Adhyaya 26
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana (Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”)
हा अध्याय प्रश्नोत्तर पद्धतीने मांडला आहे. ऋषी महादेवांचे माहात्म्य, सार्वभौमत्व आणि दिव्य ऐश्वर्य यांचे स्पष्ट व विस्तृत वर्णन मागतात. सूत सांगतात की हा प्रसंग विष्णूंनी दैत्यांवर विजय मिळवून बलिला बांधले आणि त्रैलोक्यात व्यवस्था स्थिर केली त्यानंतरचा आहे. कृतज्ञ देव, सिद्ध, ब्रह्मर्षी इत्यादी क्षीरोदासारख्या परम धामात एकत्र येऊन विष्णूला सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता व नियंता म्हणून स्तुती करतात. विष्णू कारणतत्त्व सांगतात—काल हे प्रभुतत्त्व, मायेच्या साहाय्याने ब्रह्म्यासह लोकांची उत्पत्ती, आणि अव्यक्त तमाने आच्छादित विश्वाची अवस्था. पुढे दिव्य स्मृतीत विष्णू विराट रूपात तेजस्वी चतुर्मुख तपस्वी ब्रह्म्याला पाहतात; ब्रह्मा त्वरेने येऊन विष्णूची ओळख व पद विचारतो. अशा रीतीने भक्तिस्तुती व सृष्टितत्त्व यांचा सेतू बांधून नीलकंठ नामोत्पत्ती व शैव महिमेसाठी भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्व भागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे नीलकण्ठनामोत्पत्तिकथनं नाम पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः महादेवस्य महात्म्यं प्रभुत्वं च महात्मनः / श्रोतुमिच्छामहे सम्यगैश्वर्यगुणविस्तरम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात, वायुप्रोक्त पूर्वभागातील द्वितीय अनुषङ्गपादात ‘नीलकण्ठनामोत्पत्तीचे कथन’ नावाचा पंचविसावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—महात्मा महादेवाचे माहात्म्य व प्रभुत्व, तसेच त्यांच्या ऐश्वर्यगुणांचा विस्तार आम्हांस सम्यक ऐकावयास आहे।
Verse 2
सूत उवाच पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदात्दृ तम् / बलिं बद्ध्वा महावीर्यं त्रैलोक्याधिपतिं पुरा
सूत म्हणाले—पूर्वी त्रैलोक्यविजयाच्या वेळी विष्णूंनी उदात्त कार्य केले; प्राचीन काळी त्यांनी महावीर्य, त्रैलोक्याधिपती बलिला बांधून ठेवले होते।
Verse 3
प्रनष्टेषु तु दैत्येषु प्रहृष्टे तु शचीपतौ / अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सनातनम्
दैत्य नष्ट झाल्यावर आणि शचीपति इंद्र आनंदित झाल्यावर, सर्व देव सनातन प्रभूचे दर्शन घेण्यासाठी गेले।
Verse 4
यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य मसीपतः / सिद्धा ब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसां गणाः
जिथे क्षीरोदसागराच्या तीरावर विश्वरूप आत्मा विराजमान आहेत, तिथे सिद्ध, ब्रह्मर्षी, यक्ष आणि गंधर्व-अप्सरांचे गण आहेत।
Verse 5
नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः / अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम्
नाग, देवर्षी, सर्व नद्या आणि पर्वत—हे सर्व महात्मा पुरुष हरि यांच्याकडे जाऊन त्यांची स्तुती करतात।
Verse 6
त्वं धाता त्वं च कर्तासि त्वं लोकान्सृजसि प्रभो / त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्
हे प्रभो! तूच धाता, तूच कर्ता, तूच लोकांची सृष्टी करतोस; तुझ्या कृपेने अव्यय त्रैलोक्याला कल्याण प्राप्त झाले।
Verse 7
असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया / एवमुक्तः सुरैर्विष्णः सिद्धैश्च परमर्षिभिः
तू सर्व असुरांना जिंकलेस आणि बलिलाही बांधलेस; देव, सिद्ध आणि परमर्षींनी असे म्हटल्यावर विष्णूला संबोधले।
Verse 8
प्रत्युवाच तदा देवान् सर्वांस्तान्पुरुषोत्तमः / श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः
