्ध असला तरी त्याचे दर्शन होताच हर्षित होऊन हठात् प्रसन्न होतो; आणि अठरा विद्यांमध्ये तो पूर्ण प्रावीण्य प्राप्त करतो.
Verse 47
मन्दाकिनीपूरसमा मधुरा तस्य भारती / न तस्याविदितं किञ्चित्सर्वशास्त्रेषु कुम्भज
हे कुम्भज! त्याची भारती मन्दाकिनीच्या प्रवाहासारखी मधुर आहे; सर्व शास्त्रांमध्ये त्याला अज्ञात असे काहीच नाही.
Verse 48
दर्शनानि च सर्वाणि कर्तु खण्डयितुं पटुः / तत्त्वञ्जानाति निखिलं सर्वज्ञत्वं च गच्छति
तो सर्व दर्शनांची स्थापना करणे व त्यांचे खंडन करणे यांत पटु आहे; तो निखिल तत्त्व जाणून सर्वज्ञत्व प्राप्त करतो.
Verse 49
सदा दयार्द्रहृदयं तस्य सर्वेषु जन्तुषु / तत्कोपाग्नेर्विषयतां गन्तुं नालं जगत्त्रयी
तो सर्व प्राण्यांवर सदैव दयार्द्र हृदयाचा आहे; त्याच्या क्रोधाग्नीचा विषय होण्यास त्रैलोक्यही समर्थ नाही।
Verse 50
तस्य दर्शनवेलायां श्लथन्नीवीनिबन्धनाः / विश्रस्तरशनाबन्धा गलत्कुण्डलसञ्चयाः
त्याच्या दर्शनकाळी त्यांच्या नीवीचे बंध सैल झाले, रशनेचे बंध ढळले आणि कानातील कुंडलांचे संच खाली सरकू लागले।
Verse 51
घर्मवारिकणश्रेणीमुक्ताभूषितमूर्तयः / अत्यन्तरागतरलव्यापारनयनाञ्चलाः
घामाच्या थेंबांची रांग जणू मोत्यांच्या अलंकारासारखी त्यांच्या देहाला शोभत होती; आणि अतिशय अनुरागाने त्यांच्या नेत्रांचे कडे चंचल झाले।
Verse 52
स्रंसमानकरांभोजमणिकङ्कणपङ्क्तयः / ऊरुस्तम्भेन निष्पन्दा नमितास्याश्च लज्जया
त्यांच्या कमलासारख्या हातांवरील मणिमय कंकणांच्या रांगा सैल होऊन सरकू लागल्या; मांड्या स्तब्ध झाल्या आणि लज्जेने मुख खाली झुकले।
Verse 53
द्रवत्कन्दर्पसदनाः पुलकाङ्कुरभूषणाः / अन्यमाकारमिव च प्राप्ता मानसजन्मना
कामदेवाचे निवासस्थानच जणू असे त्यांचे अंतःकरण द्रवले, रोमांचाचे अंकुरच त्यांच्या अलंकार झाले; आणि मनोजन्म भावाने जणू त्यांनी दुसरेच रूप धारण केले।
Verse 54
दीप्यमाना इवोद्दामरागज्वालाकदंबकैः / वीक्ष्यमाणा इवानङ्गशरपावकवृष्टिभिः
त्या जणू उन्मत्त अनुरागाच्या ज्वालागुच्छांनी दिपत होत्या, आणि जणू अनंगाच्या बाणांच्या अग्निवृष्टीने पाहिल्या जात होत्या।
Verse 55
उत्कण्ठया तुद्यमानाः खिद्यमाना तनूष्मणा / सिच्यमानाः श्रमजलैः शुच्यमानाश्च लज्जया
विरहाची उत्कंठा त्यांना टोचत होती, देहाच्या उष्णतेने त्या खिन्न होत होत्या; श्रमाच्या जलाने त्या भिजत होत्या, आणि लज्जेने अंतःकरण शुद्ध होत होते।
Verse 56
कुलं जातिं च शीलं च लज्जां च परिवारकम् / लोकाद्भयं बन्धुभयं परलोकभये तथा
कुळ, जात आणि शील; तसेच पहारेकरीसारखी लज्जा—लोकभय, बंधुभय आणि परलोकभयही।
Verse 57
मुञ्चन्त्यो हृदि याचन्त्यो भवन्ति हरिणीदृशः / अरण्ये पत्तने वापि देवालयमठेषु वा / यत्र कुत्रापि तिष्ठन्तं तं धावन्ति मृगीदृशः
