Anuvaka 3
मुख्य विषय: उलटवणे व संरक्षण—शत्रुत्व परत पाठवणे, देह-सुरक्षा दृढ करणे, आणि दैवी तेज, औषधी व ऋत (विश्व-क्रम/धर्म) यांच्या साहाय्याने आयुष्य, पशुधन व इच्छा/संकल्प स्थिर ठेवणे. उपविषय: (1) शत्रुत्व-प्रतिबंध व ‘परत पाठविणारे’ यातु/जादूटोणा-प्रयोगांचे प्रत्युत्तर (प्रतीयातु/हेती-निवर्तनम्). (2) सूर्य, चंद्र व आपः (जलदेवता) यांच्या तेजाने प्रकाशमय संरक्षण—तेजस्/हरस्/अर्चिष्. (3) औषधी-केंद्रित अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) व उपचार-विधी—ओषधी, पृश्निपर्णी. (4) पशु-संग्रह व समृद्धीचे रक्षण—गोधन/पशू एकत्र करणे व टिकवणे. (5) आयुष्य: आयुष्य-स्थैर्य व जीवन-स्थिरीकरण.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
AVŚ 2.21 हे संक्षिप्त प्रतिवैर/प्रतिशत्रु-सूक्त आहे. यात सूर्याची प्रभा—हरस् (दाहक शक्ती), अर्चिष् (किरण), शॊचिः (ज्वाला)—हत्यार करून द्वेष त्याच्या उगमाकडेच परत वळवला जातो. “जो आम्हाला द्वेष करतो, ज्याचा आम्ही द्वेष करतो” ही धृवपंक्ती पुनःपुन्हा येऊन, सौरतापाला नैतिक-याज्ञिक प्रतिशोधाचा कर्ता ठरवते: आक्रमकाला भाजून दूर लोटते आणि जप करणाऱ्यांच्या बाजूचे रक्षण करते.
Sukta 22
हा सहा मंत्रांचा अथर्ववैदिक मंत्र चंद्राला (सोमाला) हाक देतो—हऱस् व तेजस्, म्हणजे दाहक व प्रकाशमान सामर्थ्य वाहणारा—जेणेकरून वैरभाव उलटवून तो आक्रमकावरच परत जाईल. “जो आम्हाला द्वेष करतो” त्याच्याविरुद्ध ही न्याय्य प्रतिशोधक कृती आहे असे स्तोत्र वारंवार मांडते, आणि शत्रूची प्रभा, बळ व प्रभावी कर्तृत्वशक्ती हिरावून त्याची कार्यक्षमता निष्प्रभ करावी अशी प्रार्थना करते. या मंत्राची शक्ती चंद्रजन्य, हस्तांतरित होऊ शकणारी अशी मानली आहे; ती ‘प्रतिहर’ म्हणून परत वळवून शत्रुत्वाचा हेतू किंवा अभिचार निष्प्रभ करून त्याला दंड देण्यासाठी उद्दिष्ट केली जाते.
Sukta 23
AVŚ 2.23 हे संक्षिप्त प्रतिमंत्र (काउंटर-सॉर्सरी) सूक्त आहे. यात आपः (जल) शत्रुत्व उलटविणारी तेजस्वी, अग्निसदृश शक्ती म्हणून आवाहिल्या आहेत. जलांचे अर्चिष् (किरण/प्रभा), हरः (हिरावून नेणारी/अपहरणकारी शक्ती) आणि तेजस् (कार्यक्षमता/प्रभाव) यांचे स्मरण करून हा मंत्र हानी ‘परत फिरवतो’, आक्रमकाची क्षमता काढून घेतो, आणि पठणाऱ्याच्या क्षेत्राचे अप्रत्यक्ष रक्षण करतो.
Sukta 24
हा अथर्ववैदिक प्रतिमंत्र (अभिचार-प्रतिवर्तन) सूक्त शत्रूने केलेले दुष्कर्म त्याच कर्त्यावरच परत वळवतो. यात यातू (जादूटोण्याचे दूत), सोडलेली ‘हेती’ (क्षेपण/आयुध), आणि भक्षण करणाऱ्या कीमीदिनी यांनी आपल्या मालकाकडेच पुन्हा जावे, अशी आज्ञा दिली आहे. याची शक्ती बळजबरीच्या ब्रह्मणात आहे—नाव घेऊन, बांधून, आणि हानीला पुनर्निर्देशित करणारी प्रभावी वाणी; त्यामुळे ती ठरवलेल्या बळीऐवजी पाठवणाऱ्यालाच भक्षते. ‘पुनः…यन्तु…’, ‘तं अत्त…’ अशा ध्रुवपदासारख्या आज्ञावाचक वाक्यांनी न्यायिक, जणू करारासारखे प्रतिवर्तन घडते: हे दूत ज्याने त्यांना नेमले त्यालाच खाऊन टाकतील.
