Adhyaya 14

Verse 1

सारस्वत उवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः

സാരസ്വതൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് വസ്ത്രാപഥ മഹാക്ഷേത്രത്തിലെ ‘വാമന’ എന്ന നഗരത്തിൽ, പുത്രശോകത്തിൽ ദഗ്ധനായ ഭഗവാൻ ഋഷി വസിഷ്ഠൻ (അവിടെ എത്തി)।

Verse 2

आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे । ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले

അവൻ സ്വർണരേഖാ നദീതീരത്ത് തപസ്സിനായി എത്തി—നഗരത്തിന്റെ ഈശാന ദിക്കിൽ, സ്വർണരേഖയുടെ പവിത്ര ജലത്തിനരികെ।

Verse 3

स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा । तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः । महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्

സ്നാനം ചെയ്ത് ധ്യാനം ചെയ്ത്, മനസ്സിൽ ശിവദേവനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ത്രിനേത്രനും വൃഷഭധ്വജനും ആയ രുദ്രൻ പ്രത്യക്ഷനായി പറഞ്ഞു—“ഹേ മഹർഷേ! ഞാൻ നിനക്കു പ്രസന്നനാണ്; പറയുക, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?”

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना । तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम्

വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാദേവാ! നിങ്ങൾ പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, ഇപ്പോൾ തന്നെ എനിക്ക് ഈ വരം നൽകുക—ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം, അഥവാ അവ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, നിങ്ങൾ ഇവിടെ വസിക്കണം।

Verse 5

अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा

ഇവിടെ പാപകർമ്മികളായ മനുഷ്യർ സ്നാനം ചെയ്‌താൽ, ഹേ ദേവാ, നീ എപ്പോഴും അവരുടെ പാപക്ഷയം വരുത്തണമേ।

Verse 6

नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् । तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम्

പാപകർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നാലും ത്രിലോചനനായ ശിവനെ പൂജിക്കുന്നവരെ, ഹേ ദേവേശാ, വിമാനംകൊണ്ട് ശിവമന്ദിരധാമത്തിലേക്ക് നയിക്കണമേ।

Verse 7

सारस्वत उवाच । तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत । हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः । त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ

സാരസ്വതൻ പറഞ്ഞു—“തഥാസ്തു.” ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവ ഹരൻ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു. ഹിരണ്യകശിപുവിനെ വധിച്ച് മഹാബലനായ നരസിംഹൻ ത്രൈലോക്യം ഇന്ദ്രനു ഏല്പിച്ചു, സ്വയം കാലരുദ്രനിലേക്കു പോയി।

Verse 8

तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः । एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः । अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी

ആ വംശത്തിൽ ബലി ജനിച്ചു; അവൻ അത്യന്തം ബലവാനായിരുന്നു. മഹാബലി ബലി ഭൂമിയെ ഏകച്ഛത്രാധിപത്യത്തിലാക്കി. ഭൂമി ഉഴുതില്ലാതെയും വിളവുണ്ടാക്കി; സുജലവും സസ്യസമൃദ്ധവുമായിരുന്നു।

Verse 9

गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च । आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु

പുഷ്പങ്ങൾ സുഗന്ധവത്തായിരുന്നു; ഫലങ്ങൾ രസപൂർണ്ണമായിരുന്നു. വൃക്ഷങ്ങൾ തണ്ടുവരെയും ഫലഭാരിതമായിരുന്നു; ഓരോ പൊള്ളയിലും തേൻ നിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 10

चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः । गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

എല്ലാ ദ്വിജരും ചതുര്‍വേദങ്ങളില്‍ പാണ്ഡിത്യമുള്ളവര്‍ ആയിരുന്നു; ക്ഷത്രിയര്‍ യുദ്ധകൗശലത്തില്‍ നിപുണര്‍; വൈശ്യര്‍ ഗോസേവയില്‍ തത്പരര്‍; ശൂദ്രര്‍ ഭക്തിയോടെ ശുശ്രൂഷയില്‍ രതര്‍ ആയിരുന്നു.

Verse 11

सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः । हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः

നഗരങ്ങളും ജനപദങ്ങളും സദാചാരസമ്പന്നമായിരുന്നു; ഉപദ്രവവും രോഗവും ഇല്ലായിരുന്നു. എല്ലാവരും ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായി—സദാ ആനന്ദിതരും സദാ ഉത്സാഹികളുമായിരുന്നു.

Verse 12

कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः । दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः

അവരുടെ അവയവങ്ങൾ കുങ്കുമവും അഗുരുവും പുരട്ടിയതുകൊണ്ട് സുഗന്ധിതമായിരുന്നു; അവർ സുവേഷധാരികളായി സദ്ഗുണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതരായിരുന്നു. ദാരിദ്ര്യം, ദുഃഖം, അകാലമരണം എന്നിവയിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായി അവർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരായി ജീവിച്ചു.

