Anuvaka 1
मुख्य विषय: सामर्थ्ययुक्त वाणी आणि पवित्र द्रव्यांच्या साहाय्याने रक्षण—सर्व बाजूंनी अभेद्य असे संरक्षण-क्षेत्र उभे करून, प्राणशक्ती व समृद्धी पुनर्स्थापित करणे. उपविषय: (1) अश्मवर्म (दगडासारखे कवच) आणि सीमारेषेवरील पहारा/निगराणीने आक्रमकांना रोखणे. (2) इंद्रिय विजयबल: शत्रूंना दूर ढकलणे आणि स्वतःचा ‘अवकाश’ (उरुलोक) विस्तारणे. (3) पर्वतज औषधी वनस्पती व सीलंट-द्रव्यांनी भैषज्य उपचार (कुष्ठ, लाक्षा, शिलाजी). (4) वाणीला यज्ञसाधन मानणे: मधुर-मधुसदृश, मंगल व कार्यसिद्ध करणारे उच्चार.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेद ५.१ मध्ये मंत्रशक्तीला तिच्या योग्य गर्भ/आधारस्थानी “आसीन” करून स्वयंवर्धमान, अभेद्य संरक्षण स्थापन केले जाते. त्रिविध रक्षणबलाचा पौराणिक वाहक म्हणून त्रित आप्त्य याचे आवाहन करून, रुग्ण/गृहस्थाभोवती रोधचक्रासारखी संरक्षणरेषा उभी केली जाते. शत्रुत्वकारी प्रभावांना परतवून लावून, संरक्षणाचे रूपांतर समृद्धीत केले जाते—आणि वरुणाच्या ऋत-रक्षक अधिपत्याखाली पोषण, तेज/वीर्य आणि पशुवृद्धी यांत परिणती होते.
Sukta 2
AV 5.2 हे विजय‑आणि‑समृद्धीचे सूक्त आहे. ते इंद्राला (आणि इंद्रसदृश यज्ञशक्तीला) शत्रूंना दूर ढकलणारी व यजमानाचे प्रभुत्व सर्व मापांपलीकडे वाढवणारी, अतुलनीय शक्ती म्हणून महिमामंडित करते. इंद्राचे अनेक मार्ग, अजेय वीर्य आणि रणात सामील होणारी मधुरता (मधु) यांचे स्तवन करून हे सूक्त संकल्प (क्रतु) दृढ करते, युद्धोन्माद/उत्साह (मद) जागवते आणि सामाजिक, प्रादेशिक व लष्करी स्पर्धांत वर्चस्व सुनिश्चित करण्याचा हेतू धरते.
Sukta 3
AV 5.3 हे पौष्टिक–रक्षा सूक्त आहे. विजय, “विस्तीर्ण लोक/विशाल अवकाश” (उरुलोक) याचा विस्तार, आणि सुरक्षित समृद्धी यांसाठी हे संपूर्ण देवव्यवस्थेला याचकाच्या बाजूने एकत्र आणते. स्पर्धा/संघर्षांवर यज्ञाचा निरीक्षक म्हणून अग्नीपासून सुरुवात होऊन, सర్వदेवता-सहाय्य (इंद्र–मरुत, विष्णु, अग्नी, वात) याकडे ते विस्तारते; आणि शेवटी रक्षणात्मक शुभाशयांच्या छायेत गायी-ढोरे, धन, व घोडे अशा ठोस लाभांसाठी इंद्राचे आवाहन करून समाप्त होते.
Sukta 4
हे भैषज्य-सूक्त पर्वतजन्मा आरोग्यदायी वनस्पती ‘कुष्ठ’—दिव्यरूपाने व्यक्त झालेली औषधी—हिला देवांनी मिळवलेल्या “अमृत-चिन्हा”प्रमाणे, सोमाशी संलग्न व मैत्रीबंधात असलेली म्हणून अभिषिक्त करते. म्हणूनच ती तक्ष्मन् (ज्वर) हाकलून देऊन प्राणशक्ती पुन्हा जागविण्यास अद्वितीयरीत्या समर्थ आहे, असे सूक्त सांगते. तिचा उगम सर्वोच्च स्वर्गात (अश्वत्थाजवळ, देवांच्या आसनस्थानी) मांडून तिच्या प्रभावाला दैवी अधिकार प्राप्त करून दिला आहे; आणि तो अधिकार ठोस उपचार-उद्दिष्टांसाठी वापरला आहे: श्वास/प्राणप्रवाह (प्राण, व्यान) आणि दृष्टीशक्ती.
