Adhyaya 20

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः । भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ദാശരഥിയായ ശ്രീരാമൻ വനവാസത്തിനായി ദീക്ഷിതനായി, സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ഭൂമിപൃഷ്ഠത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 2

समाऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका । तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! ആ പിതൃകൂപിക ഉള്ള സ്ഥലത്ത് അദ്ദേഹം എത്തി; ദാഹവും ക്ഷീണവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി നിലത്തിരുന്നു।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः । अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः

ഇതിനിടയിൽ, ഹേ ദ്വിജസത്തമന്മാരേ! ഭഗവാൻ ദിനനായകനായ സൂര്യൻ അസ്താചലത്തോട് അടുത്തെത്തി; ജപാപുഷ്പംപോലെ അരുണകാന്തിയിൽ ദീപ്തനായി തിളങ്ങി।

Verse 4

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले । सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः

അനന്തരം രഘുനന്ദനൻ പ്ലക്ഷവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ നിലത്ത് ഇലകൾ വിരിച്ചു. സായാഹ്നവിധി അനുഷ്ഠിച്ച് അവിടെ തന്നെ ശയിച്ചു നിദ്രിച്ചു।

Verse 5

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् । यद्वत्पूर्वं प्रियाऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम्

പിന്നീട് സ്വപ്നത്തിൽ അദ്ദേഹം രാജാവ് ദശരഥനെ കണ്ടു—മുന്പത്തെപ്പോലെ—സ്നേഹസംഭാഷണത്തിൽ ലീനനായി, ഹർഷഭരിതചിത്തനായി।

Verse 6

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः

പിന്നീട് നിർമ്മലമായ പ്രഭാതത്തിൽ സൂര്യമണ്ഡലം ഉദിച്ചപ്പോൾ, രാഘവൻ ബ്രാഹ്മണരെ വിളിച്ചു വരുത്തി സംഭവിച്ചതെല്ലാം പറഞ്ഞു।

Verse 7

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता । अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः

“ഇന്ന്, ഹേ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, സ്വപ്നത്തിൽ ഞാൻ പിതാവിനെ കണ്ടു—സ്നേഹവചനങ്ങളിൽ തൽപരനായി, അത്യന്തം ഹർഷിതചിത്തനായി, ശ്വേതമാലകളും അനുലേപനങ്ങളും ധരിച്ച്।”

Verse 8

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः । भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः

“ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഈ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഫലം എങ്ങനെയായിരിക്കും? ദയവായി പറയുക; എന്റെ കൗതുകം അത്യന്തമാണ്।”

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप । ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम्

ബ്രാഹ്മണർ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ! ശ്രാദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പിതൃദേവന്മാർ, അല്ലെങ്കിൽ വർദ്ധി-സമൃദ്ധി കാണുമ്പോൾ, സ്വപ്നത്തിൽ പുത്രന്മാർക്ക് ദർശനം നൽകുന്നു എന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 10

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता । तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः

ഈ ചെറിയ കൂപികയിൽ സ്വയം ഗയാ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് നീ സ്വപ്നത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിന്റെ പിതാവിനെ കണ്ടത്।

Verse 11

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् । नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः

അതുകൊണ്ട്, ഹേ രഘുശ്രേഷ്ഠാ! ഇവിടെ യഥാവിധി ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുക—നീവാരം (വന്യ ധാന്യം), ശാക-മൂലങ്ങൾ, കൂടാതെ അരണ്യജന്യ തിലം ഉപയോഗിച്ച്।

Verse 12

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः । श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति

അപ്പോൾ രഘുസത്തമൻ ശ്രദ്ധയോടെ ആ വിപ്രന്മാരെ ക്ഷണിച്ച് പറഞ്ഞു—“ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിൽ പ്രസാദം സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിക്കണമേ।”

Verse 13

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व

“ബാഢം” എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ദ്വിജസത്തമർ സ്നാനാർത്ഥം പോയി; എല്ലാവരും അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।

Verse 14

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः । प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम्

ബ്രാഹ്മണർ പുറപ്പെട്ടശേഷം രഘുകുലശ്രേഷ്ഠനായ ശ്രീരാമൻ, സമീപത്ത് വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞുനിന്ന ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 15

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय । सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी

