Adhyaya 262

Verse 1

पार्वत्युवाच । ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् । तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव

പാർവതി പറഞ്ഞു—ധ്യാനയോഗം പ്രാപിച്ച് ജ്ഞാനയോഗവും എനിക്കു ലഭിക്കട്ടെ. ദേവേശാ, ഞാൻ അമരയായിത്തീരുവാൻ അനുഗ്രഹിക്കണമേ.

Verse 2

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः । जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः

ഈ മന്ത്രരാജം ‘ദ്വാദശാക്ഷര’മെന്നു പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു. ഹേ സുകുമാരാംഗീ, ഇതിനെ ജപിക്കണം; ഇത് വേദങ്ങളുടെ സനാതന സാരം.

Verse 3

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः । प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः

പ്രണവം (ഓം) എല്ലാ വേദങ്ങളുടെയും ആദിയാകുന്നു; സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളെയും പാവനമാക്കുന്നു. എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളിലും ആദ്യം; എല്ലാ സിദ്ധികളും നല്‍കുന്നു.

Verse 4

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता । परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु

ഇതിന്റേത് ശ്വേതവർണം; ഛന്ദസ് ‘മധു’; ഋഷി ബ്രഹ്മാ; ദേവതയും ബ്രഹ്മാ തന്നേ. പരമാത്മാവ് ഗായത്രീരൂപം; ഇതിന്റെ വിനിയോഗം എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളിലും.

Verse 5

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्

ഇത് വേദ-വേദാംഗങ്ങളുടെ ‘തത്ത്വം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു—അവ്യയം, സത്-അസത് ഇരുവിധ സ്വഭാവമുള്ളത്.

Verse 6

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः

‘ന’ അക്ഷരം പീതവർണ്ണമുള്ളത്, ജലതത്ത്വത്തിന്റെ സനാതന ബീജം. ഇതിന്റെ ബീജബന്ധം പൃഥിവിയോടും, ഛന്ദസ് ‘മനസ്’; വിധിപൂർവ്വ വിനിയോഗത്തിൽ ഇത് ‘വിഷഹാ’—വിഷവും ക്ലേശവും ഹരിക്കുന്നതു—ആകുന്നു.

Verse 7

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः । रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः

‘മോ’ അക്ഷരം പൃഥിവീ-ബീജമെന്നു പ്രഖ്യാപിതം; ഋഷി വിശ്വാമിത്രനോടു സംയുക്തം. രക്തവർണ്ണവും മഹാതേജസ്സും ഉള്ളത്; വിധിപൂർവ്വ വിനിയോഗത്തിൽ ധനദായകമാകുന്നു.

Verse 8

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः

‘ഭ’ അക്ഷരം പഞ്ചവർണ്ണയുക്തം, ജലതത്ത്വത്തിന്റെ സനാതന ബീജം. ഋഷി മരീചിയോടു സംയുക്തമായി, പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സർവ്വഭോഗവും സമൃദ്ധിയും നൽകുന്നു.

Verse 9

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः । वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः

‘ഗ’ അക്ഷരം ഹേമ-രക്താഭ വർണ്ണമുള്ളത്, ഋഷി ഭരദ്വാജനോടു സംയുക്തം. ഇത് വായുതത്ത്വത്തിന്റെ ബീജം; വിധിപൂർവ്വ വിനിയോഗിക്കുന്നവർക്ക് ആദിഭോഗവും സിദ്ധികളും നൽകുന്നു.

Verse 10

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः । ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः

‘വ’ അക്ഷരം കുന്ദപുഷ്പധവളമായത്, വ്യോമ/ആകാശതത്ത്വത്തിന്റെ മഹാബല ബീജം. ഋഷികളെയും മന്ത്രങ്ങളെയും പുരസ്കരിച്ചു വിധിപൂർവ്വം യോജിപ്പിച്ചാൽ ഇത് മോക്ഷദായകമാകുന്നു.

Verse 11

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् । अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १

‘ത’ അക്ഷരം മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമായി, സോമത്തിന്റെ മഹാബീജമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ഗിരസപരമ്പരയിലെ മൂലം വർധിപ്പിക്കുന്നതെങ്കിലും, വെറും കർമകാമനയിൽ ആസക്തർ ഇതു വർജിക്കണം.

