Shloka 41
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana
Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”
Devanagari script
पश्चिमेन तु वक्त्रेण वरुणस्थो न संशयः / उत्तरेण तु वक्त्रेण सोमस्त्वं देवसत्तमः
Transliteration
paścimena tu vaktreṇa varuṇastho na saṃśayaḥ / uttareṇa tu vaktreṇa somastvaṃ devasattamaḥ
Translation
पश्चिम मुखाने तू वरुणस्थानी स्थित आहेस—यात संशय नाही; आणि उत्तर मुखाने, हे देवसत्तम, तू सोम आहेस.
Word by Word
पश्चिमेनwith the western
पश्चिमेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootपश्चिम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular
तुbut
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविभेदार्थक अव्यय; particle ‘but/and’
वक्त्रेणwith (your) face
वक्त्रेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootवक्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular
वरुणस्थःstanding as Varuṇa / in Varuṇa’s place
वरुणस्थः:
कर्तृ-विशेषण (Predicate adjective to implied ‘त्वम्’)
TypeAdjective
Rootवरुण + स्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुष (सप्तमी-तत्पुरुष) ‘वरुणे स्थः’ = ‘situated in/with Varuṇa’
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय; negation ‘not’
संशयःdoubt
संशयः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसंशय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
उत्तरेणwith the northern
उत्तरेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular
तुbut
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविभेदार्थक अव्यय; particle ‘but/and’
वक्त्रेणwith (your) face
वक्त्रेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootवक्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular
सोमःSoma (the Moon)
सोमः:
कर्तृ-समानााधिकरण (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
देवसत्तमःbest of the gods
देवसत्तमः:
कर्तृ-विशेषण (Apposition to त्वम्)
TypeNoun
Rootदेव + सत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुष (षष्ठी-तत्पुरुष) ‘देवानां सत्तमः’ = superlative ‘best among gods’