Sukta 7
Rishi: Traditionally attributed in Anukramaṇī-style listings to Atharvanic seers (Skambha hymn complex; often treated as anonymous/rahasya in character).
Devata: Skambha (cosmic Support; brahman).
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in this section).
AV 10.7 हे स्कंभ (विश्वाधार) स्तोत्रसमूहातील सूक्त असून, प्रजापती व जगत ‘ज्या गूढ आधारावर’ दृढ केले गेले आहेत त्याचा रहस्य-शैलीतील शोध घेते. एकच वर मागण्याऐवजी ते श्रोत्याला ब्राह्मणिक ओळखीपर्यंत नेते: स्कंभ—अदृश्य आधार, रक्षित ‘निधी’, आणि स्वर्ग, वायू/प्राण व यज्ञीय ध्वनी यांना एकत्र बांधून ठेवणारे नियमनतत्त्व. याची शक्ती चिंतनशील व स्थैर्यदायक आहे—योग्य जाण (विद्या) आणि पठन/जप यांच्या द्वारा विश्वातील व अंतःकरणातील क्रम दृढ करते.
Mantras
Mantra 1
सर्वाधारवर्णनम्। कस्मि॒न्नङ्गे॒ तपो॑ अ॒स्याधि॑ तिष्ठति॒ कस्मि॒न्नङ्ग॑ ऋ॒तम॒स्याध्याहि॑तम्। क्वऽ व्र॒तं क्वऽ श्र॒द्धास्य॑ तिष्ठति॒ कस्मि॒न्नङ्गे॑ स॒त्यम॑स्य॒ प्रति॑ष्ठितम्
(सर्वाधाराचे वर्णन) हे प्रिय, सांग—याचे तप (तेज) कोणत्या अंगात स्थित आहे? याचे ऋत (ऋतम्—नियम/व्यवस्था) कोणत्या अंगात संचित आहे? याचे व्रत कुठे, आणि याची श्रद्धा कुठे स्थित आहे? हे प्रिय, याचे सत्य कोणत्या अंगात दृढपणे प्रतिष्ठित आहे?
Mantra 2
कस्मा॒दङ्गाद् दीप्यते अ॒ग्निर॑स्य॒ कस्मा॒दङ्गा॑त् पवते मात॒रिश्वा॑ । कस्मा॒दङ्गा॒द् वि मि॑मी॒तेऽधि॑ च॒न्द्रमा॑ म॒ह स्क॒म्भस्य॒ मिमा॑नो॒ अङ्ग॑म्
त्याच्या कोणत्या अंगातून अग्नी प्रज्वलित होतो? त्याच्या कोणत्या अंगातून मातरिश्वा (वायू) वाहतो? स्कम्भाच्या एखाद्या अंगाचे मापन करीत चंद्रमा कोणत्या अंगातून—वरच्या त्या महान् लोक-परिसराचे—मोजमाप करून ठरवितो?
Mantra 3
कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठति॒ भूमि॑रस्य॒ कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठत्य॒न्तरि॑क्षम्। कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठ॒त्याहि॑ता॒ द्यौः कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठ॒त्युत्त॑रं दि॒वः
त्याच्या कोणत्या अंगात ही पृथ्वी स्थिर आहे? त्याच्या कोणत्या अंगात अंतरिक्ष स्थिर आहे? त्याच्या कोणत्या अंगात स्थापिलेला द्यौ (स्वर्ग) स्थिर आहे? त्याच्या कोणत्या अंगात दिवाचा उत्तरी (वरचा) प्रदेश स्थिर आहे?
Mantra 4
क्व॑१ प्रेप्स॑न् दीप्यत ऊ॒र्ध्वो अ॒ग्निः क्व॑१प्रेप्स॑न् पवते मात॒रिश्वा॑ । यत्र॒ प्रेप्स॑न्तीरभि॒यन्त्या॒वृतः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
कोणत्या दिशेकडे प्राप्तीची आकांक्षा धरून वर उचलणारा अग्नी दीप्त होतो? कोणत्या दिशेकडे आकांक्षेने मातरिश्वा वाहतो? जिथे प्राप्तीच्या इच्छेने, आवृत होऊन, आपः (जलधारा) त्याच्याकडे अभिमुख होऊन जातात—तो स्कम्भ तू सांग; तो, सांग बरे, खरोखर कोण आहे?