Sukta 25
AV 2.25 हे संक्षिप्त भैषज्य–अपोत्रोपायिक सूक्त आहे. यात पृश्निपर्णीला विजयशाली औषध-देवता म्हणून प्रतिष्ठित करून, तिच्या शक्तीने शत्रुत्व करणाऱ्या व्यक्तींना, जादूटोणा/अभिचाराला आणि गर्भपात घडविणाऱ्या शक्तींना निष्प्रभ करता येते असे सांगितले आहे. दुष्टनामी लोकांचे ‘डोके शब्दांनीच छाटणे’ या प्रतिमेद्वारे आणि त्या औषधीला अग्नीसारखी पाठलाग करणारी शक्ती मानून, हे सूक्त एका औषधी वनस्पतीला पूर्ण निरस्त्रीकरण व सामुदायिक संरक्षणाचे शस्त्र बनवते.
Sukta 26
AV 2.26 हे पशु-संग्रहासाठीचे पौष्टिक–रक्षा सूक्त आहे. यात गायी ‘प्रवाहासारख्या’ गोठ्यात येऊ दे, योग्य रीतीने चालवून घरी परत येऊ दे, आणि मग त्या भरकटू नयेत वा हरवू नयेत म्हणून त्यांना दृढपणे धरून ठेवावे, अशी प्रार्थना आहे. जाणकार मार्गदर्शक म्हणून बृहस्पती, पुढे राहून शुभ नेतृत्व करणारी सिनीवाली, आणि देऊन सुरक्षितपणे स्थिर करणारी शक्ती म्हणून अनुमती यांचे आवाहन करून, हे सूक्त गोठ्याला समृद्धी व संरक्षण यांचे विधिपूर्वक ‘सीलबंद’ केंद्र बनवते.
Sukta 27
AVŚ 2.27 हे भक्षणाच्या निर्णायक क्षणी दिल्या जाणाऱ्या व्यक्तिरूप औषधी (ओषधी)वर केंद्रित असे रक्षणकारी उपचार-मंत्र आहे, ज्यामुळे शत्रूशक्तींना “घास जिंकता” येत नाही. “घास आणि प्रतिघास” या सूत्राची पुनरावृत्ती करून हे सूक्त भक्षणालाच प्रतिमंत्रकर्म बनवते; त्यामुळे इजा करणारे व सार शोषणारे (अरासः) निष्प्रभ होतात आणि इंद्रसदृश रीतीने शत्रूंवर विजय दृढ होतो.
Sukta 28
AV 2.28 हे एक आयुष्य-भैषज्य सूक्त आहे. हे उपासकाला जरा–मृत्यू (वार्धक्य व मृत्यू) यांपासून परावृत्त करून, रुग्णाला मित्र–वरुण यांच्या संयुक्त, नियमबद्ध संरक्षणाखाली ठेवते; आणि जाणकार यज्ञ-मध्यस्थ म्हणून अग्नी (होतृ) उभा राहतो. हे प्राण व अपान यांचे रक्षण करते, मित्रांकडून तसेच शत्रूंकडून होणारी हानी दूर करते. शेवटी अदिती व सर्वदेव यांच्या आश्रयाखाली दीर्घायुष्य, देहकांती आणि वार्धक्यप्राप्ती यांचे आशीर्वाद देऊन सूक्त समाप्त होते.
Sukta 29
AV 2.29 हा दीर्घायुष्य व समृद्धी देणारा आशीर्वादात्मक मंत्र आहे. तो लाभार्थ्यात दीर्घायुष्य ‘रोवतो’ आणि अग्नी (जातवेदस्) याची उष्णशक्ती, त्वष्टृची घडण/रचनाशक्ती, आणि सवितृची शुभप्रेरणा यांच्या माध्यमातून ते स्थिर करतो. यात आयुष्याला प्रजा (सुरक्षित संतती) आणि रायस्-पोष (धनाची भरभराटी वाढ) यांच्याशी जोडले असून, पुनर्स्थापित, अजर अशी जीवनशक्ती (ऊर्जा) आणि तेजस्वी कल्याण (वर्चस्) याच्या घोषणेद्वारे हा वर ‘मुद्रित’ केला आहे.
Sukta 30
हा पाच ऋचांचा अथर्वणीय मंत्र उपमात्मक बळजबरीने कार्य करतो: जसा वारा पृथ्वीवर गवत ढवळून काढतो व फिरवतो, तसाच साधक लक्ष्याच्या मनास स्वतःकडे ‘ढवळून’ वळवतो, उत्कंठा निर्माण करतो आणि दूर जाणे थांबवतो. स्त्रीकर्मणी/पौष्टिक-अभिचारिक आकर्षणाबरोबरच यात एक हाकलण्याचा संकेतही आहे—जणू आवरणातून काटा उपटावा तसे घुसलेल्या अपायाला बाहेर काढून दूर पाठवणे—यातून मन व देहावर ‘ओढून घेणे’ आणि ‘हुसकावून लावणे’ या दोन्ही तंत्रज्ञानांची जोड देण्याची अथर्वणीय प्रवृत्ती दिसते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.