Home›Upanishads›Nirvana›Verse 28
←Previous Verse
Next Verse→

Nirvana Upanishad: Verse 28

धैर्यकन्था। उदासीनकौपीनम्। विचारदण्डः। ब्रह्मावलोकयोगपट्टः। श्रियां पादुका। परेच्छाचरणम्। कुण्डलिनीबन्धः। परापवादमुक्तो जीवन्मुक्तः। शिवयोगनिद्रा च। खेचरीमुद्रा च। परमानन्दी। निर्गतगुणत्रयम्। विवेकलभ्यं मनोवागगोचरम्। अनित्यं जगद्यज्जनितं स्वप्नजगदभ्रगजादितुल्यम्। तथा देहादिसङ्घातं मोहगुणजालकलितं तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितम्। विष्णुविद्यादिशताभिधानलक्ष्यम्। अङ्कुशो मार्गः। शून्यं न सङ्केतः। परमेश्वरसत्ता। सत्यसिद्धयोगो मठः। अमरपदं तत्स्वरूपम्। आदिब्रह्मस्वसंवित्। अजपा गायत्री। विकारदण्डो ध्येयः॥

धैर्य-कन्था । उदासीन-कौपीनम् । विचार-दण्डः । ब्रह्म-अवलोक-योग-पट्टः । श्रियाः पादुका । पर-इच्छा-चरणम् । कुण्डलिनी-बन्धः । पर-अपवाद-मुक्तः जीवन्-मुक्तः । शिव-योग-निद्रा च । खेचरी-मुद्रा च । परम-आनन्दी । निर्गत-गुण-त्रयम् । विवेक-लभ्यम् मनः-वाक्-अगोचरम् । अनित्यम् जगत् यत् जनितम् स्वप्न-जगत्-अभ्र-गज-आदि-तुल्यम् । तथा देह-आदि-सङ्घातम् मोह-गुण-जाल-कलितम् तत् रज्जु-सर्प-वत् कल्पितम् । विष्णु-विद्या-आदि-शत-अभिधान-लक्ष्यम् । अङ्कुशः मार्गः । शून्यम् न सङ्केतः । परम-ईश्वर-सत्ता । सत्य-सिद्ध-योगः मठः । अमर-पदम् तत्-स्वरूपम् । आदि-ब्रह्म-स्व-संवित् । अजपा गायत्री । विकार-दण्डः ध्येयः ।

Recitation with translationNirvana Upanishad 28

dhairyakanthā | udāsīnakaupīnam | vicāradaṇḍaḥ | brahmāvalokayogapaṭṭaḥ | śriyāṃ pādukā | parecchācaraṇam | kuṇḍalinībandhaḥ | parāpavādamukto jīvanmuktaḥ | śivayoganidrā ca | khecarīmudrā ca | paramānandī | nirgataguṇatrayam | vivekalabhyaṃ manovāgagocaram | anityaṃ jagadyajjanitaṃ svapnajagadabhragajāditulyam | tathā dehādisaṅghātaṃ mohaguṇajālakalitaṃ tadrajjusarpavatkalpitam | viṣṇuvidyādiśatābhidhānalakṣyam | aṅkuśo mārgaḥ | śūnyaṃ na saṅketaḥ | parameśvarasattā | satyasiddhayogo maṭhaḥ | amarapadaṃ tatsvarūpam | ādibrahmasvasaṃvit | ajapā gāyatrī | vikāradaṇḍo dhyeyaḥ ||

ധൈര്യമാണ് കന്ത; ഉദാസീനതയാണ് കൗപീനം; വിവേകമാണ് ദണ്ഡം; ബ്രഹ്മാവലോകനയോഗമാണ് പട്ട; ശ്രീ (സമ്പത്ത്) പാദുകയാണ്; പരമന്റെ ഇച്ഛാനുസൃതമായ ആചരണമാണ് ചരണം; കുണ്ഡലിനീബന്ധം (നിയമനം) തന്നെയാണ് സംയമം. നിന്ദയും പ്രതിനിന്ദയും വിട്ടവൻ ജീവന്മുക്തൻ. ശിവയോഗനിദ്രയും ഉണ്ട്, ഖേചരീമുദ്രയും ഉണ്ട്. പരമാനന്ദത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ, ത്രിഗുണാതീതൻ—വിവേകത്തിലൂടെ ലഭ്യം, മനസ്സിനും വാക്കിനും അഗോചര്യം. ജനിതമായ ജഗത് അനിത്യം—സ്വപ്നജഗത്തുപോലെ, മേഘഗജാദിപോലെ. അതുപോലെ ദേഹാദി സംഘാതം മോഹഗുണജാലത്തിൽ നെയ്തത്, രജ്ജു-സർപ്പത്തെപ്പോലെ കല്പിതം. ‘വിഷ്ണു’, ‘വിദ്യ’ മുതലായ ശതനാമങ്ങളാൽ സൂചിതമായതുതന്നെ ലക്ഷ്യം. അങ്കുശം മാർഗമാണ്; ‘ശൂന്യം’ സൂചകം അല്ല. പരമേശ്വരസത്ത തന്നെയാണ് പരമവാസ്തവം. സത്യ-സിദ്ധിയോഗം തന്നെയാണ് മഠം. അമരപദം അതിന്റെ സ്വരൂപം—ആദിബ്രഹ്മത്തിന്റെ സ്വപ്രകാശ സ്വസംവിത്. അജപാ തന്നെയാണ് ഗായത്രി. വികാരനിവർത്തക ദണ്ഡത്തെ ധ്യാനിക്കണം.