Verse 13

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः । मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्

‘സു’ അക്ഷരം നിത്യമായ അവിനാശി നാദം, ജപാകുസുമംപോലെ ഭാസ്വരം. ഇത് മനസ്സിന്റെ ബീജം—ദുര്വിഷഹ്യം—പുലഹാശ്രിതം, അഭിലഷിതാർത്ഥം നൽകുന്നതും ആകുന്നു.

Verse 14

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्

ഇത് സിദ്ധിയുടെ ബീജം, മഹാസത്ത്വസമ്പന്നം; യാഗത്തിൽ, യാഗവിധിപ്രകാരം, യഥാസ്ഥാനത്ത് നിയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 15

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् । प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्

‘വാ’ അക്ഷരം നിത്യ നിർമലം; യജമാനൻ അതിനെ ബീജമായി ധരിക്കുന്നു. പ്രചേതസ്സുകളുടെ ശ്രീയെ ആശ്രയിച്ച്, മോക്ഷസന്ദർഭത്തിൽ ഇത് മോക്ഷപ്രദായകമാകുന്നു.

Verse 16

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी । भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्

‘യ’ അക്ഷരത്തിന്റെ മഹാബീജം പിംഗവർണ്ണമുള്ളതും ഖേചരീഗതിയുള്ളതുമാണ്. ഭൂചരിയായിട്ടും അത് മഹാസിദ്ധി—എപ്പോഴും ഭൂതലം/പൃഥ്വീതത്ത്വചിന്തനം ഉണർത്തുന്നു.

Verse 17

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् । गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्

ഭൃഗു-യന്ത്രത്തിൽ നിശ്ചിത വിന്യാസ-നിയോഗപ്രകാരം ഇവ പ്രയോഗിച്ചാൽ ഇവ സർവ്വകർമ്മങ്ങളും സിദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയുടെ ഛന്ദസ് ഗായത്രി; ദേഹ-ന്യാസം ക്രമമായി ചെയ്യേണ്ടതാണ്.

Verse 18

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः । मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे

എപ്പോഴും ഓംകാരത്തെ ന്യാസം ചെയ്യണം; ‘ന’കാരത്തെ ഇരുപാദങ്ങളിലും. ‘മോ’കാരത്തെ ഗുഹ്യദേശത്ത്, ‘ഭ’കാരത്തെ നാഭി-പദ്മത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 19

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः । तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः

‘ഗ’കാരത്തെ ഹൃദയത്തിൽ ന്യാസം ചെയ്യണം; ‘വ’കാരത്തെ കണ്ഠമദ്ധ്യത്തിൽ. ‘തേ’കാരത്തെ വലങ്കയ്യിൽ, ‘വാ’കാരത്തെ ഇടങ്കയ്യിൽ സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 20

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः । वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्

‘സു’കാരത്തെ വായിലും നാവിലും ന്യാസം ചെയ്യണം; ‘ദേ’കാരത്തെ ഇരുകാതുകളിലും. ‘വാ’കാരത്തെ ഇരുകണ്ണുകളിലും, ‘യ’കാരത്തെ മസ്തകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 21

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् । सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्

ലിംഗമുദ്ര, യോനിമുദ്ര, ധേനുമുദ്ര—ഈ മൂന്നും. ഇവയാൽ സമസ്തവിധിയും പൂർത്തിയാകുന്നു; കാരണം ബീജാക്ഷരം മന്ത്രരൂപത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു.

Verse 22

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते । एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्

ഹേ ദേവി, ഇതിനെ പ്രതിദിനം യോജിപ്പിച്ച് (പ്രയോഗിച്ച്) ചെയ്യുന്നവൻ പാപങ്ങളാൽ ലിപ്തനാകുകയില്ല. ഇത് കൂർമാധാരത്തിൽ സ്ഥിതമായ ദ്വാദശ-ലിംഗരൂപ ദ്വാദശാക്ഷര മന്ത്രമാണ്.

Verse 23

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः । ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि

കൂടാതെ നിശ്ചയമായും പന്ത്രണ്ട് ശാലഗ്രാമശിലകൾ പൂജിക്കപ്പെടണം. അവയോടൊപ്പം—ഈ സാകാര, പ്രത്യക്ഷ സന്നിധികളുമായി—പൂജാസഭയിൽ (ആരാധന നടക്കുന്നു).