Verse 13

दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने । विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा

ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശം കൊണ്ട് ഭൂഭാഗം ഇങ്ങനെ ദീപ്തമായിരുന്നു; രാത്രി പോലും പകലുപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ മനുഷ്യർ ദേവാലയത്തിൽ ദേവന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ നിർഭയമായി സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 14

पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः । नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम्

സ്വർഗ്ഗസദൃശമായ ഭൂമിയിൽ അസുരൻ ബലി രാജ്യം നടത്തി. രാജമന്ദിരം നിത്യം വിവാഹവാദ്യങ്ങളുടെ മംഗളനാദത്തിൽ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 15

धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि । देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा

ദേവരാജൻ സ്വർഗത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ ദൈത്യൻ ബലി ഭൂമിയെ ഭോഗിച്ച് ഭരിച്ചു. അന്നുകാലത്ത് ബലി നടത്തിയ യജ്ഞങ്ങളാൽ ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രൻ നിത്യവും സന്തുഷ്ടനായിരുന്നു.

Verse 16

देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् । एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले

ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിൽ പരസ്പരം യുദ്ധമൊന്നുമില്ലായിരുന്നു. ഭൂമിയിൽ ഒരേയൊരു രാജാവേ ഉണ്ടായിരുന്നതിനാൽ, ധരാതലത്തിൽ എവിടെയും യുദ്ധം ഉണ്ടായില്ല.

Verse 17

सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः । न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः

‘സപത്നീ-കലഹം’ എന്ന വൈരം അവിടെ ഇല്ലായിരുന്നു; സിംഹങ്ങളും ആനകളും തമ്മിൽ യുദ്ധമുണ്ടായില്ല. പാമ്പും കീരിയും, പൂച്ചയും എലിയും തമ്മിലും നിത്യകലഹം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

Verse 18

मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् । त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने

സ്ഥാവര-ജംഗമങ്ങളടങ്ങിയ സർവ്വജഗത്തും മൈത്രിഭാവത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചിരുന്നു. ത്രിലോകം ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ച ശേഷം നാരദൻ നന്ദനവനത്തിലെത്തി.

Verse 19

गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे । तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत

അവൻ ത്രിലോകത്തിലെ ചരാചരങ്ങളിലുടനീളം സഞ്ചരിച്ചിട്ടും എവിടെയും യുദ്ധം കണ്ടില്ല. എന്നാൽ അതേ സമയത്ത് അവന്റെ ഉദരത്തിൽ മഹത്തായ വേദന ഉദിച്ചു.

Verse 20

न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् । जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम्

എനിക്ക് സ്നാനാദി കർമ്മങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമില്ല; തർപ്പണങ്ങൾ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം? ജപം, ഹോമം മുതലായ എല്ലാം എനിക്ക് വ്യർത്ഥമായി, ലക്ഷ്യത്തിന് വിരുദ്ധമായി ചെയ്തതുപോലെ ആയി.

Verse 21

तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः । सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता

എവിടെ ആനകൾ ദന്തങ്ങൾ കൂട്ടിയിടിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്യുമോ, അതാണ് ‘സ്നാനം’. എവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ തലവെട്ടപ്പെട്ട ഉടലുകൾ കൊണ്ട് ഭൂമി അലങ്കരിക്കപ്പെടുമോ, അതാണ് ‘സന്ധ്യാ’ ആരാധന.

Verse 22

कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा । तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम्

കുന്താഘാതത്തിൽ പിളർന്ന ആനകളുടെ കുംഭസ്ഥലത്തിൽ നിന്നൊഴുകുന്ന രക്തംകൊണ്ട് എവിടെ മാംസഭോജികൾ തൃപ്തരാകുന്നുവോ—അതുതന്നെ എനിക്ക് പ്രിയമായ തർപ്പണം.

Verse 23

गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे । स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः

യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ക്ഷത്രിയർ ആനകളുടെ തലകൾ കൊണ്ട് കടക്കാനാകാത്ത ഇടങ്ങളിൽ വീണുകിടക്കുന്നു. എവിടെ ആനകളും നരശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാരും ആഹുതിയാകുന്നുവോ—അതുതന്നെ ‘ഹോമം’.

Verse 24

शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः । छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः

ശബ്ദാഗ്നിയിൽ നാരദന്റെ ഈ ‘ഹോമം’ ത്രിലോകത്തിലും പ്രസിദ്ധമായി—വെട്ടപ്പെട്ട പാദങ്ങൾ, ശിരസ്സുകൾ, കൈകൾ, അകത്ത് തൂങ്ങുന്ന അന്തർആന്ത്രങ്ങളോടുകൂടിയ ദൃശ്യമായി.

