Sukta 4
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Āṅgirasa headings for bhaiṣajya hymns; specific r̥ṣi attribution depends on Anukramaṇī).
Devata: Kuṣṭha (as personified healing plant) allied with Soma; also implicitly the Devas as source.
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing verses; metrical exactness may be affected by Saṃhitā sandhi).
हे भैषज्य-सूक्त पर्वतजन्मा आरोग्यदायी वनस्पती ‘कुष्ठ’—दिव्यरूपाने व्यक्त झालेली औषधी—हिला देवांनी मिळवलेल्या “अमृत-चिन्हा”प्रमाणे, सोमाशी संलग्न व मैत्रीबंधात असलेली म्हणून अभिषिक्त करते. म्हणूनच ती तक्ष्मन् (ज्वर) हाकलून देऊन प्राणशक्ती पुन्हा जागविण्यास अद्वितीयरीत्या समर्थ आहे, असे सूक्त सांगते. तिचा उगम सर्वोच्च स्वर्गात (अश्वत्थाजवळ, देवांच्या आसनस्थानी) मांडून तिच्या प्रभावाला दैवी अधिकार प्राप्त करून दिला आहे; आणि तो अधिकार ठोस उपचार-उद्दिष्टांसाठी वापरला आहे: श्वास/प्राणप्रवाह (प्राण, व्यान) आणि दृष्टीशक्ती.
Mantras
Mantra 1
कुष्ठतक्मनाशनम्। यो गि॒रिष्वजा॑यथा वी॒रुधां॒ बल॑वत्तमः । कुष्ठेहि॑ तक्मनाशन त॒क्मानं॑ ना॒शय॑न्नि॒तः
कुष्ठ—तक्ष्मा (ज्वर) नाश करणारा—जो पर्वतांवर जन्मला, औषधींमध्ये सर्वात बलवान; हे तक्ष्मनाशन, इथे ये; इथून तक्ष्माला नष्ट करून दूर कर.
Mantra 2
सु॒प॒र्ण॒सुव॑ने गि॒रौ जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । धनै॑र॒भि श्रु॒त्वा य॑न्ति वि॒दुर्हि त॑क्म॒नाश॑नम्
सुपर्ण-सुवन (सुपर्णाचा उत्पत्तिस्थान) या गिरिवर, हिमवत् जवळ जन्मलेले—त्याची वार्ता ऐकून लोक धन/उपहार घेऊन त्याच्याकडे येतात; कारण ते त्याला तक्ष्मन् (ज्वर) नाश करणारे, ज्वर-भक्षक असे खरेच जाणतात.
Mantra 3
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य चक्ष॑णं दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
अश्वत्थ हे देवांचे आसन आहे—तिसऱ्या, अपरिमित दिव्यात. तेथे अमृताचे चिन्ह/दर्शन होते; तेथेच देवांनी कुष्ठ (औषधी) प्राप्त केली.
Mantra 4
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ पुष्पं॑ दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
सुवर्णमयी नौका सुवर्णबंधांनी बांधलेली दिव्यात संचारत गेली. तेथे अमृताचे पुष्प होते; तेथेच देवांनी कुष्ठ (औषधी) प्राप्त केली.
Mantra 5
हि॒र॒ण्ययाः॒ पन्था॑न आस॒न्नरि॑त्राणि हिर॒ण्यया॑ । नावो॑ हिर॒ण्ययी॑रास॒न् याभिः॒ कुष्ठं॑ नि॒राव॑हन्
सुवर्णमय होते मार्ग; सुवर्णमय होती वल्ही; सुवर्णमय होत्या नौका—ज्यांच्या द्वारा त्यांनी कुष्ठाला बाहेर काढून इथे आणले.
Mantra 6
इ॒मं मे॑ कुष्ठ॒ पूरु॑षं॒ तमा व॑ह॒ तं निष्कु॑रु । तमु॑ मे अग॒दं कृ॑धि
हे कुष्ठा! माझ्या या पुरुषाला इथे आण; त्याला मुक्त कर—(रोगाला) बाहेर घालव. आणि माझ्यासाठी त्याला अगद, म्हणजे प्रतिविष, कर.
Mantra 7
दे॒वेभ्यो॒ अधि॑ जा॒तोऽसि॒ सोम॑स्यासि॒ सखा॑ हि॒तः । स प्रा॒णाय॑ व्या॒नाय॒ च॑क्षुषे मे अ॒स्मै मृ॑ड
देवांकडून वरून तू जन्मला आहेस; तू सोमाचा आहेस, त्याचा सुस्थापित सखा व हितैषी आहेस. माझ्या प्राणासाठी व व्यानासाठी, माझ्या दृष्टीसाठी—या इथल्या पुरुषावर कृपा कर.
Mantra 8
उद॑ङ् जा॒तो हि॒मव॑तः॒ स प्रा॒च्यां नी॑यसे॒ जन॑म्। तत्र॑ कुष्ठ॑स्य॒ नामा॑न्युत्त॒मानि॒ वि भे॑जिरे
हिमवताच्या उत्तरेस तू जन्मला; मग तू पूर्वेकडील जनांकडे नेला जातोस. तेथे कुष्ठाची उत्तम नावे प्रकट झाली आणि विधिपूर्वक वाटली गेली.
Mantra 9
उ॒त्त॒मो नाम॑ कुष्ठस्युत्त॒मो नाम॑ ते पि॒ता। यक्ष्मं॑ च॒ सर्वं॑ ना॒शय॑ त॒क्मानं॑ चार॒सं कृ॑धि
कुष्ठाचे नाव सर्वोत्तम आहे; तुझ्या पित्याचे नावही सर्वोत्तम आहे. सर्व प्रकारचा यक्ष्म नष्ट कर; तक्ष्मनही—आणि आरस (रोग) शांत करून निवृत्त कर.
Mantra 10
शी॒र्षा॒म॒यमु॑पह॒त्याम॒क्ष्योस्त॒न्वो॒३रपः॑ । कुष्ठ॒स्तत् सर्वं॒ निष्क॑र॒द् दैवं॑ समह॒ वृष्ण्य॑म्
शिरोरोगाला पराभूत करून, डोळ्यांचे व देहाचे रोगही—ते सर्व दूर जावोत. कुष्ठ (औषधी) ने ते सर्व निष्कासित केले आहे; दैवी (प्रेषित) बाधा पूर्णपणे दूर करून, बल-वीर्य (पुन्हा) स्थिर केले आहे.
Frequently Asked Questions
Kuṣṭha is a medicinal plant treated as a divine power. The hymn portrays it as heaven-authorized and Soma-allied, so that its use becomes both medicine and sacred protection.
It primarily targets takman—fever—imagined as an afflicting force that must be expelled. It also asks for recovery of strength, steady breathing (prāṇa, vyāna), and clear eyesight.
Traditionally it is recited over Kuṣṭha to consecrate it, then the herb is applied by touch/rubbing or carried as a tied packet. The mantra frames the remedy as deva-derived and directs the fever to depart.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