Verse 24

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः । विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः

ഓരോ വർണ്ണത്തിനും അനുയോജ്യമായ ധ്യാനങ്ങളോടെ, ഋഷിയും ബീജവും ചേർന്നതായി, വിനിയോഗസഹിതം, യുക്തമായ ഛന്ദസ്സുകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതായി—ഇങ്ങനെ (മന്ത്രം പ്രയോഗിക്കണം).

Verse 26

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि । ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा

‘ധ്യാനകർമ്മ’ എന്ന പേരിലുള്ള ഈ യോഗം സത്യമായും ദുഷ്പ്രാപ്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് ധ്യാനയോഗം വീണ്ടും പറയുന്നു—ഏകാഗ്ര മനസ്സോടെ കേൾക്കുക.

Verse 27

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा । जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः

ധ്യാനയോഗത്തിലൂടെയേ പാപക്ഷയം സംഭവിക്കൂ; മറ്റെന്തുവഴിയുമില്ല. ജപവും ധ്യാനവും നിറഞ്ഞ യോഗം തന്നെയാണ് സംശയമില്ലാതെ കർമയോഗം.

Verse 28

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः । ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्

ശബ്ദബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് വേദത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായ ആ ദ്വാദശാക്ഷരമന്ത്രം. ധ്യാനത്തിലൂടെ എല്ലാം ലഭിക്കുന്നു; ധ്യാനത്തിലൂടെയേ ശുദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 29

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः । सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्

ധ്യാനത്തിലൂടെ പരബ്രഹ്മത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം ലഭിക്കുന്നു. മൂർത്തിയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള ധ്യാനജന്യയോഗം ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ സആലമ്പ ധ്യാനയോഗം നാരായണദർശനത്തിൽ പര്യവസാനിക്കുന്നു.

Verse 30

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः । अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा

രണ്ടാമത്തെ മാർഗം ജ്ഞാനയോഗം വഴി ‘സകലത്തിന്റെയും ആശ്രയം’ എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. അത് നിത്യമായ മഹാജ്യോതി—അരൂപം, അപ്രമേയം, സർവദേഹവ്യാപി.

Verse 31

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्

അത് കോടി മിന്നൽപ്രഭകളെപ്പോലെ ദീപ്തം—സദാ ഉദിതവും അഖണ്ഡവും. അതിനെ നിഷ്കലമായും സകലമായും ഗ്രഹിക്കാം; നിർമ്മല ആകാശവിസ്താരത്തെപ്പോലെ നിരഞ്ജനം.

Verse 32

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्

ആ തത്ത്വം തന്നെയാണ് സ്വസ്വരൂപം; ഭോഗരൂപമായും അത് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. അത് തുര്യാതീത മനസ്സിനോടു ഉപമിക്കാം; എങ്കിലും കരണമാർഗ്ഗേന പ്രവർത്തിക്കുന്നതും, മൂർത്തമെന്നും, പ്രകൃതിസ്ഥമെന്നും, ശാശ്വതമെന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 33

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् । बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्

അത് ദൃശ്യമും അദൃശ്യമും; അജം, വിരാട്‌സ്വരൂപം, നിത്യപ്രകാശമാനം. അത് വിശാലം, സർവ്വജനകം, ധർമ്മാധാരം—വികൽപരഹിതം, സാധാരണാർത്ഥത്തിലെ ‘ഈശ്വരത്വ’ത്തിന് അതീതം.

Verse 34

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् । निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्

അത് ഗോത്രരഹിതം, വർഗ്ഗീകരണവും സാമൂഹിക ‘ആവരണ’വും അതീതം; അനേകം ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ കാരണമാകുന്നു. അത് നിരീഹം, നിർമ്മമം, ബുദ്ധിക്ക് അതീതമായ രൂപമുള്ളത്, പരമ നിർമ്മലം.

Verse 35

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् । नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा

ആ ഈശ്വരതത്ത്വം ദേഹരഹിതം, ദ്വന്ദ്വാതീതം, കേവലം സാക്ഷിചൈതന്യം. അത് ശുദ്ധസ്ഫടികംപോലെ ദീപ്തം—ധ്യാതാവും ധ്യേയവും എന്ന ഭേദമില്ല. ഹേ ദേവീ, നിന്റെ സ്വതേജസ്സാൽ ആ അനുപമവും അഗാധവും ആയ സത്യത്തെ അന്തരത്തിൽ സ്വീകരിക്കൂ.