हृदयातील संकोच सोडून, विनवणी करीत त्या हरिणीनयना होतात—अरण्यात, नगरात, देवालयांत वा मठांत; तो जिथे कुठे थांबतो, तिथेच मृगीदृष्टी धावून जातात।
Verse 58
अत्याहतो यथैवांभोबिन्दुर्भ्रमति पुष्करे / तद्वद्भ्रमन्ति चित्तानि दर्शने तस्य सुभ्रुवाम्
जसे सरोवरात जोराने आघात झालेला जलकण फिरू लागतो, तसेच त्याच्या दर्शनाने सुभ्रूंची चित्ते भ्रमित होतात।
Verse 59
विनीतानवनीतानां विद्रावणमहाफलम् / तं सेवन्ते समस्तानां विद्यानामपि पङ्क्तयः
विनीतांची विनयशीलता व अविनीतांचे दमन—हे महाफलदायी आहे; सर्व विद्यांच्या पंक्त्याही त्याची सेवा करतात।
Verse 60
चन्द्रार्कमण्डलद्वन्द्वकुचमण्डलशोभिनी / त्रिलोके ललना तस्य दर्शनादनुरज्यति / अन्यासां तु वराकीणां वक्तव्यं किं तपोधन
चंद्र-सूर्य-मंडळांच्या युगलासारख्या स्तनमंडळाने शोभणारी ती; तिच्या दर्शनानेच त्रिलोकीतील स्त्रिया अनुरक्त होतात। मग इतर दीन स्त्रियांचे काय सांगावे, हे तपोधन!
Verse 61
पत्तनेषु च वीथीषु चत्वरेषु वनेषु च / तत्कीर्तिघोषणा पुण्या सदा द्युसद्द्रुमायते
नगरांत, रस्त्यांत, चौकांत आणि वनांतही—त्याची कीर्तीची पुण्यघोषणा सदैव स्वर्गीय वृक्षासारखी फुलत राहते।
Verse 62
तस्य दर्शनतः पाप जालं नश्यति पापिनाम् / तद्गुणा एव घोक्ष्यन्ते सर्वत्र कविपुङ्गवैः
त्याच्या दर्शनाने पाप्यांचे पापजाळे नष्ट होते; आणि त्याचे गुणच सर्वत्र कविपुंगवांकडून गाजविले जातात।
Verse 63
भिन्नैर्वर्णैरायुधैश्च भिन्नैर्वाहनभूषणैः / ये ध्यायन्ति महादेवीं तास्ताः सिद्धीर्भञ्जति ते
भिन्न भिन्न वर्ण, आयुधे तसेच विविध वाहने व भूषणे यांसह जे महादेवीचे ध्यान करतात, त्यांना ती तशी तशी सिद्धी प्रदान करते।
Verse 64
मनोरादिमखण्डस्तु कुन्देन्दुधवलद्युतिः / अहश्चक्रे ज्वलज्ज्वालश्चिन्तनीयस्तु मूलके
मनोरादि हा खंड कुंदफुल व चंद्रासारख्या धवल तेजाने युक्त आहे। अहश्चक्रात तो ज्वलंत ज्वालारूप असून मूलाधारात चिंतन करण्यास योग्य सांगितला आहे।
Verse 65
इन्द्रगोपक संकाशो द्वितीयो मनुखण्डकः / नीभालनीये ऽहश्चक्रे आबालान्तज्वलच्छिखः
दुसरा मनुखंडक इंद्रगोपकासारखा (लालसर) वर्णाचा आहे। अहश्चक्रात तो पाहण्यास योग्य असून बाल्यापासून अंतापर्यंत ज्वलंत शिखेसारखा भासतो।
Verse 66
अथ बालादिपद्मस्थद्विदलांबुजकोटरे / नीभालनीयस्तार्तीयखण्डो दुरितखण्डकः
यानंतर बालादि पद्मातील द्विदल कमळाच्या कोटरात तिसरा खंड—दुरितखंडक—दर्शनयोग्य सांगितला आहे।
Verse 67
मुक्ता ध्येया शशिजोत्स्ना धवलाकृतिरंबिका / रक्तसंध्यकरोचिः स्याद्वशीकरणकर्मणि
अंबिकेचे ध्यान मोत्यासारख्या, चंद्रज्योत्स्नेसारख्या धवल रूपात करावे. वशीकरण कर्मात ती रक्तसंध्येसारखी कांति धारण करते.