“ശ്രാദ്ധത്തിനായി വേഗം ശാകം, മൂലം, ഫലങ്ങൾ കൊണ്ടുവരിക. ഓ സൗമിത്രി, അവ കൊണ്ടുവരൂ; വൈദേഹി ആ സതീഭാമിനി സ്വയം പാകം ചെയ്യും.”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि । श्राद्धार्थमानिनायाऽशु फलानि विविधानि च

അത് കേട്ട ലക്ഷ്മണൻ ഉടൻ വനത്തിലേക്ക് പോയി, ശ്രാദ്ധത്തിനായി വേഗത്തിൽ പലവിധ ഫലങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു।

Verse 17

धात्रीफलानि चाऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च । करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः

അവൻ ആമലകഫലങ്ങളും മാങ്ങകളും, തണ്ണിമത്തനും ശർക്കരമിഠായികളും, കരീരപ്പഴങ്ങളും കപിത്തഫലങ്ങളും, ഇനിയും അനേകം വസ്തുക്കളും ധാരാളമായി കൊണ്ടുവന്നു।

Verse 18

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा । रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता

പിന്നീട് ജനകനന്ദിനിയായ സീത, വിനയസമ്പന്നയായ സതീ, രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ ആവശ്യത്തിനായി സ്വയം പാകം ചെയ്തു।

Verse 19

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः । कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः

പിന്നീട് കുതപകാലം എത്തിയപ്പോൾ, ആ ദ്വിജോത്തമർ നിത്യാഹ്നികകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, രാമഭക്തിയാൽ സമന്വിതരായി വീണ്ടും എത്തി।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता । आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः

ഇതിനിടയിൽ സീത പ്ലക്ഷവൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖകളുടെ ഇടയിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, രാഘവൻ (രാമൻ) അറിയാതിരിക്കുവാൻ സ്വയം മറച്ചു വെച്ചു।

Verse 21

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः । स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും “സീതേ! സീതേ!” എന്നു വിളിച്ചു; അവളെ സ്ത്രീധർമ്മനിഷ്ഠയുള്ളവളെന്നു കരുതി, പിന്നെ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 22

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम् । पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि

വത്സ ലക്ഷ്മണാ, ശ്രാദ്ധസമയത്ത് വിപ്രന്മാർക്കു ചെയ്യേണ്ട ശുശ്രൂഷ—പാദപ്രക്ഷാളനം മുതലായവ—നീ യഥാവിധി നിർവഹിക്കണം।

Verse 23

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ “ബാഢം” എന്നു സമ്മതിച്ചു; വിവേകമുള്ളവനെപ്പോലെ ആ എല്ലാ കർമങ്ങളും യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു।

Verse 24

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ । जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता

ശ്രാദ്ധകർമ്മം വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിച്ചു ബ്രാഹ്മണർ പുറപ്പെട്ടതോടെ, ജനകന്റെ സദ്ഗുണവതിയായ പുത്രി സീത തൽക്ഷണം പ്രത്യക്ഷയായി।

Verse 25

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः । प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

സീതയെ കണ്ട രാഘവൻ കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, കടുത്ത വാക്കുകളാൽ അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ശാസിച്ചു പറഞ്ഞു।

Verse 26

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते । क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः

“ദ്വിജന്മാർ എത്തിയിട്ടും ശ്രാദ്ധകാലം വന്നിട്ടും, നീ എവിടെ പോയി? പറയു പാപിനീ, എന്നെ വിട്ട് ഇത്ര ദൂരേയ്ക്ക് എന്തിന് പോയി?”

Verse 27

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने । विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि

“കുലസ്ത്രീകൾക്ക് ഇത് യുക്തമല്ല—വിശേഷിച്ച് ഈ കാനനത്തിൽ—നിർജനത്തിൽ ദൂരെയായി സഞ്ചരിക്കുക; അതിനാൽ മൈഥിലീ, നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കണം।”

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा । उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ജനകനന്ദിനി ഭീതയായി; ശരീരം വിറയ്ക്കുമ്പോൾ അവൾ പിന്നെ തളർന്ന വാക്കുകളോടെ പറഞ്ഞു।

Verse 29

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम । यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत्

ഹേ രഘുവംശശ്രേഷ്ഠാ, ഈ കാര്യത്തിൽ എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്. ഞാൻ ഈ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് മാറിയതിന്റെ കാരണം കേൾക്കുക.