तेव्हा पुरुषोत्तमाने सर्व देवांना उत्तर दिले— “हे सुरश्रेष्ठांनो, ऐका; मी कारण सांगतो।”
Verse 9
यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः / येनाहं ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया
जो सर्व भूतांचा स्रष्टा आहे, तोच प्रभु काळ व काळाचा कर्ता आहे; त्याच्यामुळे मी ब्रह्म्यासह मायेद्वारे लोकांची सृष्टी केली।
Verse 10
तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतः / पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रसिते मया
त्याच्याच कृपेने मी आरंभी सिद्धत्वास प्राप्त झालो; पूर्वी अव्यक्त तमात मी त्रैलोक्य गिळून टाकले होते।
Verse 11
उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा / सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्
तेव्हा उदरस्थ भूतांमध्ये मी एकटाच शयन करत होतो; आणि सहस्रशीर्ष, सहस्राक्ष, सहस्रपाद असा झालो।
Verse 12
शङ्खचक्रगदापाणिः शयितो विमलेंऽभसि / एतस्मिन्नन्तरे दूरात्पश्यामि ह्यमितप्रभम्
मी शंख-चक्र-गदा धारण करून निर्मळ जलात शयन करत होतो; तेवढ्यात दूरून मी अमित तेजस्वीला पाहतो।
Verse 13
शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा / चतुर्वक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्
तो स्वतेजाने ज्वलंत, शंभर सूर्यांसारखा प्रकाशमान; चतुर्मुख, महायोगी, सुवर्णप्रभेने दीप्त असा पुरुष होता.
Verse 14
कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम् / निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तो ऽसौ पुरुषोत्तमः
कृष्णाजिन धारण केलेला, कमंडलूने विभूषित असा तो देव; त्या पुरुषोत्तमाने एका निमेषातच प्राप्त केला.
Verse 15
ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः / कस्त्वं कुतो वा कि चेह तिष्ठसे वद मे विभो
मग सर्वलोकांनी नमस्कार केलेला ब्रह्मा मला म्हणाला— ‘हे विभो, तू कोण? कुठून आला आहेस? आणि इथे कशासाठी थांबला आहेस? मला सांग.’
Verse 16
अहं कर्तास्मि लोकानां स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच तम्
तो म्हणाला— ‘मी लोकांचा कर्ता, स्वयंभू, विश्वतोमुख आहे.’ ब्रह्माने असे म्हटल्यावर तेव्हा मी त्याला उत्तर दिले.
Verse 17
अहं कर्त्ता हि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः / एवं संभाषमाणौ तु परस्परजयैषिणौ
मीच लोकांचा कर्ता आणि पुन्हा पुन्हा संहर्ताही आहे. अशा रीतीने ते दोघे परस्परांवर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने संभाषण करीत होते.
Verse 18
उत्तरां दिशमास्थाय ज्वालामद्राक्ष्व विष्ठिताम् / ज्वालां ततस्तामालोक्य विस्मितौ च तदानघाः
उत्तर दिशेकडे जाऊन त्यांनी तेथे स्थिर उभी असलेली ज्वाला पाहिली. ती ज्वाला पाहताच ते दोघे निष्पाप अत्यंत विस्मित झाले.
Verse 19
तेजसा च बलेनाथ शार्वं ज्योतिः कृताञ्जली / वर्द्धमानां तदा ज्वालामत्यन्तपरमाद्भुताम्
तेज व बलाने युक्त होऊन, हात जोडून त्यांनी शार्व ज्योतीला नमस्कार केला. तेव्हा ती ज्वाला वाढत जाऊन अत्यंत परम अद्भुत भासू लागली.
Verse 20
अभिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहं च सत्वरौ / दिवं भूमिं च निर्भिद्य तिष्ठन्तं जवालमण्डलम्
ब्रह्मा आणि मी दोघेही घाईने त्या ज्वालेकडे धावलो. ते ज्वालामंडल आकाश व पृथ्वी भेदून स्थिर उभे होते.
Verse 21
तस्या ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् / प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीप्तिमत्
त्या ज्वालेच्या मध्यभागी आम्ही अपार तेजस्वी असे—प्रादेशमात्र, अव्यक्त, परमदीप्तिमान लिंग पाहिले.
