Home›Upanishads›Nirvana›Verse 2
←Previous Verse
Next Verse→

Nirvana Upanishad: Verse 2

अथ निर्वाणोपनिषदं व्याख्यास्यामः । परमहंसः सोऽहम् । परिव्राजकाः पश्चिमलिङ्गाः । मन्मथः क्षेत्रपालः । गगनसिद्धान्तः अमृतकल्लोलनदी । अक्षयं निरञ्जनम् । निःसंशय ऋषिः । निर्वाणो देवता । निष्कुलप्रवृत्तिः । निष्केवलज्ञानम् ॥१-११॥

अथ । निर्वाण-उपनिषदम् । व्याख्यास्यामः । परमहंसः । सः-अहम् । परिव्राजकाः । पश्चिम-लिङ्गाः । मन्मथः । क्षेत्र-पालः । गगन-सिद्धान्तः । अमृत-कल्लोल-नदी । अक्षयम् । निरञ्जनम् । निः-संशयः । ऋषिः । निर्वाणः । देवता । निष्कुल-प्रवृत्तिः । निष्केवल-ज्ञानम् ॥

Recitation with translationNirvana Upanishad 2

atha nirvāṇopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | paramahaṃsaḥ so’ham | parivrājakāḥ paścimaliṅgāḥ | manmathaḥ kṣetrapālaḥ | gaganasiddhāntaḥ amṛtakallolanadī | akṣayaṃ nirañjanam | niḥsaṃśaya ṛṣiḥ | nirvāṇo devatā | niṣkulapravṛttiḥ | niṣkevalajñānam ||1-11||

ഇപ്പോൾ നാം നിർവാണോപനിഷത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ വിഷയം പരമഹംസൻ—‘സോഽഹം’ (ഞാൻ അവൻ തന്നേ). സന്ന്യാസികൾ പരിവ്രാജകർ; ബാഹ്യചിഹ്നം പശ്ചിമലിംഗം. മന്മഥൻ ക്ഷേത്രപാലകൻ. സിദ്ധാന്തം ഗഗനംപോലെ; നദി അമൃതത്തിന്റെ തരംഗമാല. ഇത് അക്ഷയം, നിരഞ്ജനം. നിഃസംശയ ഋഷി ദ്രഷ്ടാവാണ്. നിർവാണം ദേവത. പ്രവൃത്തി നിഷ്കുല—കുലബന്ധനാതീതം. ജ്ഞാനം നിഷ്കേവലം—അദ്വൈത പരമജ്ഞാനം.

Now we shall expound the Nirvāṇa Upaniṣad. (Its) subject is the Paramahaṃsa—‘I am He’. (Its) renunciants are the wandering mendicants; (its) external mark is the western sign. Manmatha is the guardian of the field. The doctrine is the sky; the river is the nectar with its waves. (It is) imperishable, stainless. Niḥsaṃśaya is the seer. Nirvāṇa is the deity. (Its) activity is without lineage. (Its) knowledge is non-dual, absolute knowledge.

athanow; then; thus (opening)
atha:
TypeIndeclinable
Rootअथ (avyaya)
Formavyaya (maṅgalārambha/adhikāra-pravartaka)
nirvāṇa-upaniṣadamthe Nirvāṇa Upaniṣad
nirvāṇa-upaniṣadam:
TypeNoun
Rootनिर्वाणोपनिषद् (स्त्री, pratipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
vyākhyāsyāmaḥwe shall explain/comment upon
vyākhyāsyāmaḥ:
TypeVerb
Root√khyā (धातु) with vi-ā- (vy-ā-)
Formलृट् (simple future), उत्तमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद
paramahaṃsaḥthe Paramahaṃsa (supreme ascetic)
paramahaṃsaḥ:
TypeNoun
Rootपरमहंस (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
saḥhe; that
saḥ:
TypePronoun
Rootतद् (sarvanāma-pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ahamI
aham:
TypePronoun
Rootअहम् (sarvanāma-pratipadika)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
parivrājakāḥwandering mendicants
parivrājakāḥ:
TypeNoun
Rootपरिव्राजक (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
paścima-liṅgāḥthose with the western/later marks (insignia)
paścima-liṅgāḥ:
TypeNoun
Rootपश्चिमलिङ्ग (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
manmathaḥManmatha (Kāma)
manmathaḥ:
TypeNoun
Rootमन्मथ (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
kṣetrapālaḥguardian of the field
kṣetrapālaḥ:
TypeNoun
Rootक्षेत्रपाल (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
gagana-siddhāntaḥthe doctrine/principle of the sky (space)
gagana-siddhāntaḥ:
TypeNoun
Rootगगनसिद्धान्त (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
amṛta-kallola-nadīthe river of nectar-waves
amṛta-kallola-nadī:
TypeNoun
Rootअमृतकल्लोलनदी (स्त्री, pratipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
akṣayamimperishable
akṣayam:
TypeAdjective
Rootअक्षय (adj., pratipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (used predicatively)
nirañjanamstainless; taintless
nirañjanam:
TypeAdjective
Rootनिरञ्जन (adj., pratipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (used predicatively)
niḥsaṃśayaḥNiḥsaṃśaya (doubtless one)
niḥsaṃśayaḥ:
TypeNoun
Rootनिःसंशय (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ṛṣiḥseer
ṛṣiḥ:
TypeNoun
Rootऋषि (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
nirvāṇaḥNirvāṇa; liberation
nirvāṇaḥ:
TypeNoun
Rootनिर्वाण (पुं, pratipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
devatādeity (presiding principle)
devatā:
TypeNoun
Rootदेवता (स्त्री, pratipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
niṣkula-pravṛttiḥactivity free from family ties
niṣkula-pravṛttiḥ:
TypeNoun
Rootनिष्कुलप्रवृत्ति (स्त्री, pratipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
niṣkevala-jñānamnon-dual/absolute knowledge
niṣkevala-jñānam:
TypeNoun
Rootनिष्केवलज्ञान (नपुं, pratipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
  • so’ham = saḥ + aham (visarga sandhi: ḥ + a → ’)
  • nirvāṇopaniṣadam = nirvāṇa + upaniṣadam (a+u→o)
  • niḥsaṃśaya = nis + saṃśaya (visarga before s)
  • compounds treated as single padas as written (paścimaliṅgāḥ, gaganasiddhāntaḥ, amṛtakallolanadī, niṣkulapravṛttiḥ, niṣkevalajñānam)
Atman-Brahman identity (so’ham) and renunciatory realization (paramahaṃsa)Mahavakya: Supports mahāvākya contemplation through ‘so’ham’ (identity formula aligned with ‘ahaṃ brahmāsmi’ and ‘tat tvam asi’ in intent).AtharvaChandas: Prose

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play