Verse 36

पार्वत्युवाच । तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् । नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो

പാർവതി പറഞ്ഞു—യോഗിസ്വരൂപമായ ആ സമ്യഗ്ജ്ഞാനം എങ്ങനെ ശരിയായി പ്രാപിക്കാം? കൂടാതെ, പ്രഭോ, അമൂർത്തനായ നാരായണന്റെ ‘സ്ഥാനം’യും പറഞ്ഞു തരൂ.

Verse 37

ईश्वर उवाच । शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—അംഗങ്ങളിൽ ശിരസ്സാണ് പ്രധാനം; ശിരസ്സിന്മേലാണ് മഹത്തായ ഭാരം, അഥവാ സമഗ്ര ദേഹം, ധരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 38

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् । शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्

വണങ്ങിയ ശിരസ്സോടെ ദേവനെ പൂജിച്ചാൽ, സമസ്ത ലോകവും പൂജിച്ചതുപോലെ ആകുന്നു. ശിരസ്സാൽ യോഗം ധരിക്കപ്പെടുന്നു; ശിരസ്സാൽ തന്നെ ബലം നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

ശിരസ്സാൽ തേജസ് ധരിക്കപ്പെടുന്നു; ജീവനും ശിരസ്സിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. സൂര്യൻ തന്നെ അമൂർത്തത്തിന്റെയും ‘ശിര’ ആകുന്നു; മൂർത്തത്തിന്റെയും അതുപോലെ തന്നേ.

Verse 40

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् । अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः

അവന്റെ ഉരസ്സാണ് പൃഥിവീലോകം; അവന്റെ പാദങ്ങളാണ് രസാതലം. ഇങ്ങനെ അവൻ മൂർത്ത-അമൂർത്ത സ്വരൂപങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡരൂപനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 41

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् । सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः

വിഷ്ണുവേ ബ്രഹ്മരൂപൻ; അവൻ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനയോഗത്തിന്റെ ആശ്രയം. അവൻ എല്ലാ ജീവികളെയും സൃഷ്ടിക്കുകയും എല്ലാതരത്തിലും പരിപാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 42

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् । सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्

അവൻ തന്നെയാണ് എല്ലാറ്റിനെയും ലയിപ്പിക്കുന്നത്; കാരണം അവൻ സർവ്വദേവമയൻ. ആ സനാതന വിഷ്ണുവിനാണ് എല്ലാ മാസങ്ങളിലുമുള്ള നിത്യാധിപത്യം.

Verse 43

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्

അതുകൊണ്ട് എല്ലാ മാസങ്ങളിലും, എല്ലാ ദിവസങ്ങളിലും, സമയത്തിന്റെ ഓരോ യാമത്തിലും ഹരിയെ സ്മരിക്കുന്നവൻ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 44

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते । अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्

വിശേഷിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിൽ ധ്യാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ വിമോചനം ലഭിക്കുന്നു. അമൂർത്തന്റെ സേവനം (ഉപാസന) പരമ ശ്രേയസ്സാണ്—ഗംഗാതീർത്ഥധ്യാനത്തേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠം.

Verse 45

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः । सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्

ചാതുർമാസ്യത്തിൽ (അതിന്റെ ഫലം) എല്ലാ ദാനങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. എല്ലാ മാസങ്ങളിലും സഞ്ചിതമായ പാപം, ‘ശുഭ’മോ ‘അശുഭ’മോ ആയ കർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായതായാലും, ചാതുർമാസ്യത്തിൽ ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 46

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः

ഹേ ദേവി, അത് അക്ഷയമാകുന്നു; ഇവിടെ വിചാരണ വേണ്ട. അതിനാൽ സർവ്വപ്രയത്നത്തോടെയും ജ്ഞാനയോഗം അത്യുത്തമം.

Verse 48

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च । अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके

ഇത് ആരോടും പറയരുത്—സ്വന്തം പുത്രനോടുപോലും പൂർണ്ണമായി അല്ല; മറ്റുള്ളവരോട് പറയുന്നതെന്ത്. അദമ്യൻ, ദുഷ്ടൻ, ചഞ്ചലചിത്തൻ, ദാംഭികൻ—ഇവർക്കിത് പറയരുത്.

