Anuvaka 1
अथर्वणीय संरक्षण–एकात्मता: शत्रूची कृत्या/विष दूर हाकलून, मणी (ताईत) प्रतिष्ठा, पुष्टी–समृद्धीचे प्रवाह, आणि स्कंभ–प्रजापतीविषयक विचार/अन्वेषण यांच्या साहाय्याने व्यक्ती व विश्वव्यवस्था पुन्हा स्थिर करणे. उपविषय: कृत्या-निवारण व सपत्न (शत्रू) दमनाचे प्रतिकार; पुरुषाचे (शरीर = विश्व) शारीरिक–विश्वात्मक उपचार; ओजस व वर्चसासाठी मणी/ताईत अभिषेक; सर्प–विष अपोत्प्रायिके व विषनिष्प्रभ करणे; दक्षिणेचे परत येणे, गायी, दूध व मधुर पाणी यांद्वारे समृद्धी.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेद 10.1 हे प्रतिमंत्र/कृत्या-निवारण सूक्त आहे. शत्रूने जाणूनबुजून “घडवून, घट्ट बांधून” पाठवलेली घातक कृत्या तिच्या मूळ गाभ्यापासून ओळखून हाकलून देते. बाधित घराण्याचे अनुषंगिक नुकसानापासून रक्षण करत, तो जादूबंध जोराने उलटवून त्याच्या मानवी कर्त्यावरच परत पाठवते. भवा–शर्व (रुद्र) आणि देवप्रेरित “क्षेपण” (देवहेति)—विजेसारखे रूप धारण केलेले—दैवी प्रतिशोधासाठी दंडक व अचूक साधने म्हणून आवाहिले जातात.
Sukta 2
AV 10.2 हे शरीर-विश्वात्मक वैद्यक/संरक्षणपर सूक्त आहे. यात मानव (पुरुष) हा मंत्रांनी दुरुस्त करता येणारा शरीर-कोसमॉस म्हणून मांडला आहे; त्याचे शिर, हृदय, प्राण आणि अंतर्गत “कोश” स्थिर केले जातात. पावमानाला अंतःस्थ शुद्धीकरण करणारा, सोमसदृश प्रवाह म्हणून आवाहन केले आहे, जो प्राण उचलून दृढ करतो; तसेच ब्रह्मन्/आत्मकेंद्रित “यक्ष”ाला सर्वात खोल संरक्षणशक्ती म्हणून वळून पाहिले आहे. या सूक्ताची शक्ती असुरक्षित जीवनकेंद्रांना बांधणे/“शिवणे”, अखंडता पुनर्स्थापित करणे, आणि अंतर्दृष्टी व शुद्धीकरणाद्वारे दीर्घायुष्य व बल यांना अधिकार देण्यात आहे.
Sukta 3
हे सूक्त वरुणवृक्षापासून बनविलेल्या मणी (ताईत)ला सघन “मंत्र-शक्ती” म्हणून समर्थ करते; तो सपत्नांना—प्रतिद्वंद्वी, शत्रुत्वाने कट करणारे, आणि जादूटोण्याने हल्ला करणारे—चिरडून टाकतो, तसेच धारणकर्त्याला निरृती, भय आणि मृत्यूचा आघात यांपासून कुंपणासारखे सुरक्षित ठेवतो. वरुण/वरण येथे केवळ नैतिक-सार्वभौम रक्षक म्हणून नव्हे, तर बांधून आवरणारी, रोखणारी शक्ती म्हणून मणीत प्रतिष्ठित होतो; त्यामुळे तो रक्षेचा चालता किल्ला बनतो. प्रतिस्पर्धी-दमनाबरोबरच हे सूक्त कीर्ती, यश, तेज आणि भूती यांना स्थैर्य देते, म्हणून संरक्षण आणि लोकमान्य प्रतिष्ठा दोन्ही एकत्र वाढतात.
Sukta 4
AV 10.4 हे भैषज्य–अपोत्रोपायक मंत्ररूप स्तोत्र आहे. याचा हेतू सर्प-एजन्सी/सर्प-शक्तीला दूर हाकलणे आणि चालत्या शत्रुबळाप्रमाणे वावरणाऱ्या विषाला निष्प्रभ करणे हा आहे. इंद्र, सर्व देवगण आणि वरुण अशी रक्षक त्रयी—व्यक्तिरूप प्रतिविष-शक्ती व “सर्प-वधक पाऊलखुणा/मार्ग” यांच्या साहाय्याने—सुरक्षित वाट निर्माण करते, धोका रोखते आणि विषाला त्याच्या आसनस्थानीच निष्फळ करते.