Mantra 5
क्वाऽर्धमा॒साः क्वऽ यन्ति॒ मासाः॑ संवत्स॒रेण॑ स॒ह सं॑विदा॒नाः । यत्र॒ यन्त्यृ॒तवो॒ यत्रा॑र्त॒वाः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
अर्धमास कुठे जातात? मास कुठे जातात—संवत्सरासह एकाच संधी/समन्वयात एकरूप होऊन? ऋतू कुठे जातात, आणि ऋतु-विधान (आर्तव) कुठे जातात? त्या स्कम्भाबद्दल मला सांग—तो, विनवितो, खरोखर कोण आहे?
Mantra 6
क्व॑१प्रेप्स॑न्ती युव॒ती विरू॑पे अहोरा॒त्रे द्र॑वतः संविदा॒ने। यत्र॒ प्रेप्स॑न्तीरभि॒यन्त्यापः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
प्राप्तीच्या आकांक्षेने, रूपाने भिन्न अशा त्या दोन युवती—अहोरात्र (दिवस-रात्र)—परस्पर संधी/समन्वयात धावत कुठे जातात? प्राप्तीच्या आकांक्षेने, आपः (जलतत्त्व) त्याच्याकडे कुठे अभिगमन करतात? त्या स्कम्भाबद्दल मला सांग—तो, विनवितो, खरोखर कोण आहे?
Mantra 7
यस्मि॑न्त्स्त॒ब्ध्वा प्र॒जाप॑तिर्लो॒कान्त्सर्वाँ॒ अधा॑रयत्। स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्यामध्ये स्थिर करून प्रजापतीने सर्व लोकांना आधार दिला—तो स्कम्भ सांग; तो खरोखर कोण आहे?
Mantra 8
यत् प॑र॒ममव॒मं यच्च॑ मध्य॒मं प्र॒जाप॑तिः ससृ॒जे वि॒श्वरू॑पम्। किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश॒ तत्र॒ यन्न प्रावि॑श॒त् किय॒त् तद् ब॑भूव
जे परम (सर्वोच्च), जे अवम (सर्वनिम्न), आणि जे मध्यम—तो विश्वरूप प्रजापतीने निर्माण केला. किती परिमाणाने स्कम्भ त्यात प्रविष्ट झाला? आणि ज्यात तो प्रविष्ट झाला नाही—ते किती महान झाले?
Mantra 9
किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश भू॒तं कियद् भवि॒ष्यद॒न्वाश॑येऽस्य । एकं॒ यदङ्ग॒मकृ॑णोत् सहस्र॒धा किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश॒ तत्र॑
किती परिमाणाने स्कम्भ भूत (अतीत) सत्तेत प्रविष्ट झाला? आणि जे भविष्यत् आहे—त्यातील किती भागाचा तो नंतर पाठपुरावा/अन्वेष करतो? जेव्हा त्याने एक अंग सहस्रधा केले—किती परिमाणाने स्कम्भ त्यात प्रविष्ट झाला?
Mantra 10
यत्र॑ लो॒कांश्च॒ कोशां॒श्चापो॒ ब्रह्म॒ जना॑ वि॒दुः । अस॑च्च॒ यत्र॒ सच्चा॒न्त स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
जिथे लोक आणि कोश, जिथे आपः (जल) आणि ब्रह्म—जाणते जन ओळखतात; जिथे असत् आणि सत् अंतर्भूत आहेत—त्या स्कम्भाविषयी सांग: तो, खरेच, कोण आहे?