Verse 22
न च तत्काञ्चनं मध्ये नशैलं न च राजतम् / अनिर्देश्यमचिन्त्यं च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः
त्याच्या मध्यभागी ना सुवर्ण होते, ना शिला, ना रौप्य. ते अनिर्देश्य, अचिन्त्य—पुन्हा पुन्हा लक्ष्यही आणि अलक्ष्यही असे.
Verse 23
ज्वालामालासहस्राढ्यं विस्मयं परमद्भुतम् / महता तेजसायुक्तं वर्दभमानंभृशन्तथा
हजारो ज्वालामालांनी युक्त ते दृश्य परम अद्भुत व विस्मयकारक होते; महान तेजाने संयुक्त होऊन ते अत्यंत वाढत होते।
Verse 24
ज्वालामालाततं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् / घोररूपिणमत्यर्थं भिन्दं तमिव रोदसी
ज्वालामालांनी व्यापलेले ते रूप सर्व प्राण्यांना भयकारक होते; अत्यंत घोर स्वरूपाने ते जणू अंधाराला चिरत आकाश-पृथ्वीही भेदत होते।
Verse 25
ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वमाशु वै / अन्तमस्य विजानीवो लिङ्गस्य तु महात्मनः
तेव्हा ब्रह्मा मला म्हणाले—‘तू त्वरेने खाली जा आणि त्या महात्म्याच्या लिंगाचा अंत जाणून घे.’
Verse 26
अहमूर्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तो ऽस्य दृश्यते / तदा तु समयं कृत्वा गत उर्द्ध्वमधश्च हि
‘मी वर जाईन, जोपर्यंत याचा अंत दिसत नाही.’ असा करार करून आम्ही—एक वर आणि एक खाली—निघालो.
Verse 27
ततो वर्षसहस्रं तु ह्यहं पुनरधो गतः / न पश्यामि च तस्यान्तं भीतश्चाहं ततो ऽभवम्
मग मी हजार वर्षे पुन्हा खालीच जात राहिलो; तरीही त्याचा अंत दिसला नाही, आणि तेव्हा मी भयभीत झालो।
Verse 28
तथैव ब्रह्मा ह्यूध्व च न चान्तं तस्य लब्धवान् / समागतो मया सार्द्ध तत्रैव च महाभसि
तसाच ब्रह्माही वर गेला, पण त्याचा अंत त्याला मिळाला नाही. तो माझ्यासह तिथेच त्या महाप्रकाशात येऊन मिळाला.
Verse 29
ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ तस्य महात्मनः / मायया मोहितौ तेन नष्टसंज्ञै व्यवस्थितौ
मग त्या महात्म्याच्या प्रभावाने आम्ही दोघेही विस्मित व भयभीत झालो. त्याच्या मायेमुळे मोहित होऊन, शुद्ध हरपल्यासारखे स्थिर उभे राहिलो.
Verse 30
ततो ध्यानरतौ तत्र चेश्वरं सर्वतोमुखम् / प्रभवं निधनं चैव लौकानां प्रभुमव्ययम्
मग आम्ही तिथे ध्यानात मग्न होऊन सर्वतोमुख ईश्वराचे दर्शन घेतले—जो लोकांचा उत्पत्ती व लय, आणि अविनाशी प्रभू आहे.
Verse 31
प्रह्वाञ्जलिपुटौ भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने / महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे / अव्यक्तायाथ महते नमस्कारं प्रकुर्वहे
आम्ही दोघे नतमस्तक होऊन अंजली बांधून त्या शर्व, शूलधारीला—महाभैरव नाद करणाऱ्या, भीषण रूप व दंष्ट्रायुक्त—अव्यक्त व महानाला नमस्कार करू लागलो.
Verse 32
नमो ऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमो ऽस्तु ते भूतपते महात्मन् / नमो ऽस्तु ते शाश्वतसिद्धयोगिने नमोस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठित
हे देव, लोकांचे सुरेश! तुला नमस्कार असो. हे महात्मन्, भूतपते! तुला नमस्कार असो. हे शाश्वत सिद्धयोगी! तुला नमस्कार असो. हे सर्व जगताचा आधार! तुला नमस्कार असो.