Sukta 5
हा सूक्तसमूह अథर्वण परंपरेतील समृद्धी व प्रतिष्ठा देणारा मंत्रसमुच्चय म्हणून कार्य करतो. येथे दक्षिणा (यज्ञदान, व्यक्तिरूप) हिला सूर्याच्या परिभ्रमणासारख्या विश्वासार्ह परिक्रमेत यजमानाकडे पुन्हा “परत येण्यासाठी” प्रवृत्त केले आहे. पौष्टिक हेतू—धन व ब्राह्मवर्चस—यांसोबतच प्रतिस्पर्ध्यांना चिरडणे व अधीन करणे अशा तीव्र धारा देखील आहेत; विश्वव्यापी पाऊल/हाकलून देणे अशा प्रतिमांद्वारे, तसेच यजमानाच्या वंशावर तेज, प्राणश्वास आणि आयुष्य “गुंडाळून चढवणे” अशी संकल्पना मांडली आहे.
Sukta 6
AV 10.6 हे मणि-सूक्त आहे. रक्षक रत्न/ताईत बांधण्याच्या विधीचे अभिषेकन करून, त्याला धारणकर्त्याचे ओजस् (जीवनबल) व वर्चस् (तेजस्वी प्रतिष्ठा) जपणारी सजीव शक्ती मानले आहे. समृद्धी आणि इंद्रियबळ (श्रवण, दृष्टी) वाढविण्याबरोबरच यात अभिचारिक धारही आहे: मंत्रशक्ती विधिपूर्वक प्रतिस्पर्ध्याचे शत्रुत्वपूर्ण ‘शिरस्त्व’/अधिकार कापून टाकते आणि द्वेष परत फिरवते. शेवटी, मणि-शक्तीला गृह्य अग्निहोमाशी जोडून, अग्नीच्या स्वीकाराने संरक्षण व वृद्धी दृढ केली जाते.
Sukta 7
AV 10.7 हे स्कंभ (विश्वाधार) स्तोत्रसमूहातील सूक्त असून, प्रजापती व जगत ‘ज्या गूढ आधारावर’ दृढ केले गेले आहेत त्याचा रहस्य-शैलीतील शोध घेते. एकच वर मागण्याऐवजी ते श्रोत्याला ब्राह्मणिक ओळखीपर्यंत नेते: स्कंभ—अदृश्य आधार, रक्षित ‘निधी’, आणि स्वर्ग, वायू/प्राण व यज्ञीय ध्वनी यांना एकत्र बांधून ठेवणारे नियमनतत्त्व. याची शक्ती चिंतनशील व स्थैर्यदायक आहे—योग्य जाण (विद्या) आणि पठन/जप यांच्या द्वारा विश्वातील व अंतःकरणातील क्रम दृढ करते.
Sukta 8
AV 10.8 हे ब्रह्मोद्य-शैलीतील सृष्टिविषयक, तर्क-विचार करणारे सूक्त आहे. गर्भ (गर्भ/बीज) मध्ये अंतर्भूतपणे हालचाल करणाऱ्या, लपलेल्या प्रजापतीचा शोध घेत ते विचारते—एकच तत्त्व आतून अदृश्य राहूनही अनेक कसे होते? याची शक्ती औषधी नाही; ती बौद्धिक व स्थैर्य देणारी आहे. नातेसंबंध, दर्जा, जन्म आणि समृद्धी यांच्या मागे असलेल्या एकमेव अंतर्वासी सर्जकाच्या दृष्टीत समुदायाला पुन्हा पुन्हा सहभागी करून, ऋत (व्यवस्था) कर्मकांडाने दृढ करते.
Sukta 9
AV 10.9 हे समृद्धी व पोषण यांचे स्तोत्र आहे. यात गाय, दुग्धजन्य पदार्थ आणि गोड/स्निग्ध जल यांना जिवंत समृद्धी म्हणून पवित्र मानून, यजमानासाठी ती ‘काढून/ओढून’ आणावी अशी धारणा दृढ केली आहे. गायच्या देहाचे अवयव आणि विधीतील कर्ते/सहकारी यांची यादी करून हे स्तोत्र दूध, दही, तूप, मध इत्यादींचा विपुल दुग्धउत्पाद वाढवते; तसेच अर्पणप्रक्रियेचे संरक्षण करून पोषण हे स्थिर धन व बळ बनावे अशी व्यवस्था करते.
Sukta 10
हे सूक्त वशा-गायीवर हक्क सांगणाऱ्याचा दावा वैध ठरवते. यज्ञाला प्रदेश, अवयव आणि “शिर” असलेल्या विश्वदेहाप्रमाणे मानणाऱ्या गूढज्ञानावर आधार देऊन तो हक्क प्रस्थापित केला आहे. इंद्र, आदित्य, साध्य, वसु इत्यादी दैवी पूर्वदृष्टांतांची उजळणी करून वशेचे दूध स्वर्गीय पोषण म्हणून उन्नत केले आहे. त्यामुळे वादग्रस्त विधी-वस्तू धर्मसंमत ठरून समृद्धी, प्रतिष्ठा आणि धारक-पोषक शक्तीचा अधिकृत स्रोत बनते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.