Mantra 11
यत्र॒ तपः॑ परा॒क्रम्य॑ व्र॒तं धा॒रय॒त्युत्त॑रम्। ऋ॒तं च॒ यत्र॑ श्र॒द्धा चापो॒ ब्रह्म॑ स॒माहि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑देव सः
जिथे तपस् पराक्रम करून उच्चतर व्रत धारण करतो; जिथे ऋत आणि श्रद्धा, जिथे आपः (जल) आणि ब्रह्म एकत्र समाहित आहेत—त्या स्कम्भाविषयी सांग: तो, खरेच, कोण आहे?
Mantra 12
यस्मि॒न् भूमि॑र॒न्तरि॑क्षं॒ द्यौर्यस्मि॒न्नध्याहि॑ता । यत्रा॒ग्निश्च॒न्द्रमाः॒ सूर्यो॒ वात॒स्तिष्ठ॒न्त्यार्पि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्यामध्ये पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि द्यौ (स्वर्ग) आधारासारखे अधिष्ठित आहेत; जिथे अग्नी, चंद्र, सूर्य आणि वायू आपापल्या नियत स्थानी दृढपणे स्थिर आहेत—त्या स्कम्भाचे वर्णन कर: तो खरोखर कसा एक (तत्त्व) आहे?
Mantra 13
यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा अङ्गे॒ सर्वे॑ स॒माहि॑ताः । स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्याच्या अंगांमध्ये तेहेतीस देव—सर्व—एकवटून समाहित झालेले आहेत—त्या स्कम्भाचे वर्णन कर: तो खरोखर कसा एक (तत्त्व) आहे?
Mantra 14
यत्र॒ ऋष॑यः प्रथम॒जा ऋचः॒ साम॒ यजु॑र्म॒ही। ए॒क॒र्षिर्यस्मि॒न्नार्पि॑तः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
जिथे ऋषी—प्रथमज—आणि ऋक्, साम, यजुः—महान (वेद)—प्रतिष्ठित आहेत; जिथे एकर्षि दृढपणे अर्पित आहे—त्या स्कम्भाचे वर्णन कर: तो खरोखर कसा एक (तत्त्व) आहे?
Mantra 15
यत्रा॒मृतं॑ च मृ॒त्युश्च॒ पुरु॒षेऽधि॑ स॒माहि॑ते । स॒मु॒द्रो यस्य॑ ना॒ड्यः॑१ पुरु॒षेऽधि॑ स॒माहि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्या पुरुषामध्ये अमृतत्व आणि मृत्यू—दोन्ही एकत्र प्रतिष्ठित आहेत; आणि ज्या पुरुषामध्ये समुद्रस्वरूप नाड्या (नाड्यः) अंतर्निहित होऊन स्थित आहेत—त्या स्कम्भाविषयी सांग: तो खरोखर कसा, कोणता एक आहे?
Mantra 16
यस्य॒ चत॑स्रः प्र॒दिशो॑ ना॒ड्य॑१स्तिष्ठ॑न्ति प्रथ॒माः । य॒ज्ञो यत्र॒ परा॑क्रान्तः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्याच्या चारही दिशा (प्रदिशः) ह्याच प्रथम नाड्या (नाड्यः) म्हणून दृढ उभ्या आहेत; आणि जिथे यज्ञ पुढे जाऊन विस्तारला आहे—त्या स्कम्भाविषयी सांग: तो खरोखर कसा, कोणता एक आहे?
Mantra 17
ये पुरु॑षे॒ ब्रह्म॑ वि॒दुस्ते वि॑दुः परमे॒ष्ठिन॑म्। यो वेद॑ परमे॒ष्ठिनं॒ यश्च॒ वेद॑ प्र॒जाप॑तिम्। ज्ये॒ष्ठं ये ब्राह्म॑णं वि॒दुस्ते स्क॒म्भम॑नु॒संवि॑दुः
जे पुरुषामध्ये ब्रह्म (पवित्र शक्ति) जाणतात, ते परमेष्ठिन् जाणतात. जो परमेष्ठिन् जाणतो आणि जो प्रजापती जाणतो; जे ब्राह्मणाला ज्येष्ठ, परम मानून जाणतात—ते क्रमाने स्कम्भाचे सम्यक् ज्ञान प्राप्त करतात.