Verse 25

यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् । किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले

ഭൂമിതലത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നതുതന്നെ എനിക്ക് നിത്യദേവാരാധനയാണ്. സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദേവന്മാരാൽ എനിക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം? ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യരാൽ എനിക്ക് എന്ത് ആവശ്യം?

Verse 26

पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् । तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले

പാതാളത്തിൽ പന്നഗങ്ങൾ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്യാറില്ലേ? അതുപോലെ ഞാൻ ഭൂമിയിൽ ദേവേന്ദ്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)യും ഉപേന്ദ്രൻ (വിഷ്ണു)യും ഇരുവരോടും പോരാടും.

Verse 27

रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम । जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम्

ബലി രസാതലത്തിലേക്ക് പോകട്ടെ; എന്റെ വാക്ക് സത്യമാകട്ടെ. ജീവനും രാജ്യവും പോലും പണയപ്പെടുത്തി—ദാമോദര ഹരി (വിഷ്ണു) സംബന്ധിച്ച സമയം വന്നാൽ…

Verse 28

तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति । देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति

അവൻ പരിശ്രമത്തോടെ ഭഗവാനെ പ്രസാദിപ്പിക്കും; അപ്പോൾ അവൻ തന്നേ ഇന്ദ്രനാകും. എന്നാൽ ദേവേന്ദ്രൻ വൃത്രഹനായി രാജ്യം നഷ്ടപ്പെടും.

Verse 29

यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् । सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः

ദേവാധിപൻ വസ്ത്രാപഥത്തിൽ ചെന്നു ഭക്തിഭാവത്തോടെ ഭവൻ (ശിവൻ)നെ പൂജിക്കുമ്പോൾ, അവൻ വീണ്ടും ബ്രഹ്മഹത്യാപാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 30

अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः । नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ

ഈ മന്ത്രജപംകൊണ്ട് അവൻ അന്തരത്തിൽ ശാന്തനായി. തുടർന്ന് നാരദമുനി സഹസാ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു ചെന്നു.

Verse 31

सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः । आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः

സിംഹാസനം കയറി നന്ദനവനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ ഹരി—മഹാബലനായ ദേവരാജൻ—ദേവന്മാർ ചുറ്റിനിന്ന് ആസീനനായിരുന്നു.

Verse 32

निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम् । आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः

നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ആ അപ്സരസ്സ് രംഭയെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന ദേവൻ (ഇന്ദ്രൻ) നാരദമുനി വരുന്നതു കണ്ടു വിസ്മയഭരിതനായി.

Verse 33

अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते

അയ്യോ! ഭഗവാൻ നാരദൻ എനിക്കു വിരുദ്ധനായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ നൃത്തം ചെയ്യരുതോ? അല്ലെങ്കിൽ ഗാനം പാടരുതോ?

Verse 34

वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः

ഹരി (ഇന്ദ്രൻ) ചിന്തയിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുമ്പോൾ താളമാനങ്ങളോടെയുള്ള വാദ്യനാദത്തിന് എന്തു പ്രയോജനം? അതിനിടയിൽ ഋഷി മംഗലാർത്ഥം ജലാഭ്യുക്ഷണം ചെയ്യാൻ തത്പരനായി എത്തി.

Verse 36

महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽग म्यते त्वया । स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते

ഹേ മഹർഷേ! ഇന്ന് നിങ്ങളെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു. നിങ്ങൾ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്? സ്നാനം, സന്ധ്യാരാധന, ഹോമം എന്നിവയിൽ നിങ്ങള്ക്ക് കുശലമോ?

Verse 37

इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् । यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നാരദൻ ചിരിച്ചു; പിന്നെ ഹരിയോട് പറഞ്ഞു— “ഇത് എനിക്ക് സത്യമായി സംഭവിച്ചാൽ, മറ്റെന്തിന് ആവശ്യം?”

Verse 38

प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते । यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम्

ഹേ സ്വർഗപതേ! വെറും ദർശകനായി നിൽക്കാൻ നിങ്ങള്ക്കൊരു സ്ഥാനം ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ബലിയുടെ രാജ്യം നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം, ആ നിലയിൽ നിങ്ങളെ എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല.

Verse 39

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः । आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि

സൂര്യനിൽ തുടങ്ങി എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളും കാലമാനപ്രകാരം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ആഹുതികളാൽ നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങൾ ഹർഷിച്ച് ഭൂമിയിൽ മഴ പെയ്യിക്കുന്നു.

