Varaha Purana 74.6: Adhyaya 74, Shloka 6
Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
yo'sau sakalavidyāvabodhitaparamātmarūpī vigatakalmaṣaḥ paramāṇur acintyātmā nārāyaṇaḥ sakalalokālokavyāpī pītāmbaroruvakṣaḥ kṣitidharo guṇato mukhyatas tu— aṇumahaddīrghahr asvam akṛśamalohitam ity evamādyupalakṣita—vijñānamātrarūpam | sa bhagavāṁs triprakāraḥ sattva-rajas-tamodriktaḥ salilaṁ sasarja | tac ca sṛṣṭvā—nādipuruṣaḥ parameśvaro nārāyaṇaḥ sakalajaganmayaḥ sarvamayo devamayo yajñamaya āpomaya āpomūrtir yoganidrāyā suptasya tasya nābhau sadabjaṁ niḥsasāra | tasmin sakalavedanidhir acintyātmā parameśvaro brahmā prajāpatiḥ abhavat sa ca sanaka-sanan dana-sanatkumārādīn jñānadharmiṇaḥ pūrvam utpādya paścān manuṁ svāyambhuvaṁ marīcyādīn dakṣāntān sasarja | yaḥ svāyambhuvo manur bhagavatā sṛṣṭas tasmād ārabhya bhuvanasyātivistaro varṇyate | tasya ca manor dvau putrau babhūvatuḥ priyavratottānapādau | priyavratasya daśa putrā babhūvuḥ—āgnīghro'gnibāhur medho medhātithir dhruvo jyotiṣmān dyutimān havyavapuṣmat-savanāntāḥ | sa ca priyavrataḥ saptadvīpeṣu sapta putrān sthāpayāmāsa | tatra cāgnīdhraṁ jambūdvīpeśvaraṁ cakre—śākadvīpeśvaraṁ medhātithiṁ kuśe jyotiṣmantaṁ krauñce dyutimantaṁ śālmale vapuṣmantaṁ gomedasyeśvaraṁ havyaṁ puṣkarādhipatiṁ savanam iti | puṣkareśasyāpi savanasya dvau putrau mahāvīta-dhātakī bhavetām | tayor deśau gomedāś ca nāmnā vyavasthitau | dhātaker dhātakīkhaṇḍaṁ kumudasya ca kaumudam | śālmala-adhipater api vapuṣmantasya trayaḥ putrāḥ sakuśa-vaid yuta-jīmūtanāmānaḥ | sakuśasya sakuśanāmā deśaḥ vaidyutasya vaidyutaḥ jīmūtasya jīmūta iti—ete śālmaler deśāḥ | tathā ca dyutimataḥ sapta putrakāḥ—kuśalo manugoṣṭhauṣṇaḥ pīvaro dyāndhakāraka-muni-dundubhiś ceti | tannāmnā krauñce sapta mahādeśanāmāni | kuśadvīpeśvarasyāpi jyotiṣmataḥ saptaiva putrās tadyathā—udbhido veṇumāṁś caiva rathopalambano dhṛtiḥ prabhākaraḥ kapila iti | tannāmāny eva varṣāṇi draṣṭavyāni | śākādhipasyāpi sapta putrā medhātithes tadyathā—śāntabhaya-śiśira-sukhodayaṁ nanda-śiva-kṣemaka-dhruvā iti | ete sapta putrāḥ—etannāmāny eva varṣāṇi | atha jambūdvīpeśvarasyāpi āgnīdhrasya nava putrā babhūvuḥ—tadyathā nābhiḥ kimpuruṣo harivarṣa ilāvṛto ramyako hiraṇmayaḥ kurur bhadrāśvaḥ ketumālaś ceti | etannāmāny eva varṣāṇi | nābher himavantaṁ hemakūṭaṁ kimpuruṣaṁ naiṣadhaṁ harivarṣaṁ merumadhyaṁ ilāvṛttaṁ nīlaṁ ramyakaṁ śvetaṁ hiraṇmayam uttaraṁ ca śṛṅgavatam kuravo mālyavantaṁ bhadrāśvaṁ gandhamādanaṁ ketumālam iti | evaṁ svāyambhuve'ntare bhuvana-pratiṣṭhā | kalpe kalpe caivam eva sapta sapta pārthivaiḥ kriyate bhūmeḥ pālanaṁ vyavasthā ca | eṣa svabhāvaḥ kalpasya sadā bhavatīti | atra nābheḥ sargaṁ kathayāmi | nābhir merudevyāṁ putram ajanayad ṛṣabhanāmānaṁ tasya bharato jajñe putraś ca tāvad agrajaḥ | tasya bharatasya pitā ṛṣabho himādreḥ dakṣiṇaṁ varṣam adād bhārataṁ nāma | bharatasyāpi putraḥ sumatir nāma | tasya rājyaṁ dattvā bharato'pi vanaṁ yayau | sumates tejas tatputraḥ satsur nāma | tasyāpīndradyumno nāma | tasyāpi parameṣṭhī tasyāpi pratiharttā tasya nikhāto nikhātasya unnetā unnetur apy abhāvas tasyodgātā tasya prastotā prastotuś ca vibhuḥ vibhoḥ pṛthuḥ pṛthor anantaḥ anantasyāpi gayaḥ gayasya nayas tasya virāṭaḥ | tasyāpi mahāvīryas tataḥ sudhīmān dhīmato mahān mahato bhaumano bhaumanasya tvaṣṭā tvaṣṭur virajāḥ | tasya rājo rājasya śatajit | tasya putraśataṁ jajñe tenemā varddhitāḥ prajāḥ | tair idaṁ bhārataṁ varṣaṁ saptadvīpaṁ samāṅkitam || 74.6 ||