Verse 68
सर्वसंपत्तिलाभे तु श्यामलाङ्गी विचिन्त्यते / नीला च मूकीकरणे पीता स्तंभनकर्मणि
सर्व संपत्तीच्या लाभासाठी श्यामलांगीचे चिंतन करतात. मूकीकरणात ती निळी, आणि स्तंभन कर्मात पिवळ्या वर्णाची मानली आहे.
Verse 69
कवित्वे विशदाकारा स्फटिकोपलनिर्मला / धनलाभे सुवर्णाभा चिन्त्यते ललितांबिका
कवित्वात ती स्फटिकासारखी निर्मळ व स्पष्टाकार आहे; धनलाभासाठी ती सुवर्णप्रभा—अशी ललितांबिकेचे चिंतन करावे।
Verse 70
आमूलमाब्रह्मबिलं ज्वलन्माणिक्यदीपवत् / ये ध्यायन्ति महापुञ्जं ते स्युः संसिद्धसिद्धयः
मूलाधारापासून ब्रह्मरंध्रापर्यंत ज्वलंत माणिक्यदीपासारख्या त्या महापुञ्जाचे जे ध्यान करतात, ते पूर्णसिद्धीने सिद्ध होतात।
Verse 71
एवं बहुप्रकारेण ध्यानभेदेन कुम्भज / निभालयन्तः श्रीदेवीं भजन्ति महतीं श्रियम् / प्राप्यते सद्भिरेवैषा नासद्भिस्तु कदाचन
हे कुम्भजा! अशा अनेक प्रकारच्या ध्यानभेदांनी श्रीदेवीचे दर्शन घेत भक्त महान् श्री-समृद्धीचे भजन करतात. ही देवी केवळ सत्पुरुषांनाच प्राप्त होते; असतांना कधीच नाही।
Verse 72
यैस्तु तप्तं तपस्तीव्रं तैरेवात्मनि ध्यायते / तस्य नो पश्चिमं जन्म स्वयं यो वा न शङ्करः / न तेन लभ्यते विद्या ललिता परमेश्वरी
ज्यांनी तीव्र तप केले आहे, तेच अंतःकरणात तिचे ध्यान करू शकतात. जो स्वतः शंकर नाही, त्याचे हे शेवटचे जन्म नाही; त्याला ललिता परमेश्वरीची विद्या प्राप्त होत नाही।
Verse 73
वंशे तु यस्य कस्यापि भवेदेष मनुर्यदि / तद्वंश्याः सर्व एव स्युर्मुक्तास्तृप्ता न संशयः
जर कोणाच्याही वंशात हा मनु उत्पन्न झाला, तर त्या वंशातील सर्वजण मुक्त व तृप्त होतात—यात संशय नाही।
Verse 74
गुप्ताद्गुप्ततरैवैषा सर्वशास्त्रेषु निश्चिता / वेदाः समस्तशास्त्राणि स्तुवन्ति ललितेश्वरीम्
ही विद्या गुप्ताहूनही अधिक गुप्त असून सर्व शास्त्रांत निश्चयाने सिद्ध आहे। वेद व सर्व शास्त्रे ललितेश्वरीची स्तुती करतात।
Verse 75
परमात्मेयमेव स्यादियमेव परा गतिः / इयमेव महत्तीर्थमियमेव महत्फलम्
हीच परमात्मा आहे, हीच परा गती आहे। हेच महातीर्थ आहे आणि हेच महाफळ आहे।
Verse 76
इमां गायन्ति मुनयो ध्यायन्ति सनकादयः / अर्चन्तीमां सुरश्रेष्ठा ब्रह्माद्याः पञ्चसिद्धिदाम्
मुनीजन हिचे गायन करतात, सनकादि हिचे ध्यान करतात। ब्रह्मादि श्रेष्ठ देवगण पंचसिद्धी देणाऱ्या हिची अर्चना करतात।
Verse 77
न प्राप्यते कुचारित्रैः कुत्सितैः कुटिलाशयैः / दैवबाह्यैर्वृथातर्कैर्वृथा विभ्रान्त बुद्धिभिः