Verse 40

रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः

രോഗാദികളാൽ മരണം ഇല്ല; ധർമ്മത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ യമനും പീഡിതനായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 41

एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः । त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् । त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः

ആ നരാധിപൻ ഏകച്ഛത്രാധിപത്യത്തിൽ സമസ്ത ഭൂമിയും അനുഭവിച്ചു. ചാരണരും ബന്ദികളും കൂട്ടമായി അവനെ നിത്യം “ത്രൈലോക്യനാഥൻ”, “മഹാനൃപൻ”, “സംഗ്രാമവിദ്യയിൽ കുശലൻ”, “ത്രൈലോക്യലക്ഷ്മിയുടെ വക്ഷസ്ഥലപ്രിയൻ” എന്നു പാടി സ്തുതിച്ചു.

Verse 42

ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति । देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः

ഭൂമിയിൽ ചാരണരും ബന്ദികളും കൂട്ടമായി അവനെ “ബ്രഹ്മാ”, “കൃഷ്ണൻ”, “ഹരി”, “ഇന്ദ്രൻ”, “സൂര്യൻ”, “ധനാധിപൻ”, “ദേവശത്രുനാഥൻ”, “സുരാധിപൻ” എന്നു പാടി കീര്ത്തിച്ചു.

Verse 43

युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति । रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति

“യുദ്ധമില്ലെങ്കിൽ ദൈത്യഗണങ്ങൾ ചിരിക്കും; മത്തും പ്രമത്തുമായ ആനകൾ മുഴങ്ങും; രഥാരൂഢരായ പുരുഷന്മാർ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലയും; സേനാധിപന്മാർ വീട്ടിൽ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം രമിക്കും.”

Verse 44

यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते । शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते

“യജ്ഞാഗ്നിയുടെ പുകയാൽ ആകാശം വിരാജിക്കുന്നു; ഭൂമി സ്വർണ്ണരൂപംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. എന്നാൽ വേദരഹിതമായതിനാൽ ലോകം ശൂന്യപ്രായമായി തോന്നുന്നു; ബലിയുടെ രാജധിഷ്ണ്യം ദൈത്യഗണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു.”

Verse 45

बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः । त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति

“ബലി നിന്നെ സുരാധിപൻ എന്നു തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; എല്ലാ ദേവന്മാരും ബലിയുടെ യജ്ഞഭാഗം ഭുജിക്കുന്നു. അതിനാൽ നീ തന്നേ ഹൃദയത്തിൽ നിന്റെ ശത്രുവിനെ ചിന്തിക്ക; ഞാൻ പറഞ്ഞത് നിനക്കു യുക്തമാണ്.”

Verse 46

रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते । तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम्

രമ്പാ രംഗത്തിൽ തിളങ്ങുന്നില്ല; മേനകയും നിന്നെ ശ്രേഷ്ഠനെന്നു കരുതുന്നില്ല. തിലോത്തമയും ബലിരാജനെയേ ദേവാധിപനെന്നു മാനിക്കുന്നു.

Verse 47

उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते । मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते

ഉർവശി അവന്റെ അടുക്കലേക്കു തന്നെ പോകുന്നു; സുകേശാ അവനോടു തന്നെ സംസാരിക്കുന്നു. മഞ്ജുഘോഷാ മുഖം തിരിച്ച് നിന്നെ നോക്കുകയും ചെയ്യുന്നില്ല.

Verse 48

पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना । पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा

പുലോമാ ബലിയില്ലാതെ ആനന്ദരോമാഞ്ചം പോലും കാണിക്കുന്നില്ല. പൗലോമി മുന്നിൽ ചെന്നു ബലിയെ സ്തുതിക്കുന്നു; മന്തരയും അതുപോലെ സ്തുതിക്കുന്നു.

Verse 49

नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः । बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्

നാരദൻ, പർവതൻ, ഹാഹാ, ഹൂഹൂ, തുംബുരു—ഇവർ റുദ്രന്റെ സന്നിധിയിൽ ബലിരാജ്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു; ഞാൻ അങ്ങനെ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.

Verse 50

आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि । ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया

നെയ്യാഹുതികളാൽ സന്തുഷ്ടരായ ഋഷിമാർ ബ്രഹ്മസദനത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ (അവനെ) പ്രശംസിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ഞാൻ വിവരിച്ചു.