‘Fortitude is the cloak; indifference is the loincloth; discrimination is the staff; the belt is the yoga of beholding Brahman; prosperity is the sandals; the conduct is (to follow) the will of the Supreme; the restraint is the binding (discipline) of Kuṇḍalinī. Freed from blame and counter-blame, (he is) a jīvanmukta. There is the yogic sleep of Śiva, and the khecarī-mudrā. (He is) established in supreme bliss, having gone beyond the three guṇas—attainable through discernment, beyond mind and speech. The world that is produced is impermanent, like a dream-world, like a cloud-elephant and the like. Likewise, the aggregate beginning with the body, woven of the net of deluding qualities, is imagined like a rope-snake. The target is that which is denoted by hundreds of names such as ‘Viṣṇu’ and ‘Knowledge’. The goad is the path; ‘void’ is not the indicator. The reality is the existence of the Supreme Lord. The monastery is the yoga of truth and accomplishment. The deathless state is Its very nature: the self-luminous awareness of the primal Brahman. The ajapā is the Gāyatrī. The staff of transformation (i.e., of removing modifications) is to be meditated upon.

धैर्यकन्थाthe cloak of fortitude
धैर्यकन्था:
TypeNoun
Rootधैर्य (प्रातिपदिक) + कन्था (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उदासीनकौपीनम्the loincloth of detachment
उदासीनकौपीनम्:
TypeNoun
Rootउदासीन (प्रातिपदिक) + कौपीन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विचारदण्डःthe staff of inquiry/discrimination
विचारदण्डः:
TypeNoun
Rootविचार (प्रातिपदिक) + दण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्रह्मावलोकयोगपट्टःthe yoga-strap of beholding Brahman
ब्रह्मावलोकयोगपट्टः:
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + अवलोक (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक) + पट्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
श्रियांof prosperity/Śrī
श्रियां:
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन (वैकल्पिकं: एकवचनस्य अपि रूपसाम्यं)
पादुकाthe sandals
पादुका:
TypeNoun
Rootपादुका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परेच्छाचरणम्conduct aligned with the supreme will
परेच्छाचरणम्:
TypeNoun
Rootपरा (प्रातिपदिक) + इच्छा (प्रातिपदिक) + चरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कुण्डलिनीबन्धःthe binding/control of Kuṇḍalinī
कुण्डलिनीबन्धः:
TypeNoun
Rootकुण्डलिनी (प्रातिपदिक) + बन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परापवादमुक्तःfreed from blame/false imputation
परापवादमुक्तः:
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक) + अपवाद (प्रातिपदिक) + मुक्त (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
जीवन्मुक्तःone liberated while living
जीवन्मुक्तः:
TypeNoun
Rootजीवत् (कृदन्त, शतृ) + मुक्त (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शिवयोगनिद्राthe yogic sleep of Śiva (samādhi-like repose)
शिवयोगनिद्रा:
TypeNoun
Rootशिव (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक) + निद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
TypeIndeclinable
Formसमुच्चय-अव्यय
खेचरीमुद्राthe Khecarī mudrā
खेचरीमुद्रा:
TypeNoun
Rootखेचरी (प्रातिपदिक) + मुद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
TypeIndeclinable
Formसमुच्चय-अव्यय
परमानन्दीabiding in supreme bliss
परमानन्दी:
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक) + आनन्दिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
निर्गतगुणत्रयम्gone beyond the three guṇas
निर्गतगुणत्रयम्:
TypeAdjective
Rootनिर्गत (कृदन्त, क्त; √गम्) + गुणत्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (विशेषणरूपेण)
विवेकलभ्यम्attainable through discrimination
विवेकलभ्यम्:
TypeAdjective
Rootविवेक (प्रातिपदिक) + लभ्य (कृदन्त, यत्; √लभ्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मनोवागगोचरम्beyond the range of mind and speech
मनोवागगोचरम्:
TypeAdjective
Rootमनस् (प्रातिपदिक) + वाच् (प्रातिपदिक) + गोचर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अनित्यम्impermanent
अनित्यम्:
TypeAdjective
Rootअनित्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
जगत्the world
जगत्:
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यत्which
यत्:
TypeAdjective
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
जनितम्produced/created
जनितम्:
TypeAdjective
Rootजनित (कृदन्त, क्त; √जन्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वप्नजगत्the dream-world
स्वप्नजगत्:
TypeNoun