Verse 49

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा । नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा

സ്വവാക്യത്തിൽ നിന്നു വീണവനോടും നിന്ദ്യനോടും യോഗജന്യകഥ പറയരുത്. എന്നാൽ നിത്യഭക്തനും ദാന്തനും ശമാദിഗുണസമ്പന്നനും ആയവനോട് പറയണം.

Verse 50

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने । अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते

ഈ ഉപദേശം വിഷ്ണുഭക്തനു നൽകണം—അവൻ ശൂദ്രനായാലും সাধനയാൽ ദ്വിജന്മൻ. എന്നാൽ അഭക്തനും അശുചിയുമായവനോട് ബ്രഹ്മസ്ഥാനരഹസ്യം പറയരുത്.

Verse 51

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने । अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्

ഹേ തപോധനേ! എന്റെ ഭക്തിയാൽ നീ വേഗം യോഗസിദ്ധി സ്വീകരിക്ക. അഭൂതനും ജ്ഞാനത്താൽ മാത്രം ഗമ്യനുമായ ആ പരമ നാരായണനെ അറിയുക.

Verse 52

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् । स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्

നാദരൂപത്തിൽ സർവ ദേഹികളുടെയും ശിരസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ തത്ത്വം തന്നെയാണ്, ഓരോ ജീവന്റെയും ശിരസ്സിൽ സൂര്യബിംബംപോലെ വിരാജിക്കുന്നത്.

Verse 53

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते । अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः

അവൻ സദാ ഉദിതനും സൂക്ഷ്മരൂപനും; മూర్తനായവൻ മూర్తിയിലൂടെ തന്നെ ഉപാസ്യൻ. ഹേ ദേവീ! നിരന്തര അഭ്യാസംകൊണ്ട് പരമാത്മാവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 54

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि । कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः

ഈ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ സകല ദേവന്മാരും യോഗികളും നിശ്ചയമായി വസിക്കുന്നു. അതുപോലെ വലതുകാതിൽ നദികളും മറ്റു പുണ്യപ്രവാഹങ്ങളും വസിക്കുന്നു.

Verse 55

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

ഹൃദയത്തിൽ ഈശ്വരൻ ശംഭു വിരാജിക്കുന്നു; നാഭിയിൽ സനാതന ബ്രഹ്മാവ്. പാദതലത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് ഭൂമി; ജലം സർവത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 56

तेजो वायुस्तथाऽकाशं विद्यते भालमध्यतः । हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः

നെറ്റിയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ തേജസ്സ്, വായു, ആകാശം എന്നിവ നിലകൊള്ളുന്നു. കൂടാതെ വലതുകൈയിൽ പഞ്ച തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 57

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् । भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते

സൂര്യൻ വലതുകണ്ണായി, ചന്ദ്രൻ ഇടതുകണ്ണായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഭൗമനും ബുധനും മൂക്കിലെ രണ്ട് നാസാരന്ധ്രങ്ങളായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 58

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः । मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः

വലതുകാതിൽ ഗുരു (ബൃഹസ്പതി)യും ഇടതുകാതിൽ ഭൃഗു (ശുക്രൻ)യും അധിവസിക്കുന്നു. വായിൽ ശനൈശ്ചരൻ എന്നു പറയുന്നു; ഗുദത്തിൽ രാഹു പ്രസിദ്ധനായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 59

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः । योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश

കേതു ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; സത്യത്തിൽ എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളും ശരീരത്തിൽ തന്നെ അധിഷ്ഠിതമാണ്. യോഗികൾ ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ച് ചതുര്ദശ ഭുവനങ്ങളെ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നു.

Verse 60

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति

ഹേ ദേവി, പ്രവൃത്തികളുടെ പ്രവാഹം സദാ ഉയരുന്നതിനാൽ യോഗം എപ്പോഴും അഭ്യസിക്കണം. പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യകാലത്ത് യോഗി പാപം ഛേദിക്കുന്നു.

Verse 61

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः । कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः

ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും യോഗി മനസ്സിനെ മസ്തകശിഖരത്തിൽ ധരിപ്പിച്ച്, കർണ്ണങ്ങൾ അടച്ച് ബാഹ്യവിക്ഷേപം തടഞ്ഞാൽ, അവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും—സംശയമില്ല.