Verse 51

बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव । इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति

ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞതു ഞാൻ നിന്നോട് പറയുവാൻ കഴിയില്ല. ഇന്ദ്രാണി ബലിയെ മഹാബലിയെന്നു കരുതി ചിത്രങ്ങളിൽ അവനെ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 52

अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् । गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च

ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവാധിപൻ ഇന്ദ്രൻ വിറച്ചു; അന്നേരം തന്നെ ക്രോധം അവനെ മൂടി. അവൻ സാരഥിയോട്—“ആനയും വജ്രവും കൊണ്ടുവരിക; എന്റെ ഖഡ്ഗം, കവചം, രഥം എന്നിവയും കൊണ്ടുവരിക” എന്നു കല്പിച്ചു.

Verse 53

रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः । वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु

സൂര്യൻ രഥത്തിൽ വരട്ടെ; മരുതുകൾ ആനയിൽ വരട്ടെ; രുദ്രൻ വൃഷഭത്തിൽ, സൗരി മഹിഷത്തിൽ വരട്ടെ. ഇന്ന് എന്റെ യുദ്ധത്തിനായി വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങട്ടെ; ചണ്ഡിയും ഗണേശഗണങ്ങളും വേഗത്തിൽ പുറപ്പെടട്ടെ.

Verse 54

दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः । ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम्

സുരേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായതു കണ്ടു, ഉദാരബുദ്ധിയുള്ള ജ്ഞാനി ബൃഹസ്പതി ഋഷിമധ്യത്തിലേക്ക് ചെന്നു സമയോചിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 55

सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा । सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम्

പുരാതനകാലത്ത് മനു സാമം മുതലായ നാലു നയങ്ങൾ ഉപദേശിച്ചു. സാമംകൊണ്ട് സാധ്യമാകുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ ദണ്ഡം പ്രയോഗിക്കരുത്.

Verse 56

अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः । तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

അതുകൊണ്ട് ഉപേന്ദ്രനെ വിളിച്ചു ദേവോത്തമർ ആലോചിക്കട്ടെ. ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ത്രിലോകമൊക്കെയും അവന്റെ അധീനത്തിലാണ്.

Verse 57

विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् । स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये

കാര്യങ്ങൾ നശിച്ചാൽ അവനോട് ശുഭാശുഭം അറിയിക്കണം; സ്വന്തം ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി അവൻ തന്നേ ആദ്യം ഭൂമിയിലേക്കു പോകണം.

Verse 58

तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः । मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः

ദേവന്മാർ അപേക്ഷിച്ചതോടെ ദേവേശ്വരൻ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞു അതുപോലെ ചെയ്തു. തുടർന്ന് സത്യലോകത്തിൽ നിന്ന് വന്ന് വിഷ്ണു മന്ദരഗിരിയിൽ എത്തി.

Verse 59

ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् । इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे

‘ഋഷികൾ അവിടെ ചെന്നു ജനാർദനനെ കൊണ്ടുവരട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, നാരദൻ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി സ്നാനാർത്ഥം മന്ദരത്തിൽ എത്തി.

Verse 60

गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे

ഗൗതമൻ, അത്രി, ഭരദ്വാജൻ, വിശ്വാമിത്രൻ, കശ്യപൻ—കൂടാതെ ജമദഗ്നിയും വസിഷ്ഠനും—ഹരിയുടെ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു.

Verse 61

गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः । यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः

പർവതത്തിൽ നാരദൻ ഗംഗാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സന്ധ്യാവിധികൾ അനുഷ്ഠിച്ചു. അവൻ അവിടെ പാർത്തിരുന്നിടത്തോളം വാലഖില്യ മഹർഷിമാർ ആനന്ദിച്ചു.

Verse 62

विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः । ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये

വിനയത്തോടെ വന്ദിച്ച് നാരദൻ പറഞ്ഞു— “ഋഷിമാർ മന്ദരത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; വിഷ്ണുവിനെ ദേവലോകവാസമായ സുരാലയത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ.”

Verse 63

ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते । तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः

“ഋഷിമാരുടെ ദർശനം നേടാൻ നിങ്ങളും പോകുന്നത് യുക്തമാണ്.” ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ മഹർഷിമാർ സന്തോഷിച്ചു.

Verse 64

अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे । गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः

ഹരിമന്ദിരത്തിൽ നിന്ന് ഗംഗാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ പോയ അങ്കുഷ്ഠസന്ധിമാത്ര വലിപ്പമുള്ള വാമനരൂപ വാലഖില്യരുടെ മുമ്പിൽ ഹരി മുന്നേറി പോയി.

Verse 65

जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः । ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः

പിന്നീട് സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്ന കാര്യത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതനായി അവൻ ആ വാമനരൂപ ഋഷിമാരെയെല്ലാം കണ്ടു ചിരിച്ചു. ആ വാലഖില്യർ ബ്രഹ്മപുത്രന്മാർ; എല്ലാവരും പ്രശംസിത വ്രതധാരികൾ.