Verse 30

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् । ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः

ഞാൻ നിന്റെ പിതാവായ—സാക്ഷാൽ ദശരഥനെ—പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടു; അദ്ദേഹം ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ വസിച്ചിരുന്നതായി തോന്നി. അവിടെയേ നിന്റെ പിതാമഹനെയും രണ്ടാമത്തെ ജ്യേഷ്ഠനായി വ്യക്തമായി കണ്ടു.

Verse 31

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम । त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः

ഹേ രഘൂത്തമാ, ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിന്റെ പിതാമഹനെയും കണ്ടു; അതുപോലെ മറ്റൊരാളുടെ പിതാമഹനെയും—ഇങ്ങനെ മൂന്നാമനെയും. ആ മൂന്നുപേരോടൊപ്പം രാജസദൃശമായ ദീപ്തിയോടെ മറ്റുമൂന്നുപേരും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 32

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः । मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम्

ആ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ വസിച്ചിരുന്നവരെ ഞാൻ കണ്ടു—അത്യന്തം ഹർഷിതരും ദീപ്തിമാന്മാരുമായി. മൂന്ന് മാതാമഹന്മാരെയും ഞാൻ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.

Verse 33

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् । येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः

പിന്നീട് ശ്വശുരനുമായും ജ്യേഷ്ഠരുമായും ഉണ്ടായ ആ സംഗമങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ ലജ്ജയിൽ മുങ്ങി, যেন അപ്രത്യക്ഷയായിപ്പോയി; അവരുടെ കൈകളാൽ മുമ്പ് പലവട്ടം രുചികരമായ ഭോജനങ്ങൾ ഭുജിച്ചിരുന്നല്ലോ.

Verse 34

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः । पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च । भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो

അതുപോലെ വിവിധഭോജ്യങ്ങൾ—ചർവ്യം, ലേഹ്യം, ചോഷ്യം—വിശേഷമായി. ഹേ വിഭോ, ഇന്ന് നിങ്ങളുടെ പിതാവ് എന്റെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് നൽകിയ കഷായ (കഷ)വും കടു (തീക്ഷ്ണ)വുമായ വസ്തുക്കൾ എങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കും?

Verse 36

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः । साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः

ഇതു കേട്ട് പദ്മനേത്രനായ രാമൻ പരമഹർഷത്തോടെ ഉല്ലസിച്ചു. ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞു അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്ത് സംസാരിച്ചു.

Verse 37

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः । सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च

അതിനുശേഷം ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ രാമൻ സ്വയം ഭോജനം ചെയ്തു. സായാഹ്നം വന്നപ്പോൾ വിധിപ്രകാരം സന്ധ്യാകർമവും നിർവഹിച്ചു.

Verse 38

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले । शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम्

അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു—‘വത്സാ, നിലത്ത് ഇലകൾ വിരിച്ച് ശയ്യ ഒരുക്കുക; പാദശൗചത്തിനായി ജലം കൊണ്ടുവന്ന് സജ്ജമാക്കുക.’

Verse 39

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् । नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च

അപ്പോൾ കോപം പിടിച്ച മനസ്സുള്ള സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) രാഘവനോട് പറഞ്ഞു—‘ഞാൻ ശയ്യ ഒരുക്കുകയില്ല; പാദപ്രക്ഷാളനവും ചെയ്യുകയില്ല.’

Verse 40

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो । त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्

പ്രഭോ! മറ്റേതെങ്കിലും കര്‍മ്മം—അത് അത്യല്‍പമായാലും—ഞാന്‍ ചെയ്യുകയില്ല; അല്ലെങ്കില്‍ നിന്നെ വിട്ട് എവിടെയെങ്കിലും പോകും, അത്യന്തം പീഡിതനായി।

Verse 41

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् । सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि । अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि

രഘുവംശശ്രേഷ്ഠാ! ദാസഭാവത്തോടെ ഞാൻ പറഞ്ഞത് സത്യമത്രേ. നിങ്ങൾ ഒന്നും തരുന്നില്ലെങ്കിൽ സീതയ്ക്ക് ഞാൻ എന്ത് സന്ദേശം നൽകും? രാമാ! അല്പമെങ്കിലും—നിങ്ങൾക്കായി ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः । तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः

അവന്റെ കുറച്ച് അനുപയോഗമായ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും, മേധാവിയായ രാഘവൻ അല്പം പുഞ്ചിരിച്ച് പിന്നെ മൗനമായി നിന്നു।

Verse 43

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् । सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम्

അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം സ്വയം എഴുന്നേറ്റ് തന്റെ മംഗളമായ ശയ്യ ഒരുക്കി; സീത പാദങ്ങൾ കഴുകിയ ശേഷം, പിന്നെ അദ്ദേഹം നിദ്രിച്ചു।

Verse 44

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः । वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत्

ലക്ഷ്മണനും അകലെ നിന്നു; കോപം മൂലം കണ്ണുകൾ ചുവന്നിരുന്നു. വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരിൽ ആശ്രയിച്ച് കിടന്നിട്ടും, മനസ്സിൽ നിരന്തരം ചിന്തിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 45

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च । किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः

ഈ ഉറങ്ങുന്ന രാഘവനെ വധിച്ച് സീതയെ ഭാര്യയായി സ്വീകരിച്ചാൽ ഞാൻ എവിടേക്ക് പോകും—എന്റെ സ്വന്തം സ്ഥാനത്തിലേക്കോ, അതോ ദൂരദേശമായ വിദേശത്തിലേക്കോ?

Verse 46

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा । व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः

ഹേ വിപ്രന്മാരേ! ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പലവിധം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ആ രാത്രി പിന്നെ മഹാ പ്രയാസത്തോടെ കടന്നുപോയി.

Verse 47

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन । कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः

ആ പ്രവൃത്തിയെക്കുറിച്ച് അവനിൽ യാതൊരു നിശ്ചയവും ഉദിച്ചില്ല. കോപം മൂലം ഉറക്കം നഷ്ടപ്പെട്ടു; അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചൂടുള്ള നിശ്വാസം വിട്ടു.

Verse 48

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

പിന്നീട് നിർമ്മലമായ പ്രഭാതത്തിൽ, പ്രാതഃകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, രാമൻ സീതയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ദക്ഷിണദിശയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 49

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् । अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन्

ലക്ഷ്മണനും ധനുസ്സിൽ ഞാണേറ് കെട്ടി അമ്പ് സംധാനം ചെയ്ത്, പിന്നിൽ നിന്നു പിന്തുടർന്നു—അവനിൽ ഏതെങ്കിലും വിടവ് ഉണ്ടോ എന്നു നോക്കി.

Verse 50

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् । प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः

അപ്പോൾ ഗോകർണ്ണത്തിലെത്തി മഹേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ച് രാഘവൻ മുന്നോട്ട് പുറപ്പെട്ടു; അതിനിടയിൽ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ)യും എത്തിച്ചേർന്നു।

Verse 51

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः । प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः

അവന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ മൂടപ്പെട്ടു; ലജ്ജകൊണ്ട് മുഖം താഴ്ത്തി നിന്നു. തലകുനിച്ച് രാമനെ നമസ്കരിച്ച്, അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ അവൻ പറഞ്ഞു।

Verse 52

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् । अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम

ഹേ നാഥാ! സ്വാമിദ്രോഹത്തിൽ നിന്നുയർന്ന എന്റെ അപരാധത്തിന് എനിക്ക് ശിക്ഷ നൽകണമേ. ഹേ രഘൂത്തമാ! ഞാൻ അതിപാപി, ദുഷ്ടൻ, കൃതഘ്നൻ ആകുന്നു।

Verse 53

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः । मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः

ഞാൻ പലവട്ടം നിനക്കു ധർമ്മവിരുദ്ധമായ മറുപടികൾ നൽകി. നീ നിരപരാധനായിരിക്കെ പോലും, നിന്റെ വധത്തിനുള്ള ഉപായം വരെ ഞാൻ ചിന്തിച്ചു।

Verse 54

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् । बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव

അപ്പോൾ രാമനും തന്റെ ബന്ധുവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞ മുഖത്തോടെ പറഞ്ഞു—“വത്സാ, നിന്നെ ഞാൻ ക്ഷമിച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 55

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम् । तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत्

എനിക്ക് വ്യക്തമായി അറിയാം—എന്നെ ഒഴികെ നിനക്കു മറ്റൊരു പ്രിയനും ഇല്ല. അതിനാൽ വാ; നാം പുറപ്പെടാം, അല്ലെങ്കിൽ യാത്രാസമയം അതിയായി കടന്നുപോകും.