Verse 33
परमेष्ठी परं ब्रह्म त्वक्षरं परमं पदम् / ज्येष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः
हे परमेष्ठी! तूच परब्रह्म, तूच अक्षर व परम पद आहेस। तू ज्येष्ठ, वामदेव, रुद्र, स्कंद, शिव आणि प्रभू आहेस।
Verse 34
त्वं य५स्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः परन्तपः / स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम्
तूच यज्ञ, तूच वषट्कार; हे परंतप, तूच ओंकार आहेस। तूच स्वाहाकार, नमस्कार आणि सर्व कर्मांचा संस्कार आहेस।
Verse 35
स्वधाकारश्च यज्ञश्च व्रतानि नियमास्तथा / वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः
तूच स्वधाकार आणि यज्ञ; व्रतें व नियमही तूच आहेस। वेद, लोक आणि देव—सर्व प्रकारे तूच भगवान आहेस।
Verse 36
आकाशस्य च शब्दस्त्वंभूतानां प्रभवाप्ययः / भूमौ गन्धो रसश्चाप्सु तेजोरूपं महेश्वरः
आकाशाचा शब्द तूच; सर्व भूतांचा उद्भव व लयही तूच आहेस। पृथ्वीतील गंध, जलातील रस, आणि तेजाचे रूप—हे महेश्वर—तूच आहेस।
Verse 37
वायोः स्पर्शश्च देवेश वपुश्चन्द्रमसस्तथा
हे देवेश! वायूचा स्पर्श तूच आहेस, तसेच चंद्रम्याचे तेजस्वी वपुही तूच आहेस।
Verse 38
बुद्धौ ज्ञानं च देवेश प्रकृतेर्बीजमेव च
हे देवेश! बुद्धीत ज्ञान आहे आणि तेच प्रकृतीचे बीजही आहे.
Verse 39
संहर्त्ता सर्वलोकानां कालो मृत्युमयोंऽतकः / त्वं धारयसि लोकांस्त्रींस्त्वमेव सृजसि प्रभो
हे प्रभो! तूच सर्व लोकांचा संहारकर्ता, मृत्युरूप काळ—अंतक आहेस; तूच त्रैलोक्य धारण करतोस आणि तूच सृष्टी करतोस.
Verse 40
पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै / दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः
तुझ्या पूर्व मुखाने तू निश्चयच इंद्रत्व प्रकट करतोस; आणि दक्षिण मुखाने पुन्हा लोकांचा संक्षेप (लय) करतोस.
Verse 41
पश्चिमेन तु वक्त्रेण वरुणस्थो न संशयः / उत्तरेण तु वक्त्रेण सोमस्त्वं देवसत्तमः
पश्चिम मुखाने तू वरुणस्थानी स्थित आहेस—यात संशय नाही; आणि उत्तर मुखाने, हे देवसत्तम, तू सोम आहेस.
Verse 42
एकधा बहुधा देव लोकानां प्रभवाप्ययः / आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च सहाश्विनः
हे देव! एक असूनही तू अनेक रूपांनी प्रकटतोस; लोकांची उत्पत्ती व लय तुझ्याचपासून. आदित्य, वसू, रुद्र, मरुत आणि अश्विन—हे सर्व तूच आहेस.