Verse 66

लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् । केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति

ലജ്ജയാൽ നിറഞ്ഞും ക്രോധപരരായും അവർ പരസ്പരം ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു— “ഏത് ദേവകാര്യത്താൽ ഇവൻ വാമനനാകും?”

Verse 67

ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः । भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम्

ഋഷികളോടുകൂടെ വിഷ്ണു എല്ലാവരെയും ഉപദേശിച്ച് പ്രസാദിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ അവർ പറഞ്ഞു— “ഹേ വിഷ്ണോ, വിധിനിശ്ചിത മോക്ഷം എപ്പോൾ ലഭിക്കും? ദയവായി അരുളിച്ചെയ്യൂ.”

Verse 68

प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् । भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी । तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम्

വസ്ത്രാപഥക്ഷേത്രം പ്രഭാസത്തേക്കാൾ മഹത്തായിത്തീരുമ്പോൾ, അതിന്റെ മഹിമാവൃദ്ധി നിശ്ചയമായി സമസ്ത ധ്രുവമണ്ഡലമാകെ വ്യാപിക്കും. അങ്ങനെ വസ്ത്രാപഥത്തിന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രം കൂടുതൽ സമൃദ്ധവും ഉന്നതവും ആകും.

Verse 69

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति । असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव

സോമേശ്വരദേവനെ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ദോഷമുക്തനാകും. കൂടാതെ നിനക്കു അസാധ്യവും സാധ്യമാക്കുന്ന സ്ഥിരശക്തി ഉദ്ഭവിക്കും.

Verse 70

वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति । इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने

വസ്ത്രാപഥത്തിൽ സോമനാഥനെ ദർശിക്കുന്നവൻ സത്യത്തിൽ പരമതത്ത്വം തന്നെയാണു ദർശിക്കുന്നത്. അവിടെ ഇന്ദ്രനും ഉപേന്ദ്രനും പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ആസീനരായി ദൃശ്യരാകുന്നു.

Verse 71

विष्णुरुवाच । किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम्

വിഷ്ണു അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവരാജാ! നിനക്കു എന്ത് കാര്യമുണ്ട്? അത് ഞാൻ നിർബന്ധമായി നിർവഹിക്കും।

Verse 72

इन्द्र उवाच । हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः । तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः

ഇന്ദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ വംശത്തിൽ ബലി എന്ന മഹാബലവാൻ ദൈത്യൻ ഉണ്ട്. അവൻ എല്ലാം വ്യാപിപ്പിച്ചു കീഴടക്കി, ദേവന്മാരെ യജ്ഞഭാഗം മാത്രം ഭോജിക്കുന്നവരാക്കി തീർത്തു।

Verse 73

देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव । यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् । भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु

ഹേ കേശവാ! ഭൂലോകം ദേവലോകത്തിലേക്കു പോയതുപോലെ തോന്നുന്നു. അവൻ പൂർവ്വവൈരം ഓർത്ത് ഞങ്ങളോടു വികൃതബുദ്ധി കൈക്കൊള്ളാത്തതുവരെ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട ബലി പാതാളത്തിൽ വസിക്കട്ടെ।

Verse 74

सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले

ഭൂതലത്തിൽ സൂര്യ–സോമ വംശത്തിൽ ഒരുവൻ രാജാവായി ഉദിക്കട്ടെ।

Verse 75

सारस्वत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा । तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः

സാരസ്വതൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ജനാർദനൻ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു, ‘അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യും’ എന്നു പറഞ്ഞു ശേഷം മുനിമാരോട് അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 76

ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् । अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम्

ഋഷിമാർ അവിടെ ചെന്നു മഹാമഖയജ്ഞം നടത്തിക്കൊള്ളട്ടെ. ഞാനും അവിടെ എത്തി ആ ബലിയെ വശപ്പെടുത്തി കാര്യം സിദ്ധമാക്കും.

Verse 77

इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे । द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ എല്ലാ മുനിമാരും യജ്ഞമണ്ഡപത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ പന്ത്രണ്ടുദിവസത്തെ മഹായജ്ഞം എല്ലാ ദക്ഷിണകളോടും കൂടി ആരംഭിച്ചു.

