Shloka 72
ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम्
Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna
Devanagari script
यैस्तु तप्तं तपस्तीव्रं तैरेवात्मनि ध्यायते / तस्य नो पश्चिमं जन्म स्वयं यो वा न शङ्करः / न तेन लभ्यते विद्या ललिता परमेश्वरी
Transliteration
yaistu taptaṃ tapastīvraṃ tairevātmani dhyāyate / tasya no paścimaṃ janma svayaṃ yo vā na śaṅkaraḥ / na tena labhyate vidyā lalitā parameśvarī
Translation
ज्यांनी तीव्र तप केले आहे, तेच अंतःकरणात तिचे ध्यान करू शकतात. जो स्वतः शंकर नाही, त्याचे हे शेवटचे जन्म नाही; त्याला ललिता परमेश्वरीची विद्या प्राप्त होत नाही।
Word by Word
यैःby whom (those by whom)
यैः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; सम्बन्धबोधक (relative)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अन्वय
तप्तम्performed/endured (as austerity)
तप्तम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (Past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; ‘तपस्’ इत्यस्य विशेषणरूपेण (austerity performed)
तपः-तीव्रम्intense austerity
तपः-तीव्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक) + तीव्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (object understood with ‘तप्तम्’)
तैःby them
तैः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्तृकरणभावे (agent in passive)
एवindeed/only
एव:
Niyamaka (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
आत्मनिin the self
आत्मनि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
ध्यायतेis meditated upon / meditates
ध्यायते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद/कर्मणि-प्रयोगसदृश (is meditated upon / meditates)
तस्यof him/of that one
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्ध (genitive)
नnot
न:
Pratishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध
उindeed (particle)
उ:
Niyamaka (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootउ (अव्यय)
Formअव्यय; पदपूरण/अनुनासिक (expletive/emphatic particle)
पश्चिमम्last/final
पश्चिमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपश्चिम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
जन्मbirth
जन्म:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजन्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म/विषय (object/thing spoken of)
स्वयम्oneself
स्वयम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मवाचक क्रियाविशेषण
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative)
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्प (disjunctive particle)
नnot
न:
Pratishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध
शङ्करःŚaṅkara (Śiva)
शङ्करः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशङ्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृ/विधेय (predicate nominative)
नnot
न:
Pratishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध
तेनby him/thereby
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण/हेतु (by him/thereby)
लभ्यतेis obtained
लभ्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootलभ् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)
विद्याknowledge/vidyā
विद्या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविद्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृपद (subject of passive)
ललिताLalitā
ललिता:
Visheshana (विशेषण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण/नाम (apposition to ‘परमेश्वरी’)
परम-ईश्वरीthe Supreme Goddess
परम-ईश्वरी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + ईश्वरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय (predicate/apposition)