Sukta 5
AV 5.5 मध्ये लाक्षा (लॅक) आणि शिलाची (पिच/बिटुमेनसदृश औषधी द्रव्य) यांना दैवी नातेसंबंध असलेले, संरक्षण देणारे पदार्थ म्हणून पवित्र ठरवले आहे—बांधणी, सील/मुद्रण आणि उपचारासाठी योग्य. स्तोत्रात या द्रव्यांना जिवंत शक्ती म्हणून—देवतांच्या भगिनी, रात्र व आकाशाशी संलग्न—आवाहन केले जाते; आणि नंतर व्यक्ती व गृहस्थीवर संरक्षण घट्ट बांधून ठेवणारी संयमक, मंगल शक्ती म्हणून अरुंधतीचे आवाहन केले जाते.
Sukta 6
AV 5.6 हे रक्षोघ्न (अपोत्रोपायिक) सूक्त आहे. यात सर्व बाजूंनी दैवी पाळत ठेवणारे पहारेकरी (स्पशः) आणि पाशधारी यांचा संरक्षण-परिघ उभा केला आहे, ज्यामुळे वैरी/दुष्ट शक्तींना सीमा ओलांडून रक्षित व्यक्तीजवळ येता येऊ नये. या परिघ-रक्षणासोबतच, दुर्दैव आणि विधीतील चूक/दोष यांपासून मुक्तीची विनंती केली आहे. शेवटी देह, प्राण, आप्तजन आणि संपत्ती यांसाठी पूर्ण आश्रय म्हणून इंद्राच्या वरूथात (आश्रयात) प्रवेश करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 7
AV 5.7 हे समृद्धी व संरक्षण देणारे स्तोत्र असून त्यात वाणी (वाच) हाच निर्णायक याज्ञिक उपाय मानला आहे: वाणी ‘स्वीकृत’ व ‘मधुर’ झाली की देवता संमती देतात आणि कर्मकांडातून लाभ प्राप्त होतो. यात सरस्वती (प्रेरित, सुव्यवस्थित उच्चार), अनुमती (संमती), आणि भग (सौभाग्याचा अनुकूल वाटा) यांचे आवाहन आहे; तसेच अपोत्प्रायिक शमन म्हणून अराती, निरृती अशा शत्रुत्वपूर्ण/अमंगल शक्तींची नावे घेऊन त्यांना निष्प्रभ केले जाते, जेणेकरून त्या यशात अडथळा आणू नयेत.
Sukta 8
AVŚ 5.8 हे इंद्राचे मंत्र-तंत्र आहे: अपोत्पादक/अपायनिवारक उपचारशक्तीला बळजबरीच्या (अभिचारिक) प्रभावाशी जोडून, इंद्राची वाक् आवाहन केली जाते—‘प्रवाह’ (अतिसार) हाकलण्यासाठी, आणि त्याच वेळी त्या व्याधीमागील शत्रूकारकांना आघात करून, बांधून, वश करून टाकण्यासाठी. या सूक्ताची शक्ती दोन परस्परपूरक हालचालींत दिसते—रोगाचा निष्कासन आणि शत्रूंचे अधोमुखीकरण/भेदन—यामुळे रुग्णाचा प्राण दृढ धरला जातो आणि कर्ता इंद्राच्या रक्षणात्मक अधिपत्याखाली उभा राहतो.
Sukta 9
AVŚ 5.9 हा अथर्वण परंपरेतील संक्षिप्त, यजुस्सदृश ‘स्वाहा’ आहुतींचा समूह आहे. या आहुती प्राणात्मा आणि रक्षणाचा संकल्प द्यौः (आकाश/स्वर्गीय प्रदेश) याला ‘अर्पण’ करून विश्वात्मक आश्रय स्थापन करतात. शेवटी विस्तृत ‘उद्धरण’ सूत्राने जीवन, बळ, विचार/मन आणि इंद्रियशक्ती उंचावल्या जातात; कृत्या (जादूटोणा/अभिचार) व आधीच केलेली हानी दूर हाकली जाते आणि आत्म्यात जोडीने जीवन-रक्षक संरक्षकांची प्रतिष्ठापना होते.
Sukta 10
AV 5.10 हे एक रक्षासूक्त आहे. ते पठण करणाऱ्याला अश्मवर्मन्—दगडासारखे कठोर, अभेद्य कवच—घालून सज्ज करते; त्यामुळे शत्रुत्वकारी शक्ती व हल्लेखोर शरीरापर्यंत पोहोचण्याआधीच परावर्तित होतात. या मंत्रांत दिशादिशांनी (शिरोभागी असलेल्या ऊर्ध्व दिशेसह) संकटांचे निवारण करून सर्वांगाने पूर्ण संरक्षण-आवरण उभे केले जाते. शेवटी, भय/आघात/आत्मिक बाधा यानंतर मन, प्राण, इंद्रिये व वाणी ही जीवनशक्ती त्यांच्या विश्वात्मक स्रोतांतून परत बोलावून पुन्हा स्थिर केली जाते, आणि व्यक्तीची स्थिती दृढ केली जाते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.