Verse 78

सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप । तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्

ഹേ രാജാവേ! പ്രസിദ്ധമായ സുരാഷ്ട്രദേശത്തിൽ ‘വസ്ത്രാപഥ’ എന്ന ഖ്യാതമായ ക്ഷേത്രഭൂമി ഉണ്ട്. അതിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ബലിയുടെ സിദ്ധപ്രതിഷ്ഠിത മഹാപുരം നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 79

क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः । शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि । अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा

ക്ഷേത്രപരിധിക്ക് പുറത്തായി സർവ്വസ്വം ദക്ഷിണയായി അർപ്പിക്കുന്ന യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു. ശുക്രാചാര്യന്റെ ക്ഷണപ്രകാരം യജ്ഞകർമ്മത്തിനായി എല്ലാ മുനിമാരെയും വിളിച്ചു. യജ്ഞത്തിൽ അത്യന്തം ഹർഷിച്ച ബലി പലവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി.

Verse 80

स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु । अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते । दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्

സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങളിൽ എല്ലാവർക്കും ധാരാളം ഭോജനം നൽകി. പണ്ഡിതനായ ബ്രാഹ്മണ അതിഥിയെ സർവ്വസ്വം കൊണ്ടുപോലും പൂജിക്കണം. ദാനത്താൽ യജ്ഞം പൂർണ്ണമാകും; ദാനമില്ലെങ്കിൽ അത് വ്യർത്ഥമാകും.

Verse 81

एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः । मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः । महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः

അന്നേ സമയത്ത് വിഷ്ണു വാമനരൂപം സ്വീകരിച്ചു. മധ്യദേശത്ത് ചതുര്‍വേദവിദഗ്ധനായ ബ്രാഹ്മണ തീര്‍ഥയാത്രികനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—മഹോദരന്‍, ഹ്രസ്വഭുജന്‍, ഖഞ്ജപാദന്‍, മഹാശിരസ്സുള്ളവന്‍।

Verse 82

महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः । श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून्

അവന്‍ മഹാഹനുവും സ്ഥൂലജംഘയും സ്ഥൂലഗ്രീവയും ഉള്ളവനായി, അത്യന്തം അസൗന്ദര്യമായി തോന്നി. ശ്വേതവസ്ത്രം ധരിച്ചു, ശിഖ കെട്ടി, ഛത്രം, പാദുക, കമണ്ഡലു എന്നിവ വഹിച്ചു।

Verse 83

द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले । सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः

അനേകം തീര്‍ഥങ്ങള്‍ ദര്‍ശിക്കുവാന്‍ അദ്ദേഹം ഭൂമിയില്‍ സഞ്ചരിച്ചു. പിന്നെ ആ ദ്വിജന്‍ സൂరാഷ്ട്രദേശത്തിലെ വസ്ത്രാപഥം എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെത്തി।

Verse 84

स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः । प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम्

സ്വര്‍ണരേഖാ നദീതീരത്ത് വാമനന്‍ ചിന്തിച്ചു—“ആദ്യം ഭവനെ ദര്‍ശിച്ച്, പിന്നെ സോമേശ്വരനായ ശിവനിലേക്കു പോകണമോ?”

Verse 85

अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् । इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा । अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्

“ആദ്യം സോമേശ്വരനെ പൂജിച്ച്, പിന്നെ മന്ദരത്തിലേക്കു പോകാം।” ഇങ്ങനെ ചിന്തയില്‍ ലീനനായി, ഹൃദയത്തില്‍ കര്‍ത്തവ്യം സൂക്ഷ്മമായി ആലോചിച്ച് അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചു—“ഇവിടെ തന്നെ നിന്നുകൊണ്ട് ഞാന്‍ ഉറപ്പായി സോമനാഥനെ പൂജിക്കും।”

Verse 86

वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा । पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम्

വസ്ത്രാപഥ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ ജനങ്ങൾ നിത്യവും ഭവസ്വരൂപനായ സോമേശ്വരനെ പൂജിക്കുന്നു; എന്നാൽ യഥാർത്ഥ ബോധമില്ലാതെ അത് വ്യർത്ഥമാകുന്നു. അതിനാൽ ഈ കര്‍മ്മം ഞാൻ നിശ്ചയമായി സമ്യകമായി ചെയ്യേണ്ടതാണ്.

Verse 87

देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित्

ദേശങ്ങളിൽ ഇത് ശ്രേഷ്ഠ ദേശം, പർവ്വതങ്ങളിൽ ഇത് അത്യുത്തമ പർവ്വതം; ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഇത് പരമ പുണ്യക്ഷേത്രം, നദികളിൽ ഇത് അഗ്രഗണ്യമായ സരിതാണ്.