Rootस्वप्न (प्रातिपदिक) + जगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अभ्रगजादितुल्यम्like cloud-elephants and the like (illusory forms)
अभ्रगजादितुल्यम्:
TypeAdjective
Rootअभ्र (प्रातिपदिक) + गज (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + तुल्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Formअव्यय
देहादिसङ्घातम्the aggregate beginning with the body
देहादिसङ्घातम्:
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + सङ्घात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मोहगुणजालकलितम्constructed by a net of delusive qualities
मोहगुणजालकलितम्:
TypeAdjective
Rootमोह (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक) + जाल (प्रातिपदिक) + कलित (कृदन्त, क्त; √कल्/√कलि ‘to arrange/compose’)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (देहादिसङ्घातम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्)
तत्that
तत्:
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (सन्दर्भानुसारं)
रज्जुसर्पवत्like the rope-snake (illusion)
रज्जुसर्पवत्:
TypeIndeclinable
Rootरज्जु (प्रातिपदिक) + सर्प (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
Formउपमा-अव्यय (वत्-प्रत्ययान्तः, अव्ययीभाववत् प्रयोगः)
कल्पितम्imagined/superimposed
कल्पितम्:
TypeAdjective
Rootकल्पित (कृदन्त, क्त; √कॢप्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
विष्णुविद्यादिशताभिधानलक्ष्यम्the one referent denoted by hundreds of names such as Viṣṇu, Vidyā, etc.
विष्णुविद्यादिशताभिधानलक्ष्यम्:
TypeAdjective
Rootविष्णु (प्रातिपदिक) + विद्या (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + शत (प्रातिपदिक) + अभिधान (प्रातिपदिक) + लक्ष्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अङ्कुशःa goad
अङ्कुशः:
TypeNoun
Rootअङ्कुश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मार्गःthe path
मार्गः:
TypeNoun
Rootमार्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शून्यम्void/emptiness
शून्यम्:
TypeNoun
Rootशून्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नnot
न:
TypeIndeclinable
Formनिषेध-अव्यय
सङ्केतःa sign/indicator
सङ्केतः:
TypeNoun
Rootसङ्केत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परमेश्वरसत्ताthe reality/existence of the Supreme Lord
परमेश्वरसत्ता:
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक) + सत्ता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सत्यसिद्धयोगःthe yoga perfected in truth
सत्यसिद्धयोगः:
TypeNoun
Rootसत्य (प्रातिपदिक) + सिद्ध (कृदन्त, क्त; √सिध्) + योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मठःthe monastery/abode
मठः:
TypeNoun
Rootमठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अमरपदम्the deathless state
अमरपदम्:
TypeNoun
Rootअमर (प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्स्वरूपम्its essential nature
तत्स्वरूपम्:
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + स्वरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आदिब्रह्मस्वसंवित्self-awareness as the primordial Brahman
आदिब्रह्मस्वसंवित्:
TypeNoun
Rootआदि (प्रातिपदिक) + ब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + स्व (प्रातिपदिक) + संवित् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अजपाthe unuttered (spontaneous) japa
अजपा:
TypeAdjective
Rootअजपा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गायत्रीGāyatrī (as ajapā)
गायत्री:
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विकारदण्डःthe staff that restrains modifications
विकारदण्डः:
TypeNoun
Rootविकार (प्रातिपदिक) + दण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ध्येयःto be meditated upon
ध्येयः:
TypeAdjective
Rootध्येय (कृदन्त, यत्; √ध्यै)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
  • जगद्यज्जनितम् → जगत् + यत् + जनितम् (त् + य् → द्य्)
  • मनोवागगोचरम् → मनस् + वाच् + गोचरम् (समास)
  • तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितम् → तत् + रज्जुसर्पवत् + कल्पितम् (तत् + र् → तद्-)
  • अन्यत्र बहुसमासाः यथारूपं विगृहीताः।
Mokṣa through viveka-vairāgya; Brahman/Ātman as self-luminous consciousness; māyā as rope-snake projection; jīvanmukti; nirguṇatva (beyond the three guṇas)Mahavakya: Supports ‘Aham Brahmāsmi’ and ‘Tat tvam asi’ by identifying the deathless self as self-luminous Brahman beyond mind/speech; not a direct mahāvākya citationAtharvaAtharvaveda (late/sectarian Upaniṣad corpus; specific śākhā not securely attested) ShakhaChandas: Prose (gadya; aphoristic nominal sentences)

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play