Verse 62

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा । एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च

വിഷ്ണുവിനും യോഗപരായണനുമായ ഒരുവനും തമ്മിൽ ഞാൻ യാതൊരു വ്യത്യാസവും കാണുന്നില്ല. ഏതു വീട്ടിൽ ഒരേയൊരു യോഗി പോലും ഒരു ഗ്രാസമാത്രം ഭുജിച്ചാലും ആ ഗൃഹം പവിത്രമാകുന്നു.

Verse 63

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह । यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि

അവൻ സ്വയം സഹിതം മൂന്നു കുലങ്ങളെ നിർഭാഗ്യമായി തന്നെ തരിക്കുന്നു. യോഗി ബ്രാഹ്മണനായാൽ, ദർശനമാത്രത്താലും അവൻ തീർച്ചയായും കല്യാണം നൽകുന്നു.

Verse 64

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः । सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि

ഹേ ദേവി, അവൻ സർവ്വ പ്രാണികൾക്കും പാപരാശികളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനാകുന്നു; ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിൽ സക്രിയനായ ശൂദ്രനും സദാചാരസമ്പന്നൻ, ബ്രഹ്മനിഷ്ഠൻ, യോഗഭാഗ്യസമ്പന്നൻ ആണെങ്കിൽ।

Verse 65

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् । यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्

സദ്ഗുരുവിനോടു ഭക്തിയുള്ളവനും അമൂർത്ത (അവ്യക്ത) ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; നിയന്ത്രിതാഹാരനായും പരബ്രഹ്മത്തിൽ സമാധിസ്ഥനായും ഉള്ള യോഗി പരമധന്യൻ।

Verse 66

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् । यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्

പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിൽ അവൻ ഹരിയിൽ ലയം പ്രാപിക്കുന്നു; സിദ്ധഹസ്തസ്പർശംകൊണ്ട് ഇരുമ്പ് സ്വർണ്ണമാകുന്നതുപോലെ।

Verse 67

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् । यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि

അതുപോലെ ഹരിപ്രീതിയാൽ മനുഷ്യൻ ദേഹധാരിയായിരിക്കെ തന്നെ ലയം പ്രാപിക്കുന്നു; വഴിയിലുള്ള സാധാരണ വെള്ളവും ഗംഗയിൽ പതിച്ചാൽ ദേവന്മാരും അതിനെ പവിത്രമെന്നു കരുതുന്നതുപോലെ।

Verse 68

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः । यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा

സേവിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് സർവ്വഫലദായകമാണ്; അതുപോലെ യോഗി വിമുക്തി നൽകുന്നവൻ. അല്പം ഗോമായ ഇന്ധനത്താലും അഗ്നി എപ്പോഴും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 69

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा । एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्

യജ്ഞകർമ്മികൾ അതിനെ എപ്പോഴും ‘ദേവന്മാരുടെ മുഖം’ എന്നു കീർത്തിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നിരന്തര അഭ്യാസയോഗത്താൽ യോഗി മോക്ഷപാത്രനാകുന്നു.

Verse 70

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा । सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः

ഹേ ദേവി, ഈ യോഗം എപ്പോഴും സേവിക്കേണ്ടതാണ്; ഇത് നിത്യമായി ജ്ഞാനവും സിദ്ധിയും നൽകുന്നു. സനകാദി ആചാര്യന്മാരും മുമുക്ഷുക്കളും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള മഹാധീശ്വരന്മാരും ഇതിനെ അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 71

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा । तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति

ഹേ പാർവതി, യോഗികളിൽ ആദ്യം എപ്പോഴും ജ്ഞാനസമ്പത്ത് ഉദിക്കുന്നു. ആ മാർഗം മാത്രം പിടിച്ചെടുക്കുന്നവൻ തന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ യോഗിയാകുന്നു.

Verse 72

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः । भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः

അതിനുശേഷം അണിമാദി സിദ്ധികൾ അവന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷമാകും. എങ്കിലും യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ അവയിൽ മനസ്സു നല്കരുത്, ആസക്തനാകരുത്.

Verse 73

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः । योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते

യോഗത്താൽ എല്ലാ ദാനങ്ങളുടെയും എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളുടെയും ഫലമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു. യോഗത്താൽ സകല ആഗ്രഹങ്ങളും സിദ്ധിക്കുന്നു; ഭൂമിയിൽ യോഗത്താൽ അപ്രാപ്യം ഒന്നുമില്ല.