Verse 56

लक्ष्मण उवाच । यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् । प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये

ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാഥാ! നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ തന്നെ എന്നെ ശാസിക്കാതിരുന്നാൽ, ആത്മശുദ്ധിക്കായി ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യും.

Verse 57

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः

ആ കാട്ടിൽ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ—മാർകണ്ഡൻ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നവൻ—അവിടെ എത്തി.

Verse 58

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने

പിന്നീട് സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെയുള്ള രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഹേ സന്മുനേ! സ്വാഗതം. നിങ്ങൾ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?”

Verse 59

मार्कंडेय उवाच । प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन । स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम्

മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രഘുനന്ദനാ! ഞാൻ ഇപ്പോൾ പ്രഭാസത്തിൽ നിന്ന് വന്നതാണ്. ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.”

Verse 60

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः । तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता

ഹേ രാഘവാ, അവിടെ ഞാൻ പ്രപിതാമഹനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ ഈ ദിവസത്തിൽ അദ്ദേഹത്തേക്കുള്ള തീർത്ഥയാത്ര മഹാശ്രേയസ്സും പുണ്യഫലവും നൽകുന്നതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 61

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह । ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम्

അതുകൊണ്ട് നീയും എന്നോടൊപ്പം ഉടൻ അവിടേക്കു വരിക. എന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനത്ത് പാർത്തു ദേവ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ ദർശിക്കു.

Verse 62

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह । ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः

ഇതിനാൽ, ഹേ രഘുവംശശ്രേഷ്ഠാ, നീ എല്ലാ ശത്രുക്കൾക്കും അഗമ്യനാകും. ജ്യേഷ്ഠ പൗർണ്ണമി യോഗത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) സമാഹിതനായി ശുദ്ധനായി.

Verse 63

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः । साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा । ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് മരണഭയം എവിടെ? ഹേ രാമാ, ഇന്ന് ജ്യേഷ്ഠ മാസത്തിലെ പഞ്ചദശി, ജ്യേഷ്ഠാ നക്ഷത്രസഹിതം; അതിനാൽ നീ സ്നാനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.

Verse 64

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः । कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो

അപ്പോൾ രാമൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ട ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു— “ആദ്യം കുറച്ചുനേരം എന്നെ നിയന്ത്രിക്കൂ; പിന്നെ, പ്രഭോ, ആ തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകൂ.”

Verse 65

राम उवाच । स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण । अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय

രാമൻ പറഞ്ഞു—വത്സ ലക്ഷ്മണാ, ഈ മുനിശാർദൂലൻ സമീപത്തു നില്ക്കുമ്പോൾ നാം സ്വയം പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യുന്നത് യുക്തമല്ല; അതിനാൽ വിനയത്തോടെ അദ്ദേഹത്തോട് അപേക്ഷിക്കൂ.

Verse 66

लक्ष्मण उवाच । स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते । तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते

ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, സ്വാമിദ്രോഹം ചെയ്താൽ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രായശ്ചിത്തം ഉണ്ടെങ്കിൽ അത് എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക; അതിനാൽ ദേഹശുദ്ധി ഉണ്ടാകട്ടെ.

Verse 67

मार्कंडेय उवाच । ममाऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् । स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ‘ബാലമണ്ഡനം’ എന്ന ഉത്തമ തീർത്ഥമുണ്ട്. സ്വാമിദ്രോഹപാപത്തിൽ ലിപ്തരായവർ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും.

Verse 68

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा । विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते

അവിടെയേ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പുരാകാലത്ത് ദിതിയുടെ ഗർഭം നശിപ്പിച്ചിട്ടും—മാതാവിന്റെ വിശേഷ കൃപയും വിശ്വാസവും മൂലം—പാപമുക്തനായി, ഹേ കാകുത്സ്ഥശ്രേഷ്ഠാ. അതിനാൽ, ഹേ മഹാമതേ, വേഗം അവിടെ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്യുക.