कुचरित्र, कुत्सित व कुटिल आशय असणाऱ्यांना ती प्राप्त होत नाही। दैवापासून दूर, व्यर्थ तर्क करणारे व भ्रमित बुद्धीचे लोक तिला व्यर्थच शोधतात।
Verse 78
नष्टैरशीलैरुच्छिष्टैः कुलभ्रष्टैश्च निष्ठुरैः / दर्शनद्वेषिभिः पापशीलैराचारनिन्दकैः
नष्ट, अशील, उच्छिष्टभोजी, कुलभ्रष्ट व निष्ठुर; तसेच दर्शनद्वेषी, पापशील व आचारनिंदक—अशा लोकांना ती प्राप्त होत नाही।
Verse 79
उद्धतैरुद्धतालापैर्दांभिकैरतिमानिभिः / एतादृशानां मर्त्यानां देवानां चातिदुर्लभा
उद्धट बोलणारे, दांभिक व अतिमानी अशा मर्त्यांना आणि देवांनाही तो (अनुग्रह/सिद्धी) अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 80
देवतानां च पूज्यत्वमस्याः प्रोक्तं घटोद्भव / भण्डासुर वधायैषा प्रादुर्भूता चिदग्नितः
हे घटोद्भव! देवतांनीही हिचे पूज्यत्व सांगितले आहे; भण्डासुराच्या वधासाठी ही चिदग्नीतून प्रादुर्भूत झाली.
Verse 81
महात्रिपुरसुन्दर्या सूर्तिस्तेजोविजृंभिता / कामाक्षीति विधात्रा तु प्रस्तुता ललितेश्वरी
महात्रिपुरसुंदरीची स्फूर्ती तेजाने विस्तारली; विधात्याने तिला ‘कामाक्षी’ आणि ‘ललितेश्वरी’ असे नामाभिधान दिले.
Verse 82
ध्यायतः परया भक्त्या तां परां ललितांबिकाम् / सदाशिवस्य मनसो लालनाल्ललिताभिधा
जो पराभक्तीने त्या परा ललितांबिकेचे ध्यान करतो; सदाशिवाच्या मनातील लालनामुळेच तिचे ‘ललिता’ हे नाम झाले.
Verse 83
यद्यत्कृतवती कृत्यं तत्सर्वं विनिवेदितम् / पूजाविधानमखिलं शास्त्रोक्तेनैव वर्त्मना / खण्डान्तरे वदिष्यामि तद्विलासं महाद्भुतम्
तिने जे जे कृत्य केले ते सर्व निवेदित झाले; पूजाविधानही संपूर्ण शास्त्रोक्त मार्गानेच आहे. पुढील खंडात तिच्या महाअद्भुत विलासाचे वर्णन करीन.
Frequently Asked Questions
No dynastic vamśa-catalog appears in the sampled portion; the chapter’s ‘metadata’ is primarily mantra-taxonomy rather than royal or sage genealogy, functioning as a doctrinal index of sacred sound traditions within Lalitopākhyāna.
None in the sampled verses; the content is classificatory and phonological (mantra hierarchy, bīja/varṇa distinctions) rather than bhuvana-kośa geography or planetary distances.
The significance lies in mantra-tāratamya culminating in Lalitā-mantras: Kāmarāja and Lopāmudrā are presented as supreme mantra-sovereigns, with hādikādi/kādikādi phonemic differences marking distinct vidyā-forms that are said to confer siddhi for bhakti-oriented sādhakas.