Verse 43
साध्या विद्याधरा नागाश्चारणाश्च तपोधनाः / वालखिल्या महात्मानस्तपः सिद्धाश्च सुव्रताः
साध्य, विद्याधर, नाग, चारण आणि तपोधन; तसेच वालखिल्य महात्मे, तपःसिद्ध व सुव्रतीही (तेथे आहेत)।
Verse 44
त्वत्तः प्रसूता देवेश ये चान्ये नियतव्रताः / उमा सीता सिनीवाली कुहूर्गायत्र्य एव च
हे देवेश! तुझ्यापासूनच इतर नियतव्रती शक्ती उत्पन्न झाल्या—उमा, सीता, सिनीवाली, कुहू आणि गायत्रीही।
Verse 45
लक्ष्मीः कीर्त्तिर्धृतिर्मेधा लज्जा कान्तिर्वपुः स्वधा / तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव वाचां देवी सरस्वती / त्वत्तः प्रसूता देवेश संध्या रात्रिस्तथैव च
हे देवेश! लक्ष्मी, कीर्ती, धृती, मेधा, लज्जा, कान्ती, वपु, स्वधा; तुष्टी, पुष्टी, क्रिया आणि वाणीची देवी सरस्वती; तसेच संध्या व रात्र—हे सर्व तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले।
Verse 46
सूर्यायुतानामयुतप्रभाव नमो ऽस्तु ते चन्द्रसहस्रगौर / नमो ऽस्तु ते वज्रपिनाकधारिणे नमोस्तु ते देव हिरण्यवाससे
सूर्याच्या अयुतांइतका अयुत-प्रभाव असणाऱ्या, सहस्र चंद्रासारख्या गौरवर्णा—तुला नमस्कार। वज्र व पिनाक धारण करणाऱ्या, हे देव, हिरण्यवस्त्रधाऱ्या—तुला नमस्कार।
Verse 47
नमोस्तु ते भस्मविभूषिताङ्ग नमो ऽस्तु ते कामशरीरनाशन / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवाससे
भस्माने विभूषित अंग असणाऱ्या, तुला नमस्कार। कामाच्या देहाचा नाश करणाऱ्या, तुला नमस्कार। हे देव, हिरण्यरेतस (स्वर्णवीर्य) असणाऱ्या, तुला नमस्कार। हे देव, हिरण्यवस्त्रधाऱ्या, तुला नमस्कार।
Verse 48
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्ययोने नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाभ / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते नेत्रसहस्रचित्र
हे देव! हिरण्ययोनि, तुला नमस्कार; हे देव! हिरण्यनाभ, तुला नमस्कार। हे देव! हिरण्यरेतस, तुला नमस्कार; सहस्र नेत्रांनी विचित्र, तुला नमस्कार।
Verse 49
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवर्ण नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यकेश / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवीर नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यदायिने
हे देव! हिरण्यवर्ण, तुला नमस्कार; हे देव! हिरण्यकेश, तुला नमस्कार। हे देव! हिरण्यवीर, तुला नमस्कार; हे देव! हिरण्यदायिने, तुला नमस्कार।
Verse 50
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाथ नमो ऽश्तुते देव हिरण्यनाद / नमो ऽस्तु ते देव पिनाकपाणे नमो ऽश्तुते ते शङ्कर नीलकण्ठ
हे देव! हिरण्यनाथ, तुला नमस्कार; हे देव! हिरण्यनाद, तुला नमस्कार। हे देव! पिनाकपाणे, तुला नमस्कार; हे शंकर! नीलकंठ, तुला नमस्कार।
Verse 51
एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महामतिः / देवदेवो जगद्योनिः सूर्य कोटिसमप्रभः
अशा प्रकारे स्तुती होताच तो महामती देवदेव प्रकट झाला—जगाचा योनि, कोटी सूर्यांसमान तेजस्वी।
Verse 52
आबभाषे कृपाविष्टो महादेवो महाद्युतिः / वक्त्रकोटिसहस्रेण ग्रसमान इवांबरम्
कृपेने व्यापलेला महाद्युती महादेव बोलला—जणू कोटी सहस्र मुखांनी आकाश गिळीत आहे असा।
Verse 53
कंबुग्रीवः सुज ठरो नानाभूषणभूषितः / नानारत्नविचित्राङ्गो नानामाल्यानुलेपनः
शंखासारखी ग्रीवा असलेला, सुडौल, नानाविध भूषणांनी विभूषित; नानारत्नांनी विचित्र अवयव असलेला, नानामाळा व सुगंधी लेपनांनी अलंकृत।
Verse 54
पिनाकपाणिर्भगवान्सुरपूज्यस्त्रिशूलधृक् / व्यालय ज्ञोपवीती च सुराणामभयङ्करः
पिनाक धारण करणारे भगवान, देवांनी पूज्य, त्रिशूलधारी; सर्परूपी यज्ञोपवीत धारण करणारे, देवांना अभय देणारे।
Verse 55
दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः / मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्
दुंदुभीच्या नादासारखा घुमणारा, पर्जन्यगर्जनेसमान; तेव्हा त्याने सोडलेला हास्यध्वनी सर्व जगत व्यापून टाकीत होता।
Verse 56
तेन शब्देन महता चावां भीतौ महात्मनः / अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ
त्या महान शब्दाने, हे महात्मन्, आम्ही दोघे भयभीत झालो। तेव्हा महादेव म्हणाले—हे देवश्रेष्ठांनो, मी प्रसन्न आहे।
Verse 57
पश्यतां च महायोगं भयं सर्व प्रमुच्यताम् / युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ
हा माझा महायोग पाहा आणि सर्व भय सोडून द्या। तुम्ही दोघे माझ्या अंगांपासून पूर्वीच उत्पन्न झालेले, सनातन आहात।
Verse 58
यं मे दक्षिणो बाहुर्ब्रह्मा लोकपितामहः / वामो बाहुश्च मे विष्णुर्नित्यं युद्धेष्वनिर्जितः
माझा उजवा बाहू लोकपितामह ब्रह्मा आहे, आणि माझा डावा बाहू विष्णु आहे—जो युद्धांत सदैव अजिंक्य आहे।
Verse 59
प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यग्वरं दद्यां यथैप्सितम् / ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणतौ पादयोः प्रभोः
मी तुमच्या दोघांवर पूर्ण प्रसन्न आहे; तुम्हाला जसा हवा तसा वर देईन. तेव्हा ते आनंदित मनाने प्रभूच्या चरणांशी नतमस्तक झाले।
Verse 60
अब्रूतां च महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् / यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च ते / भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर
प्रसादाभिमुख उभ्या महादेवांना ते म्हणाले—जर आपली प्रीती उत्पन्न झाली असेल, आणि वर देण्यास योग्य असेल, तर हे देव सुरेश्वर, तुमच्यात आमची भक्ती नित्य राहो।
Verse 61
देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः / एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः
देवाधिदेव म्हणाले—असेच होवो, हे महाभागांनो; विपुल प्रजा निर्माण करा. असे बोलून ते सर्वव्यापी भगवान तेथेच अंतर्धान पावले।
Verse 62
एष एव मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य धीमतः / एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम्
हा तोच प्रभाव आहे जो मी तुम्हाला त्या धीमानाचा सांगितला; हेच परम ज्ञान—अव्यक्त, ‘शिव’ या संज्ञेने ओळखले जाते।
Verse 63
एतत्सूक्ष्ममचिन्त्यं च पश्यन्ति ज्ञ३नचक्षुषः / तस्मै देवाधिदेवाय नमस्कारं प्रकुर्महे / महादेव नमस्ते ऽस्तु महेश्वर नमो ऽस्तु ते
हे सूक्ष्म व अचिंत्य तत्त्व ज्ञानचक्षूंनी पाहतात. त्या देवाधिदेवाला आम्ही नमस्कार करतो. हे महादेवा, तुला नमस्कार असो; हे महेश्वरा, तुला प्रणाम असो.
Verse 64
सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम् / नमस्कारं प्रकुर्वाणाः शङ्कराय महात्मने
सूत म्हणाला—हे ऐकून सर्व देव आपापल्या निवासस्थानी गेले आणि महात्मा शंकराला नमस्कार करीत राहिले.
Verse 65
इमं स्तवं पठिद्यस्तु चेश्वरस्य महात्मनः / कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यश्च प्रमुच्यते
जो महात्मा ईश्वराचा हा स्तव पठण करतो, तो सर्व इच्छा प्राप्त करतो आणि पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 66
एतत्सर्वं तदा तेन न विष्णुना प्रभविष्णुना / महादेवप्रसादेन ह्युक्तं ब्रह्म सनातनम् / एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम्
हे सर्व तेव्हा प्रभविष्णु विष्णूने नव्हे; महादेवाच्या प्रसादाने सनातन ब्रह्माने सांगितले. हे सर्व माहेश्वर बल मी तुम्हाला सांगितले आहे.
Frequently Asked Questions
No formal vaṃśa catalog is foregrounded in the sampled passage; the chapter’s emphasis is theological-cosmological (aiśvarya, kāla, māyā) and narrative framing for Śiva’s epithet rather than dynasty enumeration.
The chapter is not primarily metrological; it uses cosmographic setting markers (e.g., Kṣīroda/primordial waters and three-world order) to situate the discourse, but does not present explicit distances or planetary measures in the provided excerpt.
It establishes a causality-first frame—restored cosmic order, devas’ hymns, and kāla/māyā creation logic—so Śiva’s later glorification (including the Nīlakaṇṭha name-origin) is read as part of a unified cosmic governance narrative rather than an isolated miracle-story.