Verse 74

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः । न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते

യോഗത്താൽ ഹൃദയഗ്രന്ഥി മുറിയുന്നു; യോഗത്താൽ ‘മമത്വം’ എന്ന ശത്രു ഉദിക്കുകയില്ല. യോഗസിദ്ധന്റെ മനസ്സിനെ ഒന്നിനാലും അപഹരിക്കാനാവില്ല.

Verse 75

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् । स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे

ആ യോഗിയുടെ ചിത്തം ശിരസ്സിൽ നിലകൊണ്ട്—‘ദശമദ്വാരം’ എന്ന സംപുടത്തിനുള്ളിൽ—നിത്യവും സ്ഥിരമായി, വ്യഥാ-കലക്കം ശമിച്ചതായിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ മാത്രമേ യഥാർത്ഥത്തിൽ വിമല യോഗിയാകൂ.

Verse 76

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः । तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्

മർത്ത്യൻ കാതുകൾ അടച്ച് നാദരൂപത്തെ ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ, ആ അന്തർനാദം തന്നെയാണ് പ്രണവം (ഓം) എന്നതിന്റെ പരമസാരം; അതേ ശാശ്വത ബ്രഹ്മം.

Verse 77

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् । घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्

അതേ ‘അനന്തരൂപം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതേ ഉത്തമ അമൃതം. ഈ പ്രഘോഷ നാദം നാസികയിലെ പ്രാണവായുവിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ഇതേ ജഠരാഗ്നിയുടെ മഹാപദം.

Verse 78

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् । पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्

ഈ പദം—ഇതിന്റേത് പഞ്ചഭൂതങ്ങളായ നിവാസവും ജ്ഞാനമായ സ്വരൂപവും—ഇത് പ്രാപിച്ചാൽ ജന്മ-സംസാരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 79

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका

ലോകത്തിൽ ദുർലഭമായ ആ പ്രാപ്തി തന്നെയാണ് യോഗസിദ്ധി നൽകുന്നത്.

Verse 80

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

ഇങ്ങനെ ചരവും സ്ഥിരവും ആയ സമസ്ത വിശ്വവും ബ്രഹ്മമയമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘വിജ്ഞാനം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ പദം സ്വയം സർവ്വവ്യാപിയായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവാണ്. അവനെ ശിരോഭാഗത്ത് സ്ഥാപിതനായ, അത്യുത്തമനായ, യോഗേശ്വരന്മാരെയും അതീതനായ പരമനെന്ന് അറിഞ്ഞ് ജീവി സർപ്പത്തെപ്പോലെ ജഗത്ജന്യമായ മായാകൃത ആവരണം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 112

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् । पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्

‘വ’ അക്ഷരം ധൂമ്രവർണ്ണമുള്ളത്; അത് സൂര്യന്റെ ബീജമന്ത്രം, മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ളത്. പുലസ്ത്യ ഋഷിയോടു സംയുക്തമായി വിധിപൂർവ്വം പ്രയോഗിച്ചാൽ അത് സർവ്വസൗഖ്യവും നൽകുന്നു.

Verse 258

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम । मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ഭക്തർ ധ്യാനം, ജപം, പൂജ എന്നിവയാൽ ആരാധിച്ചാൽ കർമജന്യബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോക്ഷം നിശ്ചയമായും ലഭിക്കുന്നു; സംശയമില്ല.

Verse 262

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീ സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സാഹസ്രീ സംഹിതയിലെ ആറാം നാഗരഖണ്ഡത്തിൽ, ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, ശേഷശായീ ഉപാഖ്യാനത്തിൽ, ബ്രഹ്മാ–നാരദ സംവാദത്തിലും ചാതുർമാസ്യമാഹാത്മ്യത്തിലും ‘ജ്ഞാനയോഗകഥനം’ എന്ന 262-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 407

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः । शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे

വിഷ്ണുരൂപത്തിൽ സേവിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവൻ ബ്രഹ്മജ്ഞാനവും മോക്ഷവും നൽകുന്നവൻ. ഹേ ശുഭേ, ശ്രദ്ധയോടെ അവന്റെ സാകാര-നിരാകാര പുണ്യസ്ഥിതിയുടെ തത്ത്വം കേൾക്കുക.