ആ നാരായണൻ—സകലവിദ്യകളുടെ ബോധത്തിലൂടെ ഗ്രാഹ്യമായ പരമാത്മസ്വരൂപൻ, കല്മഷരഹിതൻ, പരമാണുവിനെപ്പോലെ സൂക്ഷ്മൻ, അചിന്ത്യസ്വഭാവൻ—ലോകവും അലോകവും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ; പീതാംബരധാരി, വിശാലവക്ഷസ്ഥലൻ, ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നവൻ, ശുദ്ധ വിജ്ഞാനമാത്രസ്വരൂപൻ. ആ ത്രിഗുണാത്മക ഭഗവാൻ (സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് പ്രാധാന്യത്തോടെ) ജലത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. യോഗനിദ്രയിൽ ശയനിച്ചിരുന്ന അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് സത്യപദ്മം ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിൽ സർവ്വവേദനിധിയായ ബ്രഹ്മാ പ്രജാപതി പ്രത്യക്ഷനായി. ബ്രഹ്മാ ആദ്യം സനകാദി ജ്ഞാനധർമ്മികളായ ഋഷികളെ, പിന്നെ സ്വായംഭുവ മനുവിനെയും മരീചി മുതലായവരെ ദക്ഷൻ വരെ സൃഷ്ടിച്ചു. സ്വായംഭുവ മനുവിൽ നിന്ന് ജഗദ്വിസ്താരം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു—മനുവിന് പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാർ; പ്രിയവ്രതന് പത്ത് പുത്രന്മാർ, ഏഴ് ദ്വീപുകളിൽ ഏഴ് പുത്രന്മാരെ അധിപതികളാക്കി—ജംബൂദ്വീപിൽ ആഗ്നീധ്രൻ, ശാകത്തിൽ മേധാതിഥി, കുശയിൽ ജ്യോതിഷ്മാൻ, ക്രൗഞ്ചയിൽ ദ്യുതിമാൻ, ശാല്മലയിൽ വപുഷ്മാൻ, ഗോമേദയിൽ ഹവ്യൻ, പുഷ്കരയിൽ സവനൻ. അവരുടെ വംശാനുസാരമായി ദേശ/വർഷങ്ങളുടെ പേരുകളും വിഭജനങ്ങളും സ്ഥിരപ്പെട്ടു; ജംബൂദ്വീപാധിപതി ആഗ്നീധ്രന് നാഭി മുതലായ ഒൻപത് പുത്രന്മാർ, അവരുടെ പേരുകളേ വർഷനാമങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ഭുവനക്രമം സ്ഥാപിതമായി; ഓരോ കല്പത്തിലും ഏഴ്-ഏഴ് രാജാക്കന്മാർ ഭൂമിയുടെ പരിപാലനവും ഭരണക്രമവും നടത്തുന്നു—ഇതാണ് കല്പസ്വഭാവം. തുടർന്ന് നാഭിയുടെ വംശം—നാഭി മേരുദേവിയിലൂടെ ഋഷഭനെ ജനിപ്പിച്ചു; ഋഷഭന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ, അവന്റെ പേരിൽ ഹിമാലയത്തിന്റെ തെക്കൻ പ്രദേശം ‘ഭാരതം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി. ഭരതന്റെ പുത്രൻ സുമതി; പിന്നെ രാജപരമ്പര ശതജിത് വരെ; ശതജിത്തിന്റെ നൂറു പുത്രന്മാർകൊണ്ട് പ്രജ വർദ്ധിച്ചു, ഭാരതവർഷവും സപ്തദ്വീപങ്ങളും ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടു।
Varāha (default dialogue framework; explicit speaker not stated in the excerpt)
FAQs
It preserves a Purāṇic model of world-order (sapta-dvīpa cosmography) and a royal genealogy used in premodern South Asian historiography and political imagination, linking territory-names (e.g., Bhārata) to exemplary rulers.
Bhārata-varṣa is identified as the southern region associated with Himālaya (himādreḥ dakṣiṇaṁ varṣam). In scholarly usage, it functions as a cultural-geographic designation broadly corresponding to the Indian subcontinent, framed within Purāṇic cosmography.
The passage emphasizes recurring cosmic and political order: governance of the earth is portrayed as a structured responsibility renewed in each kalpa, suggesting an ethic of stewardship and administrative continuity rather than arbitrary rule.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