Mantra 18
यस्य॒ शिरो॑ वैश्वान॒रश्चक्षु॒रङ्गि॑र॒सोऽभ॑वन्। अङ्गा॑नि॒ यस्य॑ या॒तवः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्याचे शिर वैś्वानर झाले, ज्याचा डोळा अङ्गिरस-गण झाले; ज्याचे अवयव यातु (यातवः) आहेत—त्या स्कम्भाविषयी सांग: तो खरोखर कोण आहे?
Mantra 19
यस्य॒ ब्रह्म॒ मुख॑मा॒हुर्जि॒ह्वां म॑धुक॒शामु॒त। वि॒राज॒मूधो॒ यस्या॒हुः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्याचे मुख, असे म्हणतात, ब्रह्म (पवित्र शक्ती) आहे; ज्याची जिह्वा देखील मधूसारखी मधुर आहे; ज्याचे ऊध (दूध-मडी), असे म्हणतात, विराज आहे—त्या स्कम्भाविषयी सांग: तो खरोखर कोण आहे?
Mantra 20
यस्मा॒दृचो॑ अ॒पात॑क्ष॒न् यजु॒र्यस्मा॑द॒पाक॑षन्। सामा॑नि॒ यस्य॒ लोमा॑न्यथर्वाङ्गि॒रसो॒ मुखं॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्याच्यापासून ऋच्‌ मंत्र कापून काढले गेले, ज्याच्यापासून यजुः ओढून काढले गेले; ज्याचे लोम साम-गान आहेत, ज्याचे मुख अथर्वाङ्गिरस आहे—त्या स्कम्भाविषयी सांग: तो खरोखर कोण आहे?
Mantra 21
अ॒स॒च्छा॒खां प्र॒तिष्ठ॑न्तीं पर॒ममि॑व॒ जना॑ विदुः । उ॒तो सन्म॑न्य॒न्तेऽव॑रे॒ ये ते॒ शाखा॑मु॒पास॑ते
लोक असत्याची एक शाखा—जणू तीच परम (श्रेष्ठ) आहे—अशी स्थिर प्रतिष्ठित मानतात. आणि जे खालच्या दर्जाचे आहेत ते तिलाच खरे समजतात—जे त्या शाखेचेच आश्रय/उपासना करतात.
Mantra 22
यत्रा॑दि॒त्याश्च॑ रु॒द्राश्च॒ वस॑वश्च स॒माहि॑ताः । भू॒तं च॒ यत्र॒ भव्यं॑ च॒ सर्वे॑ लो॒काः प्रति॑ष्ठिताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्यामध्ये आदित्य, रुद्र आणि वसु एकत्र समाहित होऊन स्थित आहेत; ज्यामध्ये भूत आणि भविष्य, तसेच सर्व लोक दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत—तो स्कम्भ आम्हाला सांग: तो खरोखर कोण आहे?
Mantra 23
यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा नि॒धिं रक्ष॑न्ति सर्व॒दा। नि॒धिं तम॒द्य को वे॑द॒ यं दे॑वा अभि॒रक्ष॑थ
ज्याच्या निधीचे (खजिन्याचे) त्रयस्त्रिंशत् देव सदैव रक्षण करतात—देवांनी चारही बाजूंनी वेढून जपलेला तो निधी आज कोण जाणतो?
Mantra 24
यत्र॑ दे॒वा ब्र॑ह्म॒विदो॒ ब्रह्म॑ ज्ये॒ष्ठमु॒पास॑ते । यो वै तान् वि॒द्यात् प्र॒त्यक्षं॒ स ब्र॒ह्मा वेदि॑ता स्यात्
जिथे देव—ब्रह्मविद्—परम-श्रेष्ठ ब्रह्माची उपासना करतात; जो त्यांना प्रत्यक्ष (साक्षात्) जाणतो, तोच ब्रह्मा-पुरोहित, खरा वेत्ता होतो.