Verse 69

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम्

അപ്പോൾ നീ സ്വാമിദ്രോഹത്തിൽ നിന്നുയർന്ന പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. നിനക്കു മറ്റൊരു ദോഷവും ഇല്ല; മനസ്സിൽ മാത്രമാണ് അപരാധം സംഭവിച്ചത്.

Verse 70

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् । त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः

മനസ്സിലെ താപവും പശ്ചാത്താപവും കൊണ്ടാണ് മനുഷ്യൻ ശുദ്ധനാകുന്നത്—ഇതാണ് ജ്ഞാനികളുടെ അഭിപ്രായം. നിന്റെ കാര്യത്തിൽ ദ്രോഹം മനസ്സിൽ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ; അത് രാമനെ കാരണമായി ഉദിച്ചതാണ്.

Verse 71

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण । अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ

ഇത്തരത്തിലുള്ള മനസ്താപം കൊണ്ടു, ഹേ ലക്ഷ്മണാ, നീ ശുദ്ധനായിരിക്കുന്നു. ഇനി എന്റെ മറ്റൊരു വാക്ക് കേൾക്കുക—ഹേ നിർപാപാ, നിനക്കൊന്നും ദോഷമില്ല.

Verse 72

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഇത്തരമാണ്—ഇവിടെ സഹോദരസ്നേഹം ഇല്ലാതാകുന്നു. ഹേ ലക്ഷ്മണാ, ഈ പഞ്ചക്രോശപരിമിതമായ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ഇവിടെ വസിക്കുന്നവർ—

Verse 73

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित्

അവരിൽ ഒരിക്കലും അല്പമെങ്കിലും സഹോദരഭാവം ഉദിക്കുകയില്ല.

Verse 74

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् । चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः

മനുഷ്യൻ അത്രകാലം സ്നേഹപരനായി മൃദുവായി സംസാരിക്കും; ഈ അത്ഭുതോദ്ഭവമായ ക്ഷേത്രത്തെ പാദങ്ങളാൽ സ്പർശിക്കാത്തതുവരെ മാത്രം.

Verse 75

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

ഇവിടെ വസിക്കുന്ന മറ്റു ജീവികൾ—പശുക്കൾ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ—അവരും സൗഹാർദ്ദമില്ലാതെ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നു।

Verse 76

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते । तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः

ഇവിടെ ആര്ക്കും ആരോടും സൗഹാർദ്ദം ലഭ്യമല്ല. അതിനാൽ നിനക്കു ദോഷമില്ല; ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥിതി ഇങ്ങനെയത്രേ.

Verse 77

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता । तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

എങ്കിലും നിന്റെ മനസ്സിൽ ഏതെങ്കിലും സംശയം നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ മനോഹരമായ തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ക.

Verse 78

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम् । विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम्

അവിടെയാണു ശക്രൻ അത്യന്തം ഭീകരമായ ദ്രോഹം ചെയ്തിട്ടും പാപമുക്തനായത്—പണ്ടുകാലത്ത് വിശ്വാസിനിയായ ദിതിയുടെ ഗർഭപാതത്തിന് കാരണമായിട്ടും.

Verse 79

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः । तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते । रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ സൗമിത്രി അവിടെ ചെന്നു. ശക്രൻ സേവിച്ച ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവൻ വിശുദ്ധനായി. രാമനും വേഗത്തിൽ അവിടെ ചെന്നു മാർകണ്ഡേയന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിലെത്തി.

Verse 80

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् । जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः

വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്തു, തുടർന്ന് പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മദേവനെ ദർശിച്ചു. പിന്നെ സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ദക്ഷിണദിശയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 83

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् । तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम्

ആ പുണ്യപ്രഭാവത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അദ്ദേഹം ഖരൻ മുതലായ ശ്രേഷ്ഠരാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു. അതുപോലെ മേഘനാദനോടുകൂടിയ ഭീകരനായ രാവണനെയും നിഹതനാക്കി.

Verse 358

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो । श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे

ഈ കാരണത്താലാണ്, ഹേ വിഭോ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായത്. ശ്രാദ്ധകാലം വന്നാലും ഞാൻ സത്യവ്രതം കൊണ്ടുമാത്രം എന്നെ നിലനിർത്തുന്നു.