Verse 88

दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः । यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति

ഈ വനമാണ് ദിവ്യം—വനങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം; ദേവന്മാരിൽ ഭവസ്വരൂപനായ ശിവൻ തന്നെയാണ് അത്യുത്തമൻ. ദേവൻ സോമേശ്വരൻ ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച് ഇവിടെ പ്രാദുര്ഭവിക്കുമ്പോൾ…

Verse 89

तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः

അപ്പോൾ ആ ആമ്രമണ്ഡലത്തിൽ (മാവിൻതോട്ടത്തിന്റെ പരിധിയിൽ) ഈ ദിവ്യ ക്ഷേത്രം കൂടുതൽ ശ്രേഷ്ഠമാകുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ അഗ്നിസാധനയിൽ തത്പരനായി…

Verse 90

ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति । मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते

സൂര്യോദയ സമയത്ത് ഊർദ്ധ്വബാഹുവായി അവൻ അത്രനേരം ഭവസ്വരൂപനായ ശിവന്റെ ദർശനം പ്രാപിക്കുന്നു. പിന്നെ മധ്യാഹ്നം കടന്നപ്പോൾ, ദിനനാഥനായ സൂര്യൻ മുന്നോട്ട് വൈകി നീങ്ങുമ്പോൾ…

Verse 91

अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् । सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् । अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि

അഗ്നിതാപത്തിൽ ദഹിച്ച അവയവങ്ങളോടെ അവൻ അപ്പോൾ ശങ്കരനെ ദർശിക്കുന്നു—സോമനാഥൻ, ശാന്തസ്വരൂപനായ ശിവൻ, സർവ്വദേവന്മാരാൽ നമസ്കൃതൻ. ഹേ സുന്ദരീ, പുഷ്പമിശ്രിത അർഘ്യജലത്താലും ജലാർപ്പണങ്ങളാലും…

Verse 92

सारस्वत उवाच । भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः । लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम्

സാരസ്വതൻ പറഞ്ഞു—ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച് ദേവേശൻ സ്വയം സോമേശ്വരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു നിലകൊണ്ടു. മഹാദേവൻ ലിംഗരൂപത്തിൽ ബ്രഹ്മദിനാന്തം വരെ നിലനിന്നു.

Verse 93

सोमेश्वर उवाच । सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति । इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्

സോമേശ്വരൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പ്രസാദത്താൽ നീ സിദ്ധൻ; നിന്റെ കാര്യം സഫലമാകും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാമനൻ ദേവനായ മഹേശ്വരനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 94

वामन उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम

വാമനൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ പ്രസന്നനായാൽ, ഹേ മഹാദേവാ, എനിക്ക് വരം നൽകേണ്ടതായാൽ—അപ്പോൾ നിങ്ങൾ ഇവിടെ ഈ ലിംഗത്തിൽ വസിക്കണം, എന്റെ പുരിയുടെ മുമ്പിൽ ദിവ്യസന്നിധിയായി.

Verse 95

यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम । पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः

എന്റെ വാമനനഗരത്തിൽ ഈ സ്വയംഭൂ ലിംഗത്തെ ആരെങ്കിലും പൂജിച്ചാൽ—അവൻ ബ്രാഹ്മണഹന്തകനായാലും, ഗോഹന്തകനായാലും, ബാലഹന്തകനായാലും—…

Verse 96

गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः । निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम्

ഗുരുദ്രോഹിയും സ്വർണ്ണചോറും പോലും സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുന്നു. കപടമില്ലാതെ ഒരിക്കൽ പോലും സോമേശ്വരൻ—ഹരനെ—പൂജിക്കുന്നവൻ പാവനനാകുന്നു.

Verse 97

मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये

മരണാനന്തരം അവൻ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ आरोഹണം ചെയ്ത് ദിവ്യസ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കട്ടെ. ദിക്പാലന്മാർ സ്തുതിക്കുന്നവനായി സ്വർഗത്തിലെ ശിവാലയത്തിലേക്ക് പോകട്ടെ.

Verse 98

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु । तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत

“ബ്രഹ്മലോകത്തെയും അതിക്രമിച്ച് അവൻ രുദ്രലോകത്തിലേക്ക് പോകട്ടെ.” എന്ന് പറഞ്ഞു ‘തഥാസ്തു’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച് സോമനാഥൻ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 99

प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् । प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम्

സോമനാഥന്റെ സ്വയംഭൂ ലിംഗം വെളിപ്പെടുത്തി ബ്രാഹ്മണൻ വാമനൻ—സത്യജ്ഞാനം പ്രാപിച്ച് ആത്മീയവൃദ്ധി ലഭിച്ച്—ഭവൻ, ഹരൻ (ശിവൻ) ദർശനത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു.

Verse 100

गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः । एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः । सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः

ഗംഗ മുതലായ എല്ലാ നദികളും സ്വർണ്ണരേഖയുടെ ജലത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. സോമേശ്വരന്റെ ഉദ്ഭവകഥ കേൾക്കുന്ന സ്ത്രീപുരുഷന്മാർക്ക് സർവ്വപാപക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.