Mantra 25
बृ॒हन्तो॒ नाम॒ ते दे॒वा येऽस॑तः॒ परि॑ जज्ञि॒रे। एकं॒ तदङ्गं॑ स्क॒म्भस्यास॑दाहुः प॒रो जनाः॑
‘बृहन्त’ नावाचे ते देव, जे असत् (अभाव) यांतून सर्व बाजूंनी उत्पन्न झाले. स्कम्भाचा तो एकच अंश—तो पौराणिक जनांनी ‘असत्’ असे म्हटले आहे.
Mantra 26
यत्र॑ स्क॒म्भः प्र॑ज॒नयन् पुरा॒णं व्यव॑र्तयत्। एकं॒ तदङ्गं॑ स्क॒म्भस्य॑ पुरा॒णम॑नु॒संवि॑दुः
जिथे स्कम्भाने सृजन करत प्राचीन व्यवस्था गतिमान करून प्रवर्तित केली—स्कम्भाचा तो एक अंश, तो प्राचीन, त्यांनी परंपरेने ओळखून जाणला आहे.
Mantra 27
यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा अङ्गे॒ गात्रा॑ विभेजि॒रे। तान् वै त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वानेके॑ ब्रह्म॒विदो॑ विदुः
ज्याच्या अंग-गात्रांत त्रयस्त्रिंशत् (तेहेतीस) देवांनी आपापले अवयव वेगवेगळे करून वाटून घेतले आहेत—त्या त्रयस्त्रिंशत् देवांनाच, खरोखर, काही ब्रह्मविद् (ब्रह्मज्ञान जाणणारे) असेच जाणतात/मानतात.
Mantra 28
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भं प॑र॒मम॑नत्यु॒द्यं जना॑ विदुः । स्क॒म्भस्तदग्रे॒ प्रासि॑ञ्च॒द्धिर॑ण्यं लो॒के अ॑न्त॒रा
हिरण्यगर्भ—परम, असा उदय पावणारा की ज्याला कोणी थांबवू शकत नाही—असे मनुष्य जाणतात. स्कम्भाने आदिकाळी लोकांच्या अंतराळांत ते सुवर्ण-तत्त्व ओतले.
Mantra 29
स्क॒म्भे लो॒काः स्क॒म्भे तपः॑ स्क॒म्भेऽध्यृ॒तमाहि॑तम्। स्कम्भ॑ त्वा वेद प्र॒त्यक्ष॒मिन्द्रे॒ सर्वं॑ स॒माहि॑तम्
स्कम्भात लोक आहेत; स्कम्भात तप आहे; स्कम्भात ऋत दृढपणे स्थापित आहे. स्कम्भ तुला प्रत्यक्ष जाणतो; इंद्रात हे सर्व पूर्णपणे एकत्र संचित व संयोजित आहे.
Mantra 30
इन्द्रे॑ लो॒का इन्द्रे॒ तप॒ इन्द्रेऽध्यृ॒तमाहि॑तम्। इन्द्रं॑ त्वा वेद प्र॒त्यक्षं॑ स्क॒म्भे सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम्
इंद्रात लोक आहेत; इंद्रात तप आहे; इंद्रात ऋत दृढपणे स्थापित आहे. इंद्र तुला प्रत्यक्ष जाणतो; स्कम्भात सर्व काही प्रतिष्ठित होऊन स्थिर उभे आहे.
Mantra 31
नाम॒ नाम्ना॑ जोहवीति पु॒रा सूर्या॑त् पु॒रोषसः॑ । यद॒जः प्र॑थ॒मं सं॑ब॒भूव॒ स ह॒ तत् स्व॒राज्य॑मियाय॒ यस्मा॒न्नान्यत् पर॒मस्ति॑ भू॒तम्
तो नामो-नामाने अखंड हाक देतो—प्राचीन काळी, सूर्यापूर्वी, उषेपूर्वी. जेव्हा अज (अजन्मा) प्रथमच पूर्णत्वाने प्रकट झाला, तेव्हा त्यानेच ते स्वराज्य (आत्म-सम्राज्य) प्राप्त केले; ज्यापेक्षा उच्च असे दुसरे कोणतेही भूत (सत्ता) नाही.
Mantra 32
यस्य॒ भूमिः॑ प्र॒मान्तरि॑क्षमु॒तोदर॑म्। दिवं॒ यश्च॒क्रे मू॒र्धानं॒ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑
ज्याची भूमी नियत माप आहे आणि अंतरिक्ष त्याचे उदर आहे; ज्याने द्यौला मस्तक केले—त्या ज्येष्ठ ब्रह्माला नमस्कार.
Mantra 33
यस्य॒ सूर्य॒श्चक्षु॑श्च॒न्द्रमा॑श्च॒ पुन॑र्णवः । अ॒ग्निं यश्च॒क्र आ॒स्यं॑ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑
ज्याचे नेत्र सूर्य आहे, आणि चंद्रमा पुनः-नव (पुनर्नवः) होऊन आहे; ज्याने अग्नीला मुख केले—त्या ज्येष्ठ ब्रह्माला नमस्कार.
Mantra 34
यस्य॒ वातः॑ प्राणापा॒नौ चक्षु॒रङ्गि॑र॒सोऽभ॑वन्। दिशो॒ यश्च॒क्रे प्र॒ज्ञानी॒स्तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑
ज्याचा वायू प्राण-अपान झाला, आणि ज्याचे नेत्र अङ्गिरस (अङ्गिरसः) झाले; ज्याने दिशांना प्रज्ञावान शक्ती म्हणून रचले—त्या ज्येष्ठ ब्रह्माला नमस्कार.
Mantra 35
स्क॒म्भो दा॑धार॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे इ॒मे स्क॒म्भो दा॑धारो॒र्व॑१न्तरि॑क्षम्। स्क॒म्भो दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीः स्क॒म्भ इ॒दं विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश
स्कम्भाने हे दोन्ही—द्यावा आणि पृथिवी—धारण केले; स्कम्भाने विस्तीर्ण अन्तरिक्ष धारण केले. स्कम्भाने सहा विस्तीर्ण प्रदेश (प्रदिशः) धारण केले; स्कम्भ या समस्त विश्व-भुवनात प्रवेशून व्यापला आहे.
Mantra 36
यः श्रमा॒त् तप॑सो जा॒तो लो॒कान्त्सर्वा॑न्त्समान॒शे। सोमं॒ यश्च॒क्रे केव॑लं॒ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑
जो श्रम व तपस्येतून जन्मला, ज्याने सर्व लोकांना समभावाने व्यापले; ज्याने सोम केवळ आपलाच केला—त्या ज्येष्ठ ब्रह्मणाला नमस्कार.
Mantra 37
क॒थं वातो॒ नेल॑यति क॒थं न र॑मते॒ मनः॑ । किमापः॑ स॒त्यं प्रेप्स॑न्ती॒र्नेल॑यन्ति क॒दा च॒न
वारा असा कसा की त्याला कुठेही विसाव्याचे ठिकाण मिळत नाही? मन असे कसे की त्याला विश्रांतीत रमत नाही? सत्याचा शोध घेणारी ही पाणी कधीच येऊन स्थिर का होत नाहीत?
Mantra 38
म॒हद् य॒क्षं भुव॑नस्य॒ मध्ये॒ तप॑सि क्रा॒न्तं स॑लि॒लस्य॑ पृ॒ष्ठे। तस्मि॑न्छ्रयन्ते॒ य उ॒ के च॑ दे॒वा वृ॒क्षस्य॒ स्कन्धः॑ प॒रित॑ इव॒ शाखाः॑
भुवनाच्या मध्यभागी एक महान् यक्ष (अद्भुत रहस्य) उभा आहे—तपस्येने दृढ, जलराशीच्या पृष्ठभागावर प्रतिष्ठित. तेथे जे काही देव आहेत, ते सर्व वृक्षाच्या खोडाभोवती फांद्या असाव्यात तसे आश्रय घेतात.
Mantra 39
यस्मै॒ हस्ता॑भ्यां॒ पादा॑भ्यां वा॒चा श्रोत्रे॑ण॒ चक्षु॑षा । यस्मै॑ दे॒वाः सदा॑ ब॒लिं प्र॒यच्छ॑न्ति॒ विमि॒तेऽमि॑तं स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः
ज्याच्यासाठी हातांनी, पायांनी, वाणीने, श्रवणाने व दृष्टीने—ज्याच्यासाठी देव सदैव बलि (अर्पण/उपहार) देतात—मोजलेल्या (जगाच्या) आत अमोज्य असा तो स्कम्भ (आधार-स्तंभ) तू सांग: तो खरोखर कोणता, कसा देव आहे?
Mantra 40
अप॒ तस्य॑ ह॒तं तमो॒ व्यावृ॑त्तः॒ स पा॒प्मना॑ । सर्वा॑णि॒ तस्मि॒न् ज्योतीं॑षि॒ यानि॒ त्रीणि॑ प्र॒जाप॑तौ
त्याच्यापासून अंधार पराभूत होऊन दूर जातो; पाप्मा (पाप/दुष्टता) त्याला टाळून बाजूला सरकतो. प्रजापतीत असलेल्या त्या तीन ज्योती—त्या सर्व त्याच्यातच आहेत.
Mantra 41
यो वे॑त॒सं हि॑र॒ण्ययं॒ तिष्ठ॑न्तं सलि॒ले वेद॑ । स वै गुह्यः॑ प्र॒जाप॑तिः
जो पाण्यात उभा असलेला सुवर्णमय वेतस (नळ/सरकंडा) जाणतो—तो खरोखर गुह्य प्रजापतीला जाणतो.
Mantra 42
त॒न्त्रमेके॑ युव॒ती विरू॑पे अभ्या॒क्रामं॑ वयतः॒ षण्म॑यूखम्। प्रान्या तन्तूं॑स्ति॒रते॑ ध॒त्ते अ॒न्या नाप॑ वृञ्जाते॒ न ग॑मातो॒ अन्त॑म्
एकाच ताणा (तंत्र) वर, रूपाने भिन्न अशा दोन युवती—सहा-किरण/सहा-शलाका असलेले हे विणकामाचे यंत्र—आरूढ झाल्या आहेत. त्यांपैकी एक पुढे धागे पसरते; दुसरी ते त्यांच्या-त्यांच्या जागी स्थिर/धारण करते. त्या न पोहोचतात, न मिळवतात—सीमेच्या अंतापर्यंत.
Mantra 43
तयो॑र॒हं प॑रि॒नृत्य॑न्त्योरिव॒ न वि जा॑नामि यत॒रा प॒रस्ता॑त्। पुमा॑नेनद् वय॒त्युद्गृ॑णन्ति॒ पुमा॑नेन॒द् वि ज॑भा॒राधि॒ नाके॑
त्या दोघींविषयी—जणू त्या नृत्यात परिक्रमा करीत आहेत—कोण कोणाच्या पलीकडे आहे हे मला स्पष्ट कळत नाही. पुरुष (पुमान्) याच्याद्वारे हे विणले जाते; पुरुष याच्याद्वारेच याचे स्तवन उचलले जाते; पुरुष याच्याद्वारेच हे उत्पन्न होऊन स्वर्गात उंच स्थापन झाले आहे.
Mantra 44
इ॒मे म॒यूखा॒ उप॑ तस्तभु॒र्दिवं॒ सामा॑नि चक्रु॒स्तस॑राणि॒ वात॑वे
हे मयूख (किरण/शलाका) स्वर्गाला आधार देऊन थांबवून धरतात; त्यांनी साम-राग/सामानि रचली—वाऱ्यासाठी तसर (नाव/शटल) तयार केली.
Frequently Asked Questions
Skambha is the cosmic ‘Support’—a brahman-like principle in which the worlds are steadied and upheld. The hymn treats Skambha as the hidden ground behind creation and order.
Primarily for brahmavidyā and śānti (stabilizing insight), not for medicinal healing. Its ‘effect’ is steadiness and protection through correct knowing and recitation.
It presents brahman/Skambha as a nidhi—precious, potent, and not obvious to ordinary perception. The image teaches that true knowledge is protected and must be approached through disciplined inquiry and recitation.
Ask anything